◄ راه بزرگترین مزیت تاریخی ماست
راه بهمثابه مویرگهای موجود در بدن یک موجود زنده عوامل حیاتی برای هر جامعهای را مهیا میکند، در این شکی نیست، اما اگر نگاهی به وضعیت جادههای کشور و حتی منطقه بیاندازیم متوجه میشویم که سازندگان راه تنها به ساختن یک کفه که قابلیت عبور داشته باشد اکتفا میکنند و توجهی به معنا، اندیشه و فلسفه راه ندارند، لذا این نوع نگرش باعث شده که دستکم در کشور ما این شریانهای حیات رسان از وضعیت مطلوبی برخوردار نباشند.
به گزارش خبرنگار تیننیوز، در معماری راهها توجهی به هماهنگی بین سازه و طبیعت نمیشود، به معماری راه توجه نمیشود و تنها بدل به یک خط سیاهی در دل طبیعت شده است، این در حالی است که راه همواره نقش ویژهای در انتقال فرهنگ و تغییرات جوامع بشری داشته است.
برای اطلاع از پیشینه و اهمیت این خطوط امروز سیاه شده به سراغ سید محمد بهشتی شیرازی، رئیس پژوهشگاه میراث فرهنگی سازمان میراث فرهنگی رفتیم که مشروح این گفتگو به شرح زیر است؛
جایگاه و اهمیت راه را چگونه ارزیابی میکنید؟
به دلیل نسبتی که مفهوم راه در سرزمین ما داشته و نقشی که در ایجاد امکان زیست ایفا میکرده، این مفهوم از یک جایگاه خاص و بینظیری برخوردار بوده است، ببینید ما در سرزمینهای مختلف چند الگوی زیستی داریم، یکی از این الگوها الگویی پهنهای است که در آنیک پهنه وسیع قابل زیست وجود دارد، مانند اروپا یا مانند دلتای نیل و یا شرق چین که در این موارد با یک پهنه وسیع روبهرو هستیم که در همه نقاط آن امکان زیست وجود دارد، در یک الگوی دیگر ما نوارهای زیستی داریم مثل کنار رودخانه نیل و موارد دیگری در سرتاسر دنیا، به این صورت که یک شریانی هست که در جوار آن امکان زیست
وجود دارد.
اما الگوی اصلی که مدنظر من هم هست، الگویی مانند ایران است، یعنی نه الگوی پهنهای و نه نوارهای زیستی، بلکه با مجمعالجزایر زیستی مواجه هستیم، یعنی به شکل نقطه نقطه و پراکنده، سرزمینهایی برای سکونت وجود دارد، نقاط زیستی کشور ما مانند تسبیحی است که نخ آن پاره شده باشد و دانههای آن پراکنده، یعنی اینجا یک نقطه قابل زیست است و در فاصله 20 کیلومتری آنیک نقطه قابل زیست دیگر وجود دارد و فاصله بین این دو سکونتگاه به هیچ عنوان قابل زیست نیست، البته من این مسئله را در مفهوم تاریخی عرض میکنم نه اینکه امروز ما با پول نفت در نوک قله کوه هم شهر و سکونتگاه
میسازیم و کافی است تا نفت یا برق قطع بشود که مردم آن شهر هلاک شوند لذا توجه داشته باشید که این مسائل را در مفهوم تاریخی عرض میکنم.
جایگاه ایران در این بین چگونه است؟
در کشور ایران ما 140 هزار جزیره بالقوه زیستی داریم، بالقوه از این نظر که در هر یک از این جزیرهها شرایط حداقلی برای زندگی وجود دارد، این جزیرههای زیستی میبایست باواسطههایی به هم وصل بشوند، اما اگر بخواهیم این جزایر را تبدیل به مکانهای زیستی بالفعل بکنیم باید بین این جزیره و سایر نقاط تعامل برقرار بکنیم، به همین دلیل است که ما در مقیاسهای مختلف شاهد این هستیم که پدیده راه اهمیت فوقالعاده زیاد و بینظیری در رونق زندگی پیدا میکند، این ماجرا تا مقیاس جهانی ادامه پیدا میکند، یعنی نقشی که ایران در مقیاس جهانی ایفا میکرده است، یعنی پل
ارتباطی بین شرق و غرب جهان، برای ملموستر شدن این تاثیر اجازه بدهید یک مثال بزنم، فرض کنید اگر دریای مازندران تا دریای خلیج فارس ادامه پیدا میکرد، یعنی یک پهنه سراسری از آب کل فلات ایران را پوشش میداد، آنوقت چه اتفاقی برای جهان رخ میداد؟ نتیجه این میشد که پوشش گیاهی و جانوری شرق و غرب جهان به طور کلی از هم متفاوت میشد، یعنی در هندوستان دیگر فیل و شیر و پلنگ و طوطی وجود نداشت و کمی با احتیاط بگویم که اگر این اتفاق رخ میداد، تقریبا تا 500 سال پیش انسان هم به وجود نمیآمد.
چراکه انسان، دریانوردی به معنی واقعی را تا 500 سال گذشته بلد نبود و جابهجاییها از طریق کنارههای سواحل بوده و نه از دل دریاها لذا بشر نمیتوانست به این نقطه مهاجرت کند و پیامدهای بعدی و بعدی...
بنابراین هرچه بیشتر دقیق میشویم نقش این پل ارتباطی بیشتر و بیشتر میشود، یعنی اگر فیل در هندوستان زندگی میکند به دلیل این پل ارتباطی است، اگر انسان به نقطه امروز رسیده به دلیل این پل ارتباطی است و همین پل ارتباطی است که تبدیل به راهی میشود که در دوره جدید به آن راه ابریشم میگوییم، یعنی ارتباط شرق و غرب جهان را باهم برقرار میکند.
این موضوع را میتوان با جدیت، بزرگترین مزیت ما در طول تاریخ برای کسب ثروت نامید، یعنی تا قبل از مارکوپولو به مدت 1600 سال کالای چینی به اروپا میرفت، کالای اروپایی به چین میرفت، نه یک چینی اروپایی دیده بود و نه یک اروپایی چینی دیده بود، اروپاییها از این وضعیت ترانزیتی بهرهبرداری میکردند و ثروتمند میشدند و اینطور هم نبود که طرفین علاقهای به رفتن و دیدن کشورهای دیگر نبود، گزارشهایی وجود دارد که امپراطور چین در دوره اشکانی هیئتی را میفرستد که بروند و ببینند غرب جهان کجاست، آنجایی که این دیبای رومی از آن میآید کجاست؟ هیئت وارد
ایران میشود و به ایرانیها میگویند میخواهیم آن سوی جهان را ببینیم و ایرانیها به آنها میگویند این مسیر خطرناک است و راه برگشت ندارد، یعنی اینکه قصد دیدن و رفتن داشتند اما شرایط مهیا نبود.
جالب است بدانید که صد سال پیش از تولد مارکوپولو حضرت سعدی بارها و بارها در حکایتهای مختلف از مسیرها و مناطقی نام میبرد که اروپاییها هیچ اطلاعی از آن نداشتند مثلا در حکایتی میگوید: بازرگانی را شنیدم که صد و پنجاه شتر بار داشت و چهل بنده خدمتکار شبی در جزیره کیش مرا به حجره خویش درآورد همه شب نیارمید از سخنهای پریشان گفتن که فلان انبازم به ترکستان و فلان بضاعت به هندوستان است و این قباله فلان زمین است و فلان چیز را فلان ضمین، گاه گفتی خاطر اسکندری دارم که هوایی خوشست بازگفتی نه که دریای مغرب مشوش است سعدیا سفری دیگرم در پیشست اگر آن کرده شود بقیت
عمر خویش به گوشه بنشینم. گفتم آن کدام سفرست؟ گفت گوگرد پارسی خواهم بردن به چین که شنیدم قیمتی عظیم دارد و از آنجا کاسه چینی بروم آرم و دیبای رومی به هند و فولاد هندی به حلب و آبگینه حلبی به یمن و برد یمانی به پارس و زان پس ترک تجارت کنم و به دکانی بنشینم.
انصاف از این ماخولیا چندان فرو گفت که بیش طاقت گفتنش نماند، گفت ای سعدی تو هم سخنی بگوی از آنها که دیدهای و شنیدهای گفتم:
آن شنیدستى که در اقصاى غور
بار سالارى بیفتاد از ستور
گفت چشم تنگ دنیا دوست را
یا قناعت پر کند یا خاک گور
لذا نقش راه چنین نقش مهم و تأثیرگذاری است که به ما اجازه میداد قبل از بحث جهانیشدن در قرن اخیر جهانی باشیم و در صدها سال قبل یک پیرمردی در جزیره کیش مینشیند و انگار که از روی یک سایت اینترنتی مطالعه کند نام نقاط مختلف جهان را بازگویی میکند و این در حالی است که وقتی مارکوپولو از چین به کشورش بازگشت و آنچه دیده بود تعریف کرد، متهم بهدروغ گویی شد و صد سال بعد اروپاییها سخنانش را قبول کردند.
ادامه دارد