حرکت در مسیر تقویت نقش منطقهای و جهانی ایران در عرصه انرژی
تین نیوز| ایران در مركز منطقهای موسوم به بیضی انرژی قرار دارد كه در شمال آن كشورهای حاشیه خزر و روسیه و در جنوب و غرب آن كشورهای نفتخیز حاشیه خلیجفارس قرار دارند. این منطقه براساس آخرین برآوردها، دربردارنده ٧١ درصد از ذخایر گاز طبیعی و ٥٦ درصد ذخایر نفت خام جهان است. ازاینرو جایگاه جغرافیایی ایران در قلب منطقه مزبور كه از اهمیت استراتژیكی برخوردار است، میتواند بهعنوان اهرمی در راستای تقویت امنیت ملی و افزایش منافع اقتصادی كشور مورد توجه قرار گیرد؛ مبحثی كه با عنوان دیپلماسی انرژی از آن نام برده میشود و انتظار میرود با افزایش تعاملات
انرژیمحور با همسایگان شمال و جنوب به نحو مناسبی در مناسبات سیاسی و بینالمللی ما مورد بهرهبرداری قرار گیرد.
یكی از حوزههای قابل بهرهبرداری از موقعیت ایران در بیضی انرژی، امكان ایفای نقش هاب و محور تبادل انرژی در منطقه است. كشورهای آسیایمیانه از نظر جغرافیایی سرزمینهای بسته بهشمار میروند و دسترسی مستقیمی به آبهای آزاد ندارند. این شرایط، تجارت و حضور مؤثر در بازارهای نفت و گاز را برای این كشورها كه عمدتا وابسته به درآمدهای صادرات نفت و گاز هستند با دشواری مواجه كرده است.
كشورهای آسیایمیانه شامل قزاقستان، تركمنستان و ازبكستان از جمله مناطق دارای ذخایر چشمگیر گاز طبیعی بهشمار میروند كه در دهههای اخیر بر اهمیت آنها در تأمین انرژی اروپا و آسیا افزوده شده است.
این كشورها درمجموع بیش از ١١ درصد از ذخایر گاز طبیعی جهان را در خود جای دادهاند. از نظر ذخایر و تولید نفت خام نیز هرچند ذخایر آنها درخور توجه نیست، اما روزانه بالغ بر دو میلیون بشكه تولید نفت در این منطقه صورت میگیرد.
كشور قزاقستان روزانه ١,٧میلیون بشكه نفت خام و تركمنستان سالانه ٧ میلیارد مترمكعب گاز طبیعی تولید میكنند. این در حالی است كه با توجه به جمعیت نسبتا اندك آنها، سهم عمدهای از تولید نفت خام و گاز طبیعی به صادرات اختصاص مییابد. با وجود این، این كشورها در زمینه صادرات گاز طبیعی و همچنین نفت خام با محدودیتهایی مواجه هستند و سیاستهایی را در این زمینه دنبال میكنند.
نخست آنكه شبكه اولیه انتقال نفت و گاز طبیعی منطقه آسیایمیانه ازسوی شوروی سابق احداث شده است و این خطوط همگی از پهنه سرزمینی روسیه عبور میكنند و تحت كنترل آن قرار دارند؛ شرایطی كه چندان به مذاق كشورهای آسیایمیانه خوش نیامد و در دهههای گذشته بهدنبال كاهش سلطه روسیه بر این خطوط، روابط خود را با اروپا و آسیا گسترش دادهاند.
در سالهای گذشته، خطوط لوله متنوعی برای انتقال نفت و گاز این منطقه از جهان با مشاركت شركتهای بینالمللی احداث شده است كه از جمله میتوان به خط لوله گاز طبیعی تركمنستان به چین و خط لوله نفت قزاقستان به سواحل دریای سیاه اشاره كرد.دومین سیاستی كه در این كشورها در عرصه نفت و گاز دنبال میشود، تشویق شركتهای بینالمللی به حضور در بخش انرژی خود و متنوعكردن مسیرها و شیوههای صادرات است كه بهنوعی در راستای سیاست نخست هم قرار دارد.
امروزه جمهوریهای آسیایمیانه كه تا زمانی نهچنداندور به دارابودن محیطهای بسته اقتصادی شهره بودند، درها را روی شركتهای بینالمللی در عرصه نفت و گاز باز میكنند، بهطوریكه كشوری مانند قزاقستان میهمان بزرگترین شركتهای بینالمللی عرصه نفت و گاز شده است و تركمنستان نیز بهآرامی محدودیتهای ساختاری و قانونی برای جذب سرمایهگذاران خارجی را فراهم و تسهیل میكند.
دراینبین، ایران بهعنوان همسایهای امن و با توانمندیهای زیرساختی و فنی میتواند برای كشورهای آسیایمیانه بهمثابه دروازه ورود به بازارهای جهانی ایفای نقش كند؛ فعالیتی كه علاوه بر كسب منافع اقتصادی، به دلیل ذینفعبودن شركتهای بزرگ بینالمللی در تولید نفت و گاز كشورهای مزبور، بر اهمیت و ارتقای نقش بینالمللی كشور ایران خواهد افزود.
در این خصوص هرچند اقدامات انجامشده از سوی ایران برای توسعه روابط انرژیمحور با همسایگان شمالشرق نسبت به سایر كشورها كماهمیتتر ارزیابی میشود، باوجوداین اقداماتی كه در سالهای اخیر انجام شده است، میتواند نویدبخش توسعه این نوع تعاملات در آینده نزدیك باشد.
هرچند در سالهای گذشته روند واردات و سوآپ گاز طبیعی و نفت از كشورهای آسیایمیانه كه از سابقهای بیش از یك دهه برخوردار بوده است، با بهانههای غیركارشناسی و بدون درنظرگرفتن منافع بلندمدت كشور از سوی مسئولان دولت وقت با وقفه جدی و در نهایت تحمیل هزینههای گزاف بر كشور منجر شد، اما امروزه با حاكمیت اعتدال و عقلانیت و با اتكا به سیاستهای اقتصاد مقاومتی ابلاغی مقام معظم رهبری، در راستای تقویت روابط استراتژیك با كشورهای مختلف بهویژه همسایگان، دیپلماسی انرژی در خدمت تأمین منافع بلندمدت كشور قرار گرفته است.
در همین راستا در روزهای گذشته، قرارداد سوآپ گاز طبیعی بین تركمنستان و آذربایجان از طریق خطوط لوله و زیرساختهای موجود ایران و البته با ایفای نقش بخش خصوصی كه بهنوبه خود اولین حضور بخش غیردولتی در بازاریابی نفت و گاز بهشمار میرود، منعقد شد.
با امكان سوآپ گاز طبیعی از تركمنستان و تحویل آن در مرزهای شمالغربی به كشور آذربایجان، ایران بهعنوان مسیر جدید صادرات گاز تركمنستان مورد ارزیابی قرار گرفته است. بنابراین درحالیكه كشورهایی مانند چین با سرمایهگذاری هنگفت در بخش گاز طبیعی آسیایمیانه امكان انتقال گاز این منطقه را بهسوی كشور خود فراهم كردهاند، اما در راستای سیاست تنوعبخشی به مسیرهای صادرات گاز كه از سوی دولت تركمنستان دنبال میشود، ایران نیز به جمع مسیرهای انتقال گاز طبیعی این كشور افزوده شده است.
به عبارتی دیگر تعامل انرژیمحور ایران با كشور تركمنستان كه تا پیش از این به قرارداد واردات گاز طبیعی محدود شده بود، با قرارداد سوآپ وارد فاز جدیدی شده است و این كشور میتواند از طریق توانمندیهای فنی ایران به بازاریابی گاز خود در كشورهای هدف بپردازد؛ شرایطی كه بهطور حتم به افزایش اعتماد متقابل و تحكیم قراردادهای پیشین نیز منجر خواهد شد.
این در حالی است كه اهمال در این كار؛ یعنی توسعه روابط گازی با تركمنستان، با تهدید مسیرهای جایگزین از جمله خط لوله پیشنهادی گاز طبیعی بستر دریای خزر یا ترانس كاسپین مواجه است كه بهشدت از جانب شركتهای اروپایی حمایت میشود و گاز تركمنستان را از طریق بستر دریای خزر به آذربایجان و از آنجا به اروپا منتقل خواهد كرد؛ خط لولهای كه تنها دلیل اجرائینشدن آن را علاوه بر مخالفت ایران و روسیه، میتوان مناقشه قدیمی دو كشور تركمنستان و آذربایجان بر سر میدان دریایی سردار در مرز دریای دو كشور قلمداد كرد.
آنچه مسلم است، امضای قرارداد سوآپ گاز طبیعی در مسیر یادشده و تلاش در راستای توسعه و تداوم آن پیام روشنی به بدخواهان ملت ایران است كه ایران در كمال امنیت و آرامش در حلقه تأمین انرژی منطقه و جهان ایفای نقش میكند و حذف ایران از روابط بینالمللی و منطقهای آرزویی محال است.