سرنوشت تاریخی راه آهن جلفا - تبریز

تین نیوز | فرصتی پیش آمد تا در یادداشت ها، ترجمه ها، مقالات 50 سال گذشته تحقیق و تفحصی انجام دهم. به یک باره چند جلد نامه تحقیقی درباره ادبیات و هنر تاریخ و فرهنگ ایران(گوهر) پیدا کردم که از شدت فرسودگی نه جلد داشتند و نه شیرازه ی درست و حسابی ولی همین چند جلد ما را خوشحال کرده که خلاصه ای از یک مقاله در دو جلد پیاپی در مورد راه آهن جلفا- تبریز رابنویسم و پیش خودم چند شرط گذاشتم. اول این که اگر از شخصیت های موثر این طرح نام بردم به مرام ملک و مواضع سیاسی آن ها کاری نداشته باشم. دوم این که واقعه نگاری میکنم و به شأن و موقعیت افراد در محور مملکت داری اهمیتی ندهم. سوم اینکه سعی کنم گزاف نگویم و در عین حال بی گدار به آب نزنیم. حالا با خیال راحت به تاریخچه راه آهن جلفا- تبریز می پردازم:
اول چند اسم با سمت آنها را که در این طرح دخیل بودند ذکر و در عین حال به تاریخچه های مهم نیز اشاره می کنم که به شرح ذیل است:
 
1291 ه- ق 1874 میلادی
ژنرال فالکن هاگن افسر عالی رتبه مهندس ارتش امپراطوری روسیه تزاری، میرزا حسین خان مشیرالدوله (سپهسالار)، ناصرالدین شاه قاجار، حسنعلی خان گروسی (امیرنظام)، محمود- محمود محقق فقیه، ابراهیم صفایی- پژوهشگر، مستر تامسن
 
27 رجب 1291ه – ق
لرد دربی، مظفرالدین شاه، اتابک
 
1905 میلادی
سر اداوارد گری، سر آرتور نیکلسن
 
1907 میلادی
ایزولکسی، میرزا حسن خان پیرنیا (مشیرالملک)، محمد علی شاه، سراسپرینگ رایس
 
31 اوت 1917- 21 رجب 1325 ه ق روز قتل  اتابک
محرم 1331 ه-ق
نجفعلی خان صمصام السلطنه بختیاری، ناصر الملک نایب السلطنه، محمد علی خان علاء السلطنه، ناصر الملک قراگزلو نایب السلطنه، وثوق الدوله
18 ریبع الاول 1331 ه- ق
 
در سال 1291 هجری قمری برابر با 1874 میلادی افسری عالی رتبه از ارتش امپراطوری روسیه تزاری به نام ژنرال «فالکن هاگن» به تهران آمد، این افسر با وساطت وزیر مختار دولت روس از دولت ایران امتیاز ایجاد راه آهن از سر حد جلفای روس تا تبریز را درخواست کرد «فالکن هاگن» از سهام داران بزرگ شرکت راه آهن گرجستان بود و امتیاز  راه آهن جلفا-تبریز را هم ظاهراً برای خود می خواست او به اتفاق وزیر مختار روس با میرزا حسن خان مشیرالدوله (سپهسالار) که مقام صدرات و وزارت خارجه را بر عهده داشت ملاقات و پیشنهاد خود را عرضه کرد. مشیرالدوله این پیشنهاد را به ناصرالدین شاه گزارش داد و قرار ملاقات گرفت و هاگن جزییات را به اطلاع رسانید و وزیر مختار روس نیز علاقه مندی دولت روس را به ایجاد این خط آهن و تأثیر آن را در تسهیل روابط بازرگانی ایران و روس بیان کرد شاه که پس از مسافرت به اروپا به ایجاد راه آهن در ایران شوق داشت این پیشنهاد را پذیرفت.
برای تعیین شروط و تنظیم قرارداد حسن علی خان گروسی (امیرنظام) وزیر فوائد عامه انتخاب شد. محمود محقق فقیه در کتاب روابط سیاسی ایران و انگلیسی در این باره می نوسید:
نماینده دولت امپراطوری روس به قدری در گرفتن این امتیاز اصرار ورزید که شاه به خیال افتاد و از دادن آن صرف نظر کرد و در اندک مدتی صحبت آن از بین رفت، در این مورد «محمود» درست نوشته است اما از این نوشته چنین برمی آید که قبل از تنظیم قرارداد قضیه ملغی و موقوف شده بود در حالی که به موجب گزارش میرزاحسین خان مشیرالدوله قرارداد راه آهن جلفا تبریز تنظیم و بین وزیر فوائد عامه «هاگن» امضا و مبادله شده است اینک متن گزارش مشیرالدوله به شاه:
"قربان خاک پای جواهر آسای اقدس همایون مبارک شوم الان وزیر مختار روس نزد این غلام خانه زاد است. قرار نامه راه آهن ساعتی قبل بین جنرال هاگن و وزیر فوائد عامه امضاء و مبادله شده است و می خواهند مهر و امضاء حسن علی خان را وزارت امور خارجه تصدیق نماید. فرمایشاتی که پریروز در دست خط مبارک شرف صدور یافته بود که از قول خودم به مشارالیه گفته حذف و کاغذ وزیر مختار انگلیسی هم که مقرر فرموده بودید به مشارالیه نشان بدهم اطاعت کردم و جواب را هم ارائه نمودم، از جواب خیلی ممنون و خوشحال شد و مجلسی به مودت و خصوصیت زیاد ختم گردید. ناصرالدین شاه بالای گزارش مشیرالدوله نوشته است:
«مشیرالدوله- وزارت خارجه قرار نامه را البته معتبر بداند حالا که به اتمام رسیده است ناقص نماند.»
توجه: از گزارش مشیرالدوله دانسته می شود که وزیر مختار انگلیسی از جریان قرارداد راه آهن جلفا- تبریز آگاه شده است و اعتراض کرده و دولت ایران به اعتراض او پاسخ داده است، زیرا مفاد گزارش مشیرالدوله می رساند که وزیر مختار روس از پاسخی که به نام وزیر مختار انگلیسی داده شده اظهار امتنان و خوشحالی نموده است، ولی وزیر مختار انگلیسی «مستر تامسن» به پاسخ ایران قانع نشده است و از طریق وزارت خارجه انگلیسی دولت ایران را به جلوگیری از اجرای قرارداد وادار کرده است. به دنبال اقدامات «تامسن» چند هفته بعد در 27 رجب 1291 ه-ق تلگرافی از "گرد دربی" وزیر امورخارجه انگلستان به «تامسن» رسیده که نوشته بود:
شنیده ام روس آمده و تکلیف ایجاد راه آهن در ایران می نماید و سفارت این کار را مثل امورات رسمی مداخله نموده و می خواهد با اصرار و ابرام اعلحضرت همایون را مجبور به امضاء قرارداد مزبور بنماید، شما مأمورید به هر وسیله که ممکن است به اعلیحضرت همایون اطمینان بدهید که احدی نمی تواند با این وسائل شما را در صورتی که میل نداشته باشید وادار به قبول قرارنامه ای که مغایر منافع حالیه و آتیه خودتان است بنمائید و دولت انگلسیی در همه جا و به همه قسم با شما خواهد بود.
پس از وصول این تلگراف «تامسن» با وزیر خارجه دیدار کرد و تلگراف «گرد دربی» را در اختیار او گذاشت و مشیرالدوله را باین نکته قانع کرد و امتیاز مزبور گرچه ظاهراً به نام "هاگن" است ولی متعلق به دولت روس است و منحصر به راه آهن جلفا- تبریز نخواهد ماند و بلکه به سوی تهران کشیده خواهد شد و برای مقاصد نظامی و سوق الجیشی روس ها به کار خواهد افتاد، میرزا حسین خان مشیرالدوله که خود طرف دار سیاست انگلیسی بود و عقیده داشت که حفظ استقلال و پیشرفت ایران و روش سیاسی ایران باید با سیاست انگلیس هماهنگ باشد در برابر اطمینانی که از نظریات وزیر مختار انگلیسی و وزارت خارجه انگلیسی و وزارت خارجه انگلستان حاصل کرد شاه را به زیان خیزی قرارداد قانع کرد و با پیش گرفتن سیاست دفع الوقت و تعذر به اعتراض دولت انگلیس قرارداد موقوف الاجرا ماند و از اعتبار افتاد ولی روس ها از اندیشه به دست آوردن این اعتبار و ایجاد این خط سوق الجیشی باز نایستادند. در دوره سلطنت ناتوان و حکومت نابسامان مظفرالدین شاه که دولت ایران با استحصال دو وام به مبلغ سی و دو میلیون منات طلا به کلی مقهور سیاست روس تزاری شد، روس ها باز به فکر تجدید امتیاز قرارداد برآمدند ولی «اتابک» صدراعظم با آن که با سیاست روس هماهنگ بود از بیم مخالفت و واکنش شدید دولت انگلیس، پیشنهاد روس را به دفع الوقت گذرانید در سال 1905 میلادی پس از پایان جنگ روس و ژاپن، دولت روسیه تزاری دچار تنگ دستی شده و به واسطه شکست های پی در پی، آشوب های داخلی و قیام های ضد دولتی در گوشه کنار کشور پدید آمده بود در ضمن دولت روس برای اتحاد و هم پیمانی با انگلستان گرایشی نشان داد «سرادواردگرری» وزیر خارجه انگلیس و «سرآتور نیکلسن» سفیر انگلیس در "پترزبورگ" برای جلب اعتماد زمام داران روسیه کوشیدند و پس از دوسال گفت و گو و طرح قرارداد 1907 از سوی «ایزولسکی» وزیر خارجه روسیه تزاری و نیکلسن سفیر انگلیس در روسیه تنظیم گردید، انگیزه های بسیار، این پیمان همبستگی را به وجود آورد که از آن جمله انگیزه ها، نگرانی شدید دولت انگلیس و روس از پیشرفت نفوذ سیاسی اقتصادی آلمان در آسیا و ایران بود.
پیش از آنکه قرارداد 1907 تکمیل و مبادله شود. دولت ایران به وسیله «میرزاحسن خان پیرنیا (مشیر الملک)» وزیرمختار ایران در روسیه که با مقام سفیر فوق العاده برای اعلام سلطنت "محمد علی شاه" به دربار انگلستان رفته بود اطلاع حاصل کرد که «سرادواردگری» وزیر خارجه انگلیس در تلگرام خود به «سرا سپرینگ رایس» وزیر مختار انگلیس در تهران نوشت: مشیرالملک را قانع کردیم به این که قرارداد با روسیه ضرری ندارد.
قرارداد روس و انگلیس که به موجب آن ایران به یک منطقه بی طرف و دو منطقه نفوذ روس و انگلیس تقسیم شد در 31 اوت 1907 مطابق 21 رجب 1325ه-ق (همزمان با روز قتل اتابک) در پترزبورگ به امضاء ایزولسکی وزیر خارجه روسیه و نیکلسن سفیر انگلیس رسید، در این قرارداد سرزمین وسیعی که از قصر شیرین شروع می شود و پس از عبور از اصفهان و یزد و خواف تا محل تقاطع مرزی روس و افغانستان ادامه می یافت، به مساحت هفتصد و نود هزار کیلومتر مربع، منطقه نفوذ روس شناخته شد و سرزمینی از مرز افغانستان یک سوی بیرجند و کرمان تا بندرعباس، به مساحت دویست و پنجاه و پنج هزار کیلومتر مربع در، منطقه نفوذ انگلستان قرار گرفت، فعالیت سیاسی و اقتصادی هر یک دو رقیب در منطقه نفوذ دیگری ممنوع شد و نیز طرفین آزادی عمل یکدیگر را در منطقه نفوذ اختصاصی خود تایید کردند، مناطق ساحلی جنوب و منطقه نفت خیز در داخل منطقه بی طرف واقع شد. با انعقاد این قرارداد زمینه مداخله بی پروای دو دولت در ایران فراهم شده قتل اتابک تحریکات بعضی از نمایندگان انقلابی مجلس بر ضد محمد علی شاه و بمباران مجلس و قیام اصفهان و گیلان و فتح تهران و خلع محمد علی شاه همه با قرارداد 1907 ارتباط داشت.
در هر حال این قرارداد اختلافات فی مابین دو دولت را در ایران از میان برداشت و در همین زمان بود که روسیه بار دیگر در صدد گرفتن امتیاز ایجاد خط آهن جلفا- تبریز برآمد، در محرم 1331 ه-ق پ از استعفای نجفعلی خان صمصام السلطنه بختیاری از ریاست وزراء از طرف ناصرالملک نایب السلطنه محمد علی خان علاء السلطنه قبول زمام داری را به تحصیل قرضه از دولت روس و انگلیس مشروط نمود اما دولت انگلیس که اینک متحد روس بود بدون موافقت دولت روس به ایران وام نمی داد دولت روس هم دادن وام را به امضاء قرارداد راه آهن جلفا- تبریز موکول کرد. دولت علاء السلطنه پس از چند هفته گفت و گو با سفارت انگلیس با این شرط آغاز به کار کرد که از سوی دو دولت ماهی 200 هزار لیره علی الحساب بابت قرضه ای که تحصیل خواهد کرد به دولت ایران داده شود و از همین زمان بود که گفت و گوی تنظیم قرارداد ایجاد خط آهن جلفا- تبریز صوفیان ارومیه را با روس ها و خط آهن محمره- خورموس- خرم آباد را با انگلیس ها آغاز کرد.
در این هنگام وثوق الدوله وزیر امور خارجه بود او دستور علاء السلطنه رئیس الوزرا را کافی ندانست و چون احمدشاه صغیر و مجلس شورای ملی تعطیل بود، او از ناصر الملک قراگوزلو نایب السلطنه که در پاریس می زیست کسب اجازه کرد، نایب السلطنه هم تنظیم و مبادله هر دو قرارداد را تصویب کرد. قرارداد راه آهن محمره- خورموس امضاء نشد چون سندیکای انگلیسی که این قرارداد را پیشنهاد کرده بود به آن دلبستگی زیاد نشان نداد، اما قرارداد جلفا تبریز با بانک روس در 18 ربیع الاول 1331 ه-ق به امضاء رسیده، مدت امتیاز 75 سال و تمام مخارج احداث بر عهده صاحب امتیاز بود. دولت ایران پس از 36 سال حق بازخرید خط مزبور را داشت، حق کشف، استخراج معادن دو سوی خط تا شعاع چهل کیلومتر نیز به صاحب امتیاز داده شده و دولت ایران در نصف بهره خالص درآمد راه آهن شریک می شد در ضمن این قرارداد حق ایجاد خطوط فرعی تا انتهای شمالی دریاچه رضائیه به صاحب امتیاز داده شده و برای امتداد خط آهن از تبریز به تهران نیز شرایطی پیش بینی شد.
به موجب این قرارداد خط آهن جلفا - تبریز و صوفیان- شرفخانه با سرعت ایجاد شد و در زمان جنگ اول جهانی برای نقل و انتقال نیرو و ساز و برگ نظامی مورد استفاده روس ها قرار گرفت ولی همان جنگ به روس ها فرصت نداد که راه آهن را از تبریز به تهران ادامه دهند (قزوین، تهران) پس از انقلاب روسیه و استقرار رژیم جمهوری سوسیالیستی، دولت شوروی تمام مایملک و مطالبات و دعاوی دولت روسیه تزاری و شرکت های روسی و سرمایه و املاک بانک استقراضی روسی را با کمال سخاوت به ایران بخشید و به موجب همان قرارداد راه آهن جلفا- تبریز شرفخانه- صوفیان (صوفیان- شرفخانه) نیز به مالکیت دولت ایران درآمد.
 
منابع
الف: رهبران مشروط
ب: مقالات ابراهیم صفایی پژوهشگر معاصر
مأخذ: گوهر سال ششم
روابط سیاسی ایران و انگلیس
اسناد برگزیده
اسناد نویافته