خوشه چینی از یکچهارم اقتصاد کشور
تین نیوز | بخش صنعت به دلیل آنكه بیش از یك چهارم اقتصاد ایران را تشكیل میدهد از اهمیت بالایی برخوردار است. بهطور كلی صنعت در بسیاری از بخشها مانند بخش كشاورزی، ساختمان، انرژی و آب و برق و گاز تاثیرگذار بوده و نمیتوان جایگاه ویژه این بخش را نادیده گرفت. در سالهای گذشته بحث تجمیع بنگاههای صنعتی در شهرهایی كه ظرفیت كافی دارند، با عنوان خوشههای صنعتی مطرح شده است كه بازتاب خوبی داشته و میتواند فعالیت ایران را در مسیر توسعه سریع تر كند. تاسیس شهركهای صنعتی علاوه بر ایجاد اشتغال، كاهش بیكاری، تحول در نظام تولیدی كشور و مزایای بسیار
دیگر موجب بروز مشكلاتی نیز شده است. مشكلات زیست محیطی و بروز بیماریهایی ناشی از زبالههای صنعتی از جمله معضلهای ناشی از فعالیت صنعتی این بنگاهها بوده كه باید به آن توجه جدی شود.
آمارهای بانك مركزی و سازمانهای معتبر صنعتی نشان میدهد در سالهای اخیر، مجموع سهم صنعت در اقتصاد ایران حدود ۲۵ درصد است. باید خاطرنشان كرد كه بخش صنایع و معادن شامل زیرمجموعههای صنعت، معدن، ساختمان، آب و برق و گاز است. از این ۲۵ درصد ۸/۹ درصد به بخش ساختمان اختصاص دارد که ۶/۱۳ درصد از تولید ناخالص داخلی كشور سهم صنعت در اقتصاد كشورمان را تشكیل میدهد و باقیمانده هم به بخشهای دیگر مانند نیروی انسانی و ماشینآلات و تجهیزات مربوط میشود.
در مجموع بخش صنعت یك چهارم اقتصاد ایران را تشكیل میدهد و این رقم نشاندهنده اهمیت این بخش در اقتصاد كشور است. با این وجود باید توجه داشت كه سهم بخش صنعت در اقتصاد بیش از یك چهارم بوده و اقتصاد ملی همواره به این بخش نیازمند است. ارتباطی كه این بخش با سایر بخشها و شاخصههای اقتصادی دارد، اهمیت این بخش را نشان میدهد. ارتباط بخش صنعت با بخشهایی مانند نفت و انرژی، ساختمان و به ویژه كشاورزی نشان میدهد اثرگذاری فعالیتهای صنعتی به مراتب بیشتر از سایر بخشهای اقتصادی بوده است. به عنوان مثال، صنعت پتروشیمی فعالیتی است كه میان بخش نفت و صنعت در
ارتباط است؛ به این صورت كه در فعالیت این بخش باید از صنایع ماشینآلات، تجهیزات و صنایع ساختمانی و صنایع خودروسازی، شیمیایی و... بهره گرفته شود.
این خصیصه را در بخش كشاورزی هم میتوان جستوجو كرد، چرا كه برای بخش كشاورزی از ماشینآلات و كود و سم و بهطور كلی از همه كالاهای سرمایهای و مواد اولیهای استفاده میشود كه قبل تر در بخش صنعتی تولید شده است. بهطور كلی باید گفت اهمیت بخش صنعت بیش از مقداری بوده كه در حال حاضر به آن توجه میشود. باید توسعه بخش صنعت را به عنوان جان مایه توسعه اقتصاد هر كشوری قلمداد كرد. از طرفی دیگر نمیتوان سهم فناوری را در پیشبرد صنعت نادیده گرفت و فناوری در درون صنعت قرار میگیرد. باید گفت بسیاری از صنایعی كه جزو صنایع با فناوری بالا محسوب میشود، در
ذیل بخش صنعت قرار میگیرد كه میتوان از جمله این صنایع، داروسازی، ماشینآلات سنگین با ابزار دقیق را نام برد. با توجه به نیازهای بخش صنعت در مییابیم كه این بخش علاوه بر نیروی كار متخصص كه خوشبختانه در ایران حال و روز خوبی دارد، به ماشینآلات و تجهیزات مدرن وابسته است. با توجه به آمارهای بانك مركزی در سالهای گذشته، سرمایهگذاری خارجی در بخش صنعت بین ۳۰ تا ۴۰ درصد بوده است.
براساس گزارش سازمان مدیریت صنعتی وضعیت ایران در سال ۹۴ شاخصهای مختلف جهانی در بخش علم، از میان ۲۳۸ كشور جهان رتبه ۲۳، توسعه انسانی از میان ۱۸۷ كشور رتبه ۷۵، عملكرد زیستمحیطی از ۱۷۸ كشور رتبه ۸۳، رقابتپذیری از میان ۱۴۴ كشور رتبه ۸۳، فضای كسبوكار از ۱۸۹ كشور رتبه ۱۳۰، اقتصاد دانش از میان ۱۴۶ كشور رتبه ۹۴، آمادگی شبكهای از ۱۴۸ كشور رتبه ۱۰۴، رونق اقتصادی از ۱۴۲ كشور رتبه ۱۰۷، نوآوری جهانی از ۱۴۳ كشور رتبه ۱۲۰ و رتبه آزادی اقتصادی از ۱۷۷ كشور رتبه ۱۷۳ داشته است. همانطور كه ایران جایگاه ویژهای در شاخصهای صنعتی كسب كرده است صنعتی كردن كشور
در برخی شهرها در دستور كار قرار دولت و حكومت قرار گرفته است.
خوشههای صنعتی در مسیر توسعه
در دولتهای نهم و دهم بخش كشاورزی تا حدودی از بین رفت و این موضوع موجب شد تا روی اقتصاد پولی و مالی و بخش صنعت بیشتر توجه شود. سالهاست كه برخی استانهای كشورمان مانند سمنان، استان مركزی، كرمان، یزد و چند شهر دیگر به عنوان شهرهای صنعتی یا خوشههای صنعتی شناخته میشوند. یك خوشه صنعتی مجموعهای از بنگاههای تجاری و غیر تجاری و بیشتر صنعتی متمركز در یك مكان جغرافیایی را شامل میشود. این شهرها برای تولید یك یا چند محصول نهایی فعالیت میكنند و با سایر خوشههای صنعتی، در این امر رقابت داشته و در مواردی هم با یكدیگر همكاری دارند. به عنوان
مثال، استان سمنان به عنوان یك شهر صنعتی، در تولید سیمان و گچ فعالیت میكند. در سالهای اخیر توجه به كوچكسازی و روند توسعه بنگاههای كوچك و متوسط افزایش داشته است.
خوشهسازی این شهرها دارای مزایای زیادی نسبت به صنایع بزرگ است؛ بهطوری كه این شهرها ارزش افزوده، نوآوری، كار آفرینی و اشتغال زایی بیشتری نسبت به صنایع بزرگ دارند. در نتیجه یكی از بهترین راهكارها برای حل مشكلات بنگاههای كوچك، متوسط و شركتهایی كه در كنار شهرهای بزرگ قرار دارند و موجب آلودگی این شهرها شده اند، خوشهسازی و تجمیع آنها در قالب خوشه یا یك شهر صنعتی است. با تجمیع این شركتها در یك شهر یا خوشهبندی آنها، امكان استفاده از تجربیات و امكانات یكدیگر فراهم شده و امكانات مشترك ایجاد میشود. انجام امور به صورت اشتراكی موجب
بهبود وضعیت صنعت كشور خواهد شد. در نهایت با تشكیل خوشههای صنعتی بنگاههای كوچك میتوانند از مزیتهای بنگاههای متوسط بهره مند شوند و امكان دستیابی بنگاههای كوچك و متوسط به امكانات و تجهیزات بنگاههای بزرگ فراهم میشود. حال باید دید كه این تجمیع در برخی شهرها تا چه اندازه عادلانه بوده و در كنار مزیتهایی كه به وجود میآورد چه مشكلاتی به دنبال دارد؟
حال ساكنان حوالی شهركهای صنعتی بد است!
همانطور كه شهركهای صنعتی نقش اساسی در ایجاد اشتغال، كاهش نرخ بیكاری، استفاده بهتر از منابع تولید و توسعه صادرات دارند و از اساسی ترین محورهای توسعه محسوب میشوند مشكلاتی نیز به وجود میآورند. یكی از عمده ترین مشكلات این شهرهای صنعتی، پیامدهای منفی زیست محیطی است. این شهركها به دلیل استقرار انبوه صنایع، آلودگیهایی از جمله فاضلابهای صنعتی به وجود میآورند. اگرچه برخی از این شهركها دارای تصفیه خانههای مجهز هستند اما بسیاری از آنها این آلودگیها را به وجود آورده و موجب رنجش ساكنان حوالی شهرك صنعتی میشوند.
از طرفی آلودگی ناشی از فعالیت شهركهای صنعتی موجب بروز مشكلات و بیماریهایی از قبیل آسم، تنگی نفس، استرس، بیماریهای دستگاه گوارشی، كاهش كیفیت و بازدهی زمینهای كشاورزی و كاهش كیفیت زندگی شده است. به عنوان مثال ساكنان حوالی این شهركها در استان قم از بسیاری از این مشكلات و بیماریها رنج میبرند. علاوه بر این مشكلات، هزاران اصله درخت در حوالی برخی از شهركهای صنعتی خشك شده است. نمونه بارز آن فضای سبز شهرك صنعتی حسن آباد در اصفهان است كه در فضای سبز حدود ۸۰ هكتار طی چند ماه، بیش از ۹۰ درصد درختان خشك شده است. جمعآوری زبالهها پسماندهای
صنعتی وظیفه شهركهای صنعتی است كه همواره مورد بی توجهی قرار گرفته و معضلات جبرانناپذیری به وجود آورده است. برخی اعتقاد دارند خشكی زایندهرود هم از تبعات شهركهای صنعتی بوده است.