◄ چرایی جذابیت حملونقل عمومی برای حملات تروریستی
محمد سلیمانی
تیننیوز| آغاز بهار برای اروپاییها و آمریکاییها مانند ما مبارک نبود. در روزهای گذشته تیتر اصلی همهی رسانههای رسمی دنیا یا به حملات تروریستی بلژیک مربوط بود یا تحلیلها و پیشبینی تکرار آن در نقاط دیگر دنیا.
به گزارش خبرنگار تیننیوز، عنصر مشترکی که در این اخبار و تقریبا سایر اخبار حملات تروریستی وجود دارد، مکان این حملات است که تقریبا در همه موارد یکی از مراکز و ایستگاههای حمل ونقل عمومی مانند فرودگاه، مترو و یا ایستگاه قطار است.
این مساله شاید کمترین توجه را به خود جلب کند؛ چرا که آنقدر تکرار شده که به یک امر بدیهی و اصل پذیرفته شده در اذهان عمومی بدل شده که بهترین انتخاب برای تروریستها، استفاده از مکانهای مرتبط با حملونقل عمومی است.
از چند دهه پیش ایستگاههای قطار و مترو و فرودگاهها، گزینه اصلی تروریستها بوده است. این امر نشان از اهمیت استراتژیک این مراکز برای دولتها و شهروندان دارد و تروریستها هم برای نشان دادن اوج قدرت و بردن بیشترین بهره روانی و سیاسی از عملیات خود، بهصورت تاریخی این اماکن را انتخاب کردهاند.
اعتماد از دست رفته
بنابراین ایستگاههای مترو و سالنهای فرودگاهی به دلایل مختلفی چون جمعیتپذیری بالا و فعالیت به عنوان شاهرگهای حیاتی یک شهر و کشور از اهمیت بالایی برخوردارند و به همین خاطر علاوه بر مخاطرات طبیعی، همواره در معرض تهدیدات مختلف انسان ساخت هم قرار دارند.
از دیگر سو حفظ سرمايههای اساسي هر كشور كه تاسيسات زيرساختی حملونقل نیز جزء آنهاست، از مهمترین وظایف دولتها بهشمار میرود.
پیشرفت روزافزون تکنولوژی نیز در این زمینه از یک طرف باعث توسعه و پیشرفت روزافزون سیستمهای حملونقلی شده و از طرف دیگر هم به همان اندازه ریسک استفاده از آن برای خرابکاری را بالا برده است.
با این شرایط و وضعیت فعلی جهان به لحاظ سیاسی و تهدیدهایی که تقریبا متوجه تمامی کشورهای دنیا است، دولتها باید با استفاده از تکنولوژی و تمامی ابزارهای دیگر امنیت این شاهرگها را حفظ کنند.
در حوادث تروریستی اتفاق افتاده در مراکز حملونقلی، خسارتهای پیش آمده تنها آسیب و هزینه این حملهها نیست، آنچه اهمیتش بیشتر از خسارتهای مالی و حتی جانی است، از دست رفتن اعتماد عمومی مردم به حملونقل عمومی است. به صورتی که پژوهشهای انجام شده نشان از آن دارد که در کشورهای اروپایی تا چند ماه پس از حوادث تروریستی، استفاده از سیستم حملونقل عمومی، کاهش چشمگیری داشته است.
امنیت رسانهای
این مساله هم از آنجا ناشی میشود که ترس از خطر، یکی از چند غریزه اصلی بشر مانند گرسنگی، تشنگی، امنیت و... است. به همین خاطر مردم تلاش میکنند تا به هر شکلی از آن فرار کنند و یا در مواجهه با خطر، حداکثر تلاش را برای نجات و حفظ جان خود انجام دهند.
دشواری تامین امنیت سیستمهای حملونقل عمومی آنجاست که بهکارگیری شیوههایی که برای مسافران مزاحمت زیادی ایجاد کند، خود دوباره آثار منفی و همان گریز از این سیستم را به همراه خواهد داشت.
همه این مشکلات زمانی دوچندان میشود که رسانههای رسمی و شبکههای اجتماعی در بازنمایی این حوادث اغراق کرده یا آن را به صورت دائم تکرار کنند. در این شرایط است که ترس مردم نیز بیشتر شده و از حضور در اماکنی که احتمال میدهند مورد حمله قرار گیرند، اجتناب میکنند.
همین مساله باعث ایجاد حس ناامنی در شهر و کشور میشود و به این ترتیب تروریستها با انجام یک عملیات، تا مدتها بهرهبرداری سیاسی از آن را خواهند داشت.
در این حوادث، گذشته از مشکلات اجتماعی و روانی، ترس، اضطراب و استرس دائم نه در میان مدت بلکه در کوتاه مدت نیز سبب عوارض جسمانی بسیاری از جمله خطر حمله قلبی و همچنین اختلالات خواب میشود.
در این شرایط رسانههای جمعی به جای پوشش مکرر و نشان دادن گزارشهای تصویری از فجایع و در مجموع شدت بخشیدن به هراس عمومی، باید با انتشار آموزههای روانشناختی و پیامهای آرامشبخش برای شهروندان، از گسترش هراس اجتماعی پیشگیری کنند.
قبل و بعد از حمله!
درباره ایجاد امنیت و اقدامات پدافندی و آفندی در زمینه تهدید امکان و مراکز مربوط به سیستمهای حمل و نقل عمومی، پژوهشهایی در داخل و خارج از ایران انجام شده است. در این پژوهشها علاوه بر تبارشناسی این حملات، راهکارهایی هم برای مراحل مختلف این پروسه پیشنهاد شده است.
پیشگیری
در یکی از این موارد، پیشگیری، آمادگی و واکنش و جبران و بازیابی به عنوان عوامل دخیل در ایجاد امنیت یا بازگرداندن امنیت به مراکز حملونقل عمومی مطرح شدهاند.
مرحله اول اقداماتی که با انجام آن میتوان از وقوع یک رویداد امنیتی پیشگیری کرد. مسئولان میتوانند با اجرای ارزیابی ریسک و جمعآوری اطلاعات، تشخیص دهند که میتوانند از چه نوع رویداد امنیتی پیشگیری کنند. پیشگیری با مسایل امنیتی عملکرد روزانه آغاز میشود.
آموزش نیروی انسانی به عنوان مهمترین عنصر دخیل در این پروسه، از اولین اقداماتی است که باید برای پیشگیری انجام داد. استفاده از تکنولوژیهای نو، بالا بردن حساسیتها و کنترلهای نامحسوس، بازبینی بیشتر فیلمهای ضبطشده برخی از کارهایی است که در زمینه پیشگیری باید انجام شود.
آمادگی و واکنش
تحقق ۱۰۰ درصـدی امنیت حتـی با انجام تمامی اقدامـات پیشگیرانه نیز غیـر ممکن است. بنابراین برنامه ها میبایست درجهت واکنش به حوادث، کاهش اثر، آموزش کارمندان در این جهت و انجام تمرینات آمادهسازی شوند. نتایج ارزیابی ریسک، مبنایی برای چنین برنامه هایی قرار میدهد. این دستورالعملها را باید بلافاصله عملی کرد و همیشه مورد تطبیق قرار داد. این موارد باید مورد توافق دستاندرکاران و مقامات قرار گیرند و از سوی آنها اعمال شوند.
جبران و بازیابی
وجود دستورالعمل هـا و روشهـایی بـرای برگشت سریع یک سرویس به حالت عادی پس از یک حادثه ضروری است. بازیابی سلامت سیستم بسیار مهم و بیانکننده یک پیام مشخص هم هست؛ به مسافران اطمینان میبخشد که به ادامه استفاده از این سیستم بپردازند. این کار همچنیـن بـه مجـرمـان آگاهی میدهد که اعمالشان اثر مخرب کمی دارد.
اطلاعرسانی کلید اصلی در مرحله بهبودی است و شامل دادن اطلاعات بهموقع به همه دستاندرکاران مربوطه از یک سو و مردم از سوی دیگر است. عملیات جبران باید همچنین شامل یک فرآیند ارزیابی از دروس آموخته شده باشد که بازخوردی برای چرخه پیشگیری، آمادگی و واکنش محسوب میشود.
پیشنهادات
در نهایت میتوان از این پژوهشها راهکارها و توصیههایی استخراج کرد که رعایت و اعمال آنها میتواند بسیار تاثیرگزار باشد. این محورها عبارتند از؛
- امنیت باید به عنوان یک اولویت سازمانی در نظر گرفته شده و در ساختار شرکتی و فرهنگ سازمانی وارد شود.
- توجه به امنیت به عنوان یک سرمایهگذاری باشد نه یک فشار؛ سرمایهگذاری در امنیت میتواند به افزایش جذابیت سیستم، افزایش مشتری و صرفهجویی در هزینهها کمک کند.
- ارزیابی ریسک امنیتی اجرا شود؛ رهنمونهایی برای اجرای ارزیابی ریسک امنیتی از UITP در دسترس است. این نخستین گام اساسی برای یک رویکرد ساختاری، شفاف و مناسب به امنیت است.
- همیشه آماده باشد؛ هیچکس از خطرات امنیتی در امان نیست، اما آمادگیهای مناسب میتواند منجر به کاهش ریسک و تاثیرات آنها و افزایش پتانسیل واکنش شود.
- تمرکز بر روی فاکتور انسانی؛ باید برای نقشهای مناسب روی کارمندان سرمایهگذاری شود و از یک رویکرد متعادل بین نیروی انسانی، دستورالعملها و تکنولوژی اطمینان حاصل شود. آنها را آموزش دهیم، تمرین دهیم و امتحان کنیم.
- تبدیل امنیت به بخش اصلی خدمات به مشتری؛ تعامل با مشتریان، ارایه اطلاعات و محیط پاک و سالم، برای استفاده از سیستم به مشتریان اطمینان میبخشد.
- تقویت همکاری با دستاندرکاران؛ امنیت یک مسئولیت مشترک است و نقشها و همکاریها در آن باید به روشنی تعریف شوند. دستاندرکاران باید بهطور منظم با یکدیگر تعامل داشته باشند.
* در نگارش این مطلب از مقالههای «شناخت آسيبهاي رفتاري در مديريت بحران حملونقل» و « تعیین و رتبهبندی تهدیدات انسانساخت عمدی در اجزای اصلی ایستگا ههای مترو» بهره برده شده است.