توسعه گردشگری نیاز مبرم کشور / مردم برای جذب گردشگرآماده شوند
تین نیوز | صنعت گردشگری به عنوان یکی از بزرگترین و متنوع ترین صنایع در دنیا بیش از همیشه مورد توجه قرار دارد و به یکی از صنایع محوری در تولید سرمایه تبدیل شده است . این صنعت بر حوزه های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی تاثیر گذار است.
صنعت گردشگری در برقراری روابط اجتماعی و فرهنگی، تعادل بخشی به جوامع به لحاظ روانی، تبیین هویت های قومی و فرهنگ های سنتی مرتبط با جوامع بومی، کشف تمدن های درخشان کشورها؛ بررسی، شناسایی و مرمت بناهای تاریخی ، تاثیر مثبت دارد.
این که مردم با چه انگیزه ای سفر می کنند، کدام مکان را به عنوان مقصد انتخاب می کنند، سفر چه اثری بر آنان دارد، مسافران چه اثری را روی جامعه ی میزبان و محیط می گذارند همه در زمره ی مطالعات مردم شناسی جای می گیرند. در ایران، گردشگری هنوز در اندازه ای که بتواند اثرات فراوان بر افراد و کل جامعه بگذارد، رونق نگرفته است. بنابراین می توان همزمان با تلاش برای رونق گردشگری در کشور، اثرات مثبت و منفی اجتماعی، فرهنگی و سیاسی را در سطح جامعه مورد بررسی قرار داد.
اثرات گردشگری بر جامعه و برعکس، تنها پس از ورود گردشگران بررسی نمی شود ، بلکه چگونگی آماده شدن جامعه برای پذیرش گردشگر هم از مواردی است که در این مقوله می گنجد. جامعه برای پذیرش گردشگر باید مراحلی را طی کند که باز هم به فرهنگ، رابطه های اجتماعی، هنجارهاو امنیت بستگی دارد.
ایرنا در گفت وگویی با دکتر جلال الدین رفیع فر، مردم شناس ، به تحلیل و بررسی جایگاه صنعت گردشگری درایران پرداخت و دیدگاه های وی را دراین زمینه جویا شد .
رفیع فر دانش آموخته مردم شناسی و انسان شناسی از دانشگاه سوربن فرانسه، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران ، رئیس انجمن انسان شناسی ایران وعضو پیوسته مرکز ملی تحقیقات علمی فرانسه (C.N.R.S)آثار متعددی در زمینه انسان شناسی و مردم شناسی تالیف کرده است .
مشروح این گفت وگو در پی می آید :
وضعیت کنونی صنعت گردشگری را درایران چگونه ارزیابی می کنید ؟
- اگر بخواهیم وضعیت فعلی صنعت گردشگری در ایران را ارزیابی کنیم ، باید گفت به دلیل نبود اطلاعات دقیق آماری و وضعیت نابسامانی که دارد قابل ارزشیابی نیست. متاسفانه باید بپذیریم که صنعت گردشگری به معنای واقعی کلمه هنوز در کشور ما جایگاه واقعی خود را پیدا نکرده است. رشد و توسعه این صنعت در ایران بدلایل عدیده در طی چند دهه اخیر بسیار کند و اندک بوده است و توجه لازم به این صنعت نشده است. تنها در بخش خصوصی آن هم به صورت پراکنده و با اهداف عمدتا اقتصادی اقداماتی صورت گرفته است و هنوز با اهداف این صنعت فاصله بسیار دارد.
گردشگری در واقع نه فقط یک صنعت بلکه یک دانش پیشرفته و مهم است، گردشگری این نیست که عده ای به عنوان گردشگر وارد کشور شوند و سپس با خاطره ای تلخ یا شیرین کشور را ترک کنند و باعث افزایش در آمد ارزی کشور میزبان شوند . گردشگری در دنیای امروز به عنوان یک صنعت و دانش جایگاه بسیار مهمی دارد ، به همین علت کشورهای پیشرفته از این امکان با برنامه ریزی های دراز مدت حد اکثر بهره برداری را می کنند .
متاسفانه در ایران در چند دهه اخیر به این صنعت توجه لازم و کافی نشده است، البته در قبل از انقلاب هم همین وضعیت بود و تنها تفاوت این بود که تعداد گردشگران خارجی کمی بیشتر بود . در حال حاضرتوسعه صنعت گردشگری نیاز مبرم کشور است زیرا در شرایط کنونی بعد از نفت ، توسعه گردشگری کوتاه ترین راه برای درآمد زایی و اشتغالزایی برای کشور بشمار می رود.
خوشبختانه ایران به دلایل بی شمار شرایط بسیار خوبی برای توسعه گردشگری دارد . ایران از جمله کشورهای است که جاذبه های کافی برای جذب گردشگران فرهنگی را داراست . ایران ازجمله پنج کشور جهان است که بیشترین آثار تاریخی- فرهنگی منحصر بفرد را دارا می باشد . بنابر این باید ازاین سرمایه عظیم به بهترین وجهی استفاده شود. هدف باید این باشد که هنگامی که گردشگری به ایران سفر می کند پس از بازگشت سبب سفر گردشگران بیشتری به کشور شود .
برای جذب گردشگراین صنعت باید به گونه ای متحول شود که با اصول علمی و روش های شناخته شده درجهان هماهنگ باشد، یعنی هم حقوق گردشگر و هم حقوق کشور میزبان تعریف و در این زمینه تعادل ایجاد شود . این تعادل ، تعادل سلیقه ای نیست زیرا گردشگران فرهنگی خواسته های تعریف شده ای دارند و به دلایل معینی به کشورهای متفاوت سفر می کنند.
برای مدیریت صنعت گردشگری درایران ، نیاز به وجود یک سازمان قوی است . اگر تعداد هتل ها افزایش یابد دلیل بر رونق گردشگری نیست ، مسئله مهم این است که وقتی گردشگری به کشور سفر می کند راضی برگردد ، این رضایت عامل جذب گردشگرهای بیشتری به کشور می شود .
با توجه به اینکه توسعه صنعت گردشگری دریک فضای رقابتی اتفاق می افتد و آموزش در صنعت گردشگری اهمیت بسزایی دارد، روند توسعه کمی وکیفی تربیت نیروی انسانی کارآمد را در این صنعت در ایران ، چگونه تحلیل می کنید ؟
- آموزش گردشگری یک اصل بسیار مهم است . رشته های هتلداری، تربیت راهنمای موزه ها و اماکن تاریخی به صورت تخصصی از جمله اقدامات مهمی هستند که گردشگران می توانند با کمک آنان بیشترین رضایت را از سفر خود داشته باشند .
امروزه در اغلب کشورهای جهان ، راهنمای گردشگری از طریق نیروی انسانی صورت نمی گیرد بلکه بیشتر از طریق اینترنت و تلفن همراه و گوشی های حامل اطلاعات لازم به هر زبانی که گردشگر نیاز داشته باشد ، صورت می گیرد . متاسفانه این امکانات که گام اول در گردشگری است در ایران هنوز به شکل قابل قبول و فراگیر وجود ندارد .
البته شاید روش فوق روش ایده ال نباشد و فقط از نظر اقتصادی مقرون به صرفه باشد . زیرا گردشگروقتی به کشوری می رود و وارد حوزه ی فرهنگی متفاوتی می شود ، تمایل دارد با ساکنان آن حوزه فرهنگی رابطه ی رودرو داشته باشد یعنی ترجیح می دهد یک موزه را برای او یک راهنمای انسانی توضیح دهد نه یک دستگاه ، وهروقت هم سوالی داشت بتواند بپرسد ، و البته آن راهنما هم بتواند پاسخ دهد .
بنابراین لازم است برای این منظور متخصص تربیت شود ، گاهی دیده شده که بعضی راهنماهای موزه ها اطلاعات کمتری نسبت به مراجعه کننده ها دارند و حتی اطلاعات اشتباه ارائه می دهند و این به علت آموزش ندیدن ونداشتن تخصص آنان در آن حوزه است. البته ممکن است بعضی از راهنماها تحصیلات بالایی هم داشته باشند اما فرد مناسب برای این شغل نباشند . مثلا اگر راهنمایی می خواهد تخت جمشید را توضیح دهد باید یک باستان شناس متخصص و حرفه ای باشد نه اینکه از روی یک دفترچه ، اطلاعات را به بازدید کننده منتقل کند . و یا راهنمای موزه فرش بایستی یک کارشناس متخصص فرش نیز باشد تا بتواند این هنر قدیمی و
با ارزش را که از افتخارات کشور است به درستی به باز دید کننده معرفی نماید، مخصوصا وقتی فرش های متعدد که ارتباط مستقیم با فرهنگ های مختلف موجود در کشور را دارند و یا موزه موسیقی یا موزه نظامی و یا موزه هنر های معاصر و... که هریک تخصص خاص خودرا نیاز دارند و راهنمایان این موزه ها باید درجه کارشناسی ارشد در رشته موزه داری ، مردم شناسی ، باستان شناسی و گردشگری داشته باشند و پایان نامه خودرا درباره یکی از این تخصص ها نوشته باشند.
نباید فراموش کنیم که گردشگری فقط بازدید از یک سلسله آثار تاریخی و یا چند موزه و کاخ و...نیست ، هر نوع اثری باید با گردشگر ارتباط فرهنگی برقرار کند . بخش مهمی از این ارتباط توسط همان راهنمایی بر قرار می شود که باید آموزش دیده باشد . در زمینه آموزش گردشگری فقط در رشته هتلداری اقداماتی انجام شده است . در حال حاضر در دانشگاه های ایران رشنه گردشگری تدریس می شود اما هدف بیشتر اقتصاد گردشگری است ، در حالی که این نباید هدف اصلی باشد .هدف اصلی این است که ارتباط بین فرهنگ ها برقرار شود، یعنی وقتی گردشگر خارجی به ایران سفر می کند به دلیل آثاربی نظیر فرهنگی ایران می آید ، آثاری
که همه جهان می شناسند و کتب و مقالات بسیاری در باره آن منتشر شده است .
دراین چند سال اخیر جاذبه های دیگری به ایران اضافه شده است وآن شرایط امنیتی خوب و اوضاع اجتماعی و سیاسی کشور است ، این ویژگی یکی دیگر از جاذبه های خاصی است که گردشگران زیادی را برای سفر به این کشور ترغیب می کند. بنابراین در این راستا ، هم تربیت نیروی انسانی کارآمد ضرورت دارد و هم شرایط اجتماعی و هم برنامه ریزی های بلند مدت .
متاسفانه باید بپذیریم که سازمان میراث فرهنگی ، گردشگری و صنایع دستی در آموزش نیروی انسانی کارآمد موفق عمل نکرده است، البته شاید هم دلیل آن شرایط ویژه ای بود که مانع از انجام برنامه ریزی های بلند مدت می شد و اصولا این حوزه در اولویت قرار نداشت. کشور ما شرایط خاصی دارد که گاهی برای گردشگران مطلوب نیست و گردشگران باید این شرایط را بپذیرند همان گونه که وقتی گردشگرهای ایرانی به کشورهای دیگر می روند شرایط کشور میزبان را می پذیرند .
برای توسعه صنعت گردشگری لازم است که چند حوزه با هم در تعامل باشند : سازمان میراث فرهنگی ، شهرداری ها، وزارت امور خارجه ، وزارت کشور ، وزارت ارشاد و... همه این مجموعه ها برای گردشگری حرفی برای گفتن دارند اما تعامل لازم بین آنها دیده نمی شود.
به تازگی برای دیدن یک شهر قدیمی زیرزمینی به کاشان رفته بودم ، متوجه شدم که متولی آن شهرداری است در حالی که آن یک مکان تاریخی بود وعلی القاعده باید دراختیار سازمان میراث فرهنگی باشد، اما شهرداری با اصول خود آن مکان را مدیریت می کرد ، بدون اینکه از گردشگر فرهنگی شناختی داشته باشد و نیازهای آنان را به درستی درک کند. وقتی گردشگر فرهنگی از کشور دیگری می آید از قبل در مورد آثار و مکان هایی که قرار است مورد بازدید قرار دهد تحقیق ومطالعه کرده است ، وهدف اصلی اش از سفر دیدن آثار و یافتن پاسخ سوالات اش است، و نه صرفا یک بازدید ساده!
در هرمکان تاریخی باید دست کم یک متخصص مرتبط با موضوع وجود داشته باشد که بتواند به سوالات گردشگران پاسخ دهد، نه یک کارمند معمولی شهرداری غیر کارشناس که اطلاعات کلیشه ای در اختیار قرار دهد .
توسعه صنعت گردشگری سبب صدور فرهنگ ایران ، افزایش ارتباطات فرهنگی، ارتباطات بین المللی و درآمدزایی می شود ، بنابراین لازم است برای رونق این صنعت هزینه شود .
جامعه ایران برای پذیرش گردشگر چه مراحلی را دربعد فرهنگی ، رابطه های اجتماعی ، هنجارها ، و امنیت باید طی کند ؟
- جامعه ایران به دلیل ارزش های دینی ، فرهنگی ، اجتماعی والایی که دارد، جامعه ی بسیار مورد توجهی است . البته راهکارهایی وجود دارد که دوطرف یعنی کشور میزبان و گردشگر برای رسیدن به هدف مشترک شان از خود انعطاف نشان دهند . یک گردشگر فرهنگی به دلیل آشنا تر شدن با فرهنگ کشور میزبان به آن کشور سفر می کند و بنابراین به دلیل درک عمیقی که از فرهنگ و تنوع آن دارد ،حاضر است خود را با فرهنگ مسلط بر آن کشور تطبیق دهد. از طرف دیگر تامین امنیت برای گردشگر بسیار مهم است و کشور میزبان موظف است شرایط امنیتی لازم را برای گردشگران فراهم کند .
کشور میزبان تا حدودی که امکان دارد باید به ارزش های فرهنگی گردشگران هم احترام بگذارد ، اگر همه درها به روی گردشگران بسته شود آنان به این کشور سفر نمی کنند، درحقیقت درها باید نیمه باز باشد که آنان بتوانند دست کم بخشی از درون واقعیات جامعه را ببینند بدون اینکه با مشکلی روبرو شوند ، تا آن ارتباط فرهنگی برقرار شود و این کار زیاد مشکلی نیست .
خوشبختانه ایران اکنون در شرایط امنیتی خوبی است ، مردمان این سرزمین پهناور که میزبان اصلی هستند ، مهمان نوازی شان شهره آفاق است، این مردمان نشان داده اند ، بی آنکه برایشان مهم باشد که گردشگر مربوط به کدام کشوراست ارتباط اخلاقی خوبی با او برقرار می کنند واین مولفه بسیار مهمی برای جذب گردشگر است .
با این وجود باید برای جذب گردشگر شرایط لازم فراهم باشد، به عبارت دیگر مردم را هم باید برای جذب گردشگر آماده کرد که این همان فرهنگ سازی است و تا رسیدن به این مقصود راه درازی در پیش است. بعد از انقلاب در زمینه توسعه صنعت گردشگری کار جدی صورت نگرفته است و به همین دلیل تعداد گردشگران غیر مسلمان در کشور بسیار اندک بوده است، به همین علت نسل امروز تجربه چندانی از گردشگری ندارد . نقش رسانه ها می تواند در سرعت بخشیدن به این امر بسیار مفید وحتی تعیین کننده باشد.
باید این روند به طور تدریجی طی شود و شرایطی ایجاد شود که دیگر مردم نگران میزبانی یک گردشگرخارجی در منزل خود نباشند. همیشه گردشگران خارجی از مهمان شدن در منزل مردمان بومی استقبال می کنند تا ارتباط روردو با آنان داشته باشند.
در توسعه صنعت گردشگری محور اصلی مردم اند اگر مردم کشوری آمادگی میزبانی گردشگر را نداشته باشند این شروع یک معضل جدی است . و شرط اول این آمادگی توسعه این صنعت از درون است . توسعه گردشگری موفق توسعه ایست که ابتدا در درون جامعه اتفاق بیفتد. تا گردشگری در داخل جامعه توسعه پیدا نکند نباید منتظر اتفاق مهمی در این زمینه باشیم.
اگر جامعه ایران برای برخورد با گردشگری آماده نباشد چه آسیب هایی بر پیکره فرهنگی و طبیعی جامعه وارد خواهد شد ؟
- اگر جامعه ایران آماده نباشد فکرکردن درمورد توسعه گردشگری دور از واقعیت است زیرا مردم محورند . در شرایط فعلی تصورات اشتباهی از داخل جامعه ایران در خارج از کشور وجود دارد که آن هم به علت اخبار رسانه ها و اطلاعات غلطی است که پخش می شود . با توسعه گردشگری این توهمات و تصورات در عمل بر طرف می شود .
با گردشگرانی که من صحبت داشته ام می گویند شرایط موجود در داخل کشور با آن چیزی که ما در خارج از کشور می شنویم بسیار متفاوت است . یک گردشگرحرفه ای که اخیرا به ایران سفر کرده بود می گفت که به کشورهای زیادی سفر کرده است و ایران یکی از امن ترین کشورهای است که تا به حال سفر کرده است .
برخی جامعه شناسان تاکید می کنند، برای پیشبرد صنعت گردشگری در ایران باید میان سازمان ها و نهادهای مختلف ارتباط ارگانیک و همکاری باشد ، نظر شما در مورد این مولفه چیست ؟
- سازمان ها باید دقیقا ارتباط ارگانیک داشته باشند . به عنوان مثال وزارت ارشاد نباید در این حوزه اقدامی انجام دهد که با قوانین وزارت امورخارجه مغایر باشد و برعکس، و یا وزارت کشور قوانینی در مورد گردشگرها وضع نکند که با خواسته های فرهنگی وزارت ارشاد در تضاد باشد .
یکی ازمواردی که گردشگران از این موضوع ناراضی اند ، چند قیمتی بودن مراکزی است که بازدید می کنند و یا هتل ها که به همین منوال است. نباید هیچ گونه استثنایی بین گردشگر ایرانی و خارجی وجود داشته باشد .
رسانه ها برای آموزش های رفتاری در میان جامعه ایران و به منظور رونق گردشگری چه برنامه ریزی های لازم باید داشته باشند ؟
- رسانه ها باید به موضوع گردشگری به صورت حرفه ای بپردازند به عنوان مثال با ارایه گزارشات مستند و با ارایه آمار، اطلاعات دقیق در مورد گردش گران را منتشر نمایند. مثلا چه نوع گردشگرانی ، با چه خواسته هایی وبه چه تعدادی وارد کشور می شوند و از چه اماکنی بازدید می کنند. بد نیست که ویژگی های اخلاقی ، رفتاری، اقتصادی و اهداف اصلی این گردشگران با ذکر ملیت آنها نیز بررسی و به اطلاع عموم نیز رسانده شود. بدیهی است همان طور که اشاره شد نقش رسانه ها از سرعت بخشیدن به فرهنگ سازی انکار نا پذیر است.
گردشگرانی که به ایران سفر می کنند اهداف مشخصی دارند. چنانکه عده ای برای بازدید از آثار تاریخی ، وعده ای دیگر برای دیدن شهرها و یا اماکن مذهبی ،عده ای برای کوهنوردی و فتح قلل، عده ای برای کویر گردی و یا باز دید از معماری اصیل ایرانی بر حسب شرایط اقلیمی و جغرافیایی و یا باز دید از شهر موزه هایی چون یزد و کرمان و اصفهان و یا روستا های منحصر بفرد در عرصه جهانی مانند میمند و کندوان و ماسوله و یا روستاهای پلکانی کردستان و ...می آیند . یکی از جاذبه های کم نظیر دیگر در ایران که مخاطب جهانی دارد ، وجود جوامع روستایی و عشایری در سطح وسیع است که هرکدام فرهنگ اصیل خاص خود را دارند
. متخصصان علوم اجتماعی برای دیدن سبک زندگی این نوع جوامع وحتی مشارکت درزندگی آن ها حاضرند هر چقدر لازم باشد هزینه کنند . لذا رسانه ها می توانند به معرفی این نوع جوامع و جذابیت های فرهنگی شان بپردازند.
رسانه ها باید تقویمی تنظیم کنند که زمان و مسیر کوچ و شیوه زندگی جوامع کوچنده را اطلاع رسانی کنند که هم گردشگر داخلی وهم گردشگر خارجی بتواند برای سفر برنامه ریزی کند .
مردم ایران هنوز خودشان هم با گردشگری آن طور که باید ارتباط برقرار نکرده اند، متاسفانه اکثر ایرانیان زمانی به موزه می روند که به شهر دیگری سفر کرده باشند . این در حالیست که غالبا موزه های شهری که در آن زندگی می کنند را هنوز ندیده اند.!
فرهنگ موزه رفتن در کشور باید رشد کند ، مردم ابتدا از موزه های شهر خود برای بازدید شروع کنند و این فرهنگ باید ابتدا از طریق خانواده و سپس مدارس منتقل شود . ارگان های مسئول به صورت برنامه ریزی شده به این مهم عمل کنند. و اگر این کار از سنین پایین شروع شود می تواند اثرات بسیار مثبتی برای آینده فرد داشته باشد، زیرا موزه محلی است برای گسترش اندیشه و جایگاه اش در این خصوص از دانشگاه کمتر نیست .
به منظور ارتقای کمی و کیفی صنعت گردشگری در ایران چه راهکارهایی را پیشنهاد می فرمایید ؟
- قبل از هر چیز تاسیسات فیزیکی و امکانات زیستی است که باید در سطح وسیع مهیا شود و پس از آن آموزش گردشگری است که این دو مولفه درکنارهم اند . در دانشگاه های ایران گروه های آموزشی گردشگری وجود دارند اما متاسفانه تعداد متخصصین این حوزه بسیار بسیاراندک است.
آموزش متخصص امری بسیار جدی و زمان بر است و هنوز در مراکز آموزشی این رشته نیروی کافی که بتواند متخصص تربیت کند وجود ندارد.لذا تاسیس مدارس عالی گردشگری در اولویت است. مدرسان متخصص در این مدارس باید تدریس کنند. برای رسیدن به این هدف برنامه ریزی میان مدت 10 ساله پیشنهاد می شود. در طول این مدت است که می توان در هر سه مقطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری نیروی متخصص با توجه به کار بری های خاص در تمام سطوح تربیت کرد. این مدارس باید از الگو های شناخته شده بین المللی استفاده کنند. از اساتید خارجی بیشترین بهره برده شود .در صورت امکان زبان انگلیسی زبان اول و اصلی باشد و دروس دست
کم ، در مقاطع تحصیلات تکمیلی به زبان انگلیسی تدریس شوند. در مقاطع تکمیلی دروس بومی در برنامه گنجانده شده و پایان نامه ها در چارچوب نیازهای کشور طراحی و ارایه شوند. پس از تربیت نیروی متخصص داخلی و رسیدن به خود کفایی می توان استادان ایرانی را به تدریج جایگزین همتایان خارجی آنها کرد.