موانع پژوهش اجتماعی ایران
وبلاگ تین نیوز،عباس عبدی | 25 آذر روز پژوهش است. در یك جمله میتوان گفت كه بدون انجام پژوهش در هر یک از حوزههای جامعه، نمیتوان انتظار داشت كه گامی پایدار و رو به جلو برداشته شود. باید تأكید كنم كه اولویت اول را هم باید به پژوهشهای اجتماعی داد، اگر نگوییم اولویت اول، حداقل از دیگر موارد نباید عقبتر باشد. به دو دلیل مشخص این ادعا را طرح میكنم.
اول اینكه در حوزههای صنعتی و فنی و حتی كشاورزی، نتایج پژوهشهای اجرا شده در كشورهای دیگر نیز برای ما قابل استفاده است. و از آنجا كه آنان در این موارد به صورت پیشرفتهتری كار و پژوهش میكنند، میتوانیم از دستاوردهای آنان استفاده كنیم، چرا که محتوای مسائل صنعتی و فنآوری و کشاورزی در همه جا تقریباً مشابه است، در حالی كه این موضوع در حوزه علوم انسانی و اجتماعی فرق میكند، و چون با مسایل خاص جامعه خود طرف هستیم، مطالعات جهانی و یا پژوهشهای سایر كشورها كاربرد مستقیم چندانی برای حل مسایل ما ندارد. دلیل دوم اینكه، آن قدر با مسایل اجتماعی درگیر
هستیم كه بدون پژوهش نمیتوانیم اقدام به حل این مسایل كنیم. ضمن آنكه پیچیدگی و در نتیجه حل مسایل اجتماعی بسیار بیشتر از فنآوری و صنعت و زمینههای مرتبط با علوم دقیقه است.
علیرغم این نکات بدیهی، دیده میشود كه نه تنها در زمینه علوم اجتماعی پژوهش به اندازه كافی نیست، مواردی هم كه هست به علت سهل و ممتنع بودن كار در این حوزه، بیشتر به دست كسانی انجام میشود كه صلاحیت لازم را برای انجام آن ندارند. ضمن اینكه نوعی مقاومت جدی در برابر انجام پژوهش یا انتشار آنها در برخی از حوزهها وجود دارد. در حالی كه چنین مقاومتی در پژوهشهای تكنولوژیك و صنعتی کمتر دیده میشود. این یادداشت در پی آن است كه بصورت تیتروار و خلاصه به نارساییها و مشكلات پژوهش در ایران به طور عام، ولی با تأكید بر پژوهشهای اجتماعی و انسانی بپردازد.
1ـ مهمترین مشكل پژوهش بویژه پژوهش اجتماعی در ایران، فقدان مراكز معتبر و مستقل پژوهشی است. مراكزی كه حداقلی از استقلال نسبت به ساختار قدرت داشته باشند، تا بتوانند پژوهشها را بیطرفانه انجام دهند. این استقلال هم باید در ساختار این مراكز دیده شود و هم از نظر مالی به نحو قابل قبولی استقلال نسبی داشته باشند تا در انتخاب موضوعات و انجام و انتشار پژوهشها آزادی عمل از خود نشان دهند. متاسفانه وضع ما در این مورد مطلوب نیست. نهادهای قدرت از حیث ساختاری و مدیریتی هیچگونه استقلالی را در نهادهای پژوهشی برنمیتابند، به لحاظ مالی نیز حذف بودجههای پژوهشی،
اولین كاری است كه در كمبود بودجه و منابع مالی صورت میگیرد. در مجموع حذف پژوهش از نظر مدیریت اجرایی مشكل مهمی محسوب نمیشود. بویژه اینكه بودنش هم با وضع موجود چندان مشكلی را حل نمیكند.
2ـ مشکل دیگر عدم انتشار است. در این وانفسای فقر پژوهشی، برخی از مطالعات خوب هم كه انجام میشود، به سرعت محرمانه اعلام میگردد. هماكنون میتوانم بگویم كه در 7 سال گذشته تعدادی پژوهش به نسبت معتبر و قابل استفاده انجام شده است، ولی به دلایل روشنی، كارفرمایان مانع از انتشار آنها میشوند. پژوهشگران نیز یا میترسند منتشر كنند یا محافظهکاری میكنند، زیرا انتشار پژوهش ممكن است به قطع تداوم انجام آن منجر شود. به طور معمول نتایج پژوهشهای خوب و معتبر كمتر به عرصه عمومی كشیده میشود. نه تنها پژوهشها، بلكه انتشار آمار و اطلاعات نیز در حال آب رفتن
است. اخیراً یكی از دستاندركاران از بیان آخرین آمار طلاق اجتناب كرد به این توجیه كه آمار آن مأیوسكننده است! در مجموع کارفرمایان دولتی نه تنها امکان استفاده دیگران را از اندک پژوهشهای به نسبت معتبر فراهم نمیکنند بلکه خودشان هم از آنها استفاده نمیکنند یا قادر به استفاده نیستند.
3ـ عدم اقبال از بحث در باره پژوهشها؛ آن تعداد از پژوهشها هم كه منتشر میشوند، به حاشیه رانده شده و چندان مورد بحث عمومی قرار نمیگیرند، زیرا افرادی هستند كه علاقهای در به رسمیت دادن نتایج پژوهشهای اجتماعی ندارند. به همین دلیل شاهد هستیم كه در اخبار رسانه رسمی كشور پژوهشهای كماهمیت درباره جوامع غربی منتشر شده و به عنوان خبر ذكر میشود ولی درباره پژوهشهای ایران هیچگونه خبری دیده نمیشود، مگر آنكه برخی از نتایج آن مطلوب سیاستهای رسمی باشد. در واقع با این كار خود را فریب میدهیم و نه دیگران را.