ظهور یک چرخش گفتمانی
وبلاگ تین نیوز | برخی باور دارند که ظهور یک چرخش گفتمانی در رفع اختلاف میان ایران و گروه 1+5 بسیار موثر بوده و در حقیقت ما با یک «چرخش گفتمانی» مواجه هستیم که کمتر مجالی برای افراطگرایان و جنگطلبان میگشاید. هادی خانیکی (مدیرعامل موسسه بینالمللی گفتوگوی فرهنگها و تمدنها) که نگاه بسیار خوشبینانهای به مذاکرات وین دارد در گفتوگویی که با وی داشتم از آثار و نتایج این مذاکرات سخن میگوید.
خانیکی در تحلیل خویش، به موضوعهایی همچون هنر دیپلماسی و نتایج حاصل از باورداشتن به «گفتوگو» پرداخته و درکِ وضعیت پساتحریم را در ایجاد ظرفیتسازی برای توسعه کشور مهم میشمارد. به باور او، وقتی ما توانستهایم مسائل جدی و کلان کشور را در سطح بینالمللی از طریق گفتوگو و مذاکره حل و رفع کنیم، تهدیدات و مخاطرات را کاهش دهیم، وارد تصمیمگیریهای عقلانی شویم و… اکنون چرا نتوانیم همین تجربه را در عرصه داخلی به کار اندازیم؟ آنچه پیش رو دارید گزارشی است از گفتوگویی که با هادی خانیکی انجام دادهام.
«بازی با هم» به جای «بازی در برابر هم»
به نظر من، آثار و نتایج توافق وین و به فرجام رسیدن مذاکرات هستهای را میتوان در دو سطح بررسی کرد. یکی در سطح حل مسائل عاجل ما، اعم از مسائل اقتصادی، سیاسی و منطقهای و همینطور در روابط بینالملل، و یکی هم در سطح بالاتری که برمیگردد به ورود به یک عرصه جدید، که میشود آن را چه در سطح ملی و چه در سطح جهانی، یک «چرخشِ گفتمانی» نامید و آن کارآمدشدن و فایدهمندی مقولههایی است مثل «گفتوگو» و «مذاکره»، که از آثار و نتایج رویکردهای گفتوگویی به مسائل و مشکلات است.
در سطح اول، که بیشتر هم میبینیم که توافق وین، چه در عرصه داخلی و چه در عرصه جهانی در این سطح مورد بررسی قرار گرفته، از این موضوع استقبال شده که توافقنامه وین نه تنها سایه تهدیدهایی را از کشور دور کرده بلکه توانسته فرصتهایی را هم خلق و ایجاد بکند. یعنی فرصتهای ملی و بینالمللی، مثل آنچه دربارهاش بحث شده که برای بازگشت بخشی از سرمایه ما در خارج امکانی بوجود آمده، برای رونق اقتصادی ما فرصتی پیش آمده، برای سرمایهگذاری خارجی در ایران امکانی فراهم شده، و حتی گشایش فضاهای سیاسی و فرهنگی را هم در سطح داخلی میتوان پیشبینی کرد. اگر دقیق بنگریم
و رصد بکنیم، در این مدت کوتاهی که از توافق گذشته است، به صورت آشکاری میبینیم که منزلت بینالمللی ایران و ایرانی افزایش پیدا کرده است و نقش ایران به عنوان قدرتی بزرگ و تأثیرگذار در منطقه پذیرفته شده و آنچه که تا مدتی قبل جزو تابوها بوده و یا جزو مفاهیم ممنوع شمرده میشده، مانند ایرانِ هستهای، پذیرفته شده است.
اکنون که برای نخستین بار و با سرعت، شورای امنیت سازمان ملل متحد، تمامی قطعنامههایی که مبتنی بود بر تهدید و تحریم ایران را لغو میکند، اینها نتایج و آثار قابل مشاهده در کوتاه مدت است اما میتوان موارد دیگری را هم افزود. اساساً وقتی سایه جنگ کنار میرود، یعنی هزینههای سربار در اجتماع، در علم، در اقتصاد و… کم میشود و هم آن بخش مادی و ملموس و هم آن بخش غیرمادی که در حوزههای دیگر مانند سرمایههای اجتماعی یا امید اجتماعی وجود دارد، قوت میگیرد. سایه جنگ هزینه ریسک را بالا میبَرَد و وقتی سایه جنگ برداشته شود، مناسبات شکل تازهای
مییابد. به نظر من، اینها که آثار و نتایج بزرگی هم هست باید ذیل یک دستاورد بزرگتری دیده شود. آن دستاورد بزرگ به نظر من، پیروزی منطق گفتوگو و مذاکره و ورود به یک چرخش گفتمانی (Paradigm shift) است.
اگر ورای این بحثها به موضوع بنگریم، یعنی از روزی که توافق اعلام شد و آقای دکتر ظریف و خانم موگرینی، آن سخنان را بیان کردند تا تمامیِ توضیحاتی که طرفین گفتوگو به زبان آوردند، آنچه طرفین در دفاع از آن اشتراکنظر داشتند، دفاع از اصل گفتوگو بود و عبور از یک پارادایمی که آن پارادایم، میخواست بر اساس تحریم و محدودیت، خواستههای خودش را پیش ببرد و این طرف، یعنی طرف ایرانی، توانست در این مسیر، منطق، توانایی و هنر گفتوگوی خودش را نمایان سازد. من بدون اینکه خواسته باشم صرفاً از منظر سیاسی و تعصب ایرانی با مساله برخورد کنم، باید بگویم که در این 22 ماهی
که مذاکره جریان داشت ویژگیهای گروهی که توانسته بود نشان بدهد که گفتوگو و مذاکره چه معنایی دارد، به خوبی دیده شد، آنها پشت درهای بسته این گفتگوها را دنبال نمیکردند و در یک سپهر سیاسی، گفتوگو را در قالب مذاکره نشان میدادند و انصافاً باید به پدیدهای مانند آقای دکتر ظریف و همراهانش و قدرت و توان بالایی که از خود نشان دادند بیش از اینها توجه شود.
همچنین باید این سوال را هم در ذهن داشته باشیم که این توان بالا از کجا آمد؟ باید در نظر داشت که وزیر امور خارجه ما، اساساً اهل گفتوگو است و به گفتوگو باور عمیقی دارد و در دانشی که آموخته، قواعد گفتوگو را هم میداند و میشناسد. من با شناختی که از آقای دکتر ظریف دارم، توجه به این نکتهها را در شناخت بهتر از او موثر میدانم، او فردی متعهد است و تسلط او به حوزه روابط بینالملل در حد بسیار بالایی است. با حقوق بینالملل آشنایی دارد و اگر به دانشجویان او مراجعه کنید، یا اگر به همکلاسیهایش مراجعه کنید، میبینید که در زمینه علمی فرد موفق و
پرتلاشی بوده است. میدانید که، آقای دکتر ظریف در گروه ویژه گفتوگوی تمدنها در سازمان ملل هم حضور موثری داشته و آنجا هم موفق عمل کرده و ظرفیتهای موضوعی مانند گفتوگوی تمدنها را به خوبی میشناسد. از سویی اعتقاد او به گفتوگو و تسلط او به گفتگو و آشنایی او با فن مذاکره، چشمگیر است و مهمتر اینکه او دارای اخلاق و سلوک گفتوگو است. کسی بود که بیشترین ایستادگیها را داشت، اما لبخند هم از لب او دور نشد. چنین کسی، هراس و واهمه ندارد که در برابر رقبای قدرتمند خود بنشیند.
بالاخره یک طرف ایران است و طرف دیگر، قدرتهای بزرگ جهانی یعنی 1+5 ولی وقتی او و همکارانش روبروی رقبایی قدرتمند قرار میگیرند، به قول معروف کم نمیآورند بلکه قوی عمل میکنند. در این منطق، وقتی مذاکرات را دنبال میکنیم، به طور مشخص میبینیم که به دنبال خفهکردن حریف نیستند، به دنبال به زبانآوردن او هستند و در چنین فضایی، پیروزی خود را به معنای شکست رقیب خود نمیپندارند. دکتر ظریف تأکید داشت که مذاکره یعنی بده بستان، یعنی چیزی میدهی و چیزی میگیری. مهم این است که مذاکره بر اساس نفع مشترک صورت پذیرد. گفتوگو خلق معنای مشترک است و من
فکر میکنم در اینجا، این موقعیت در معنای خلقِ معنای مشترک است. خوشبختانه، هم در ایران و هم در جهان، صدایی که بعد از مذاکرات بلند شده این است که میتوان پیچیدهترین و دشوارترین مسائل را هم از طریف مذاکره و گفتوگو حل کرد.
به نظر من، مذاکره و گفتوگو، به مثابه روش، ما را وارد مرحله جدیدی کرده که در این مرحله به اصطلاح، بازی با هم را توانسته به جای بازی در برابر هم بنشیند. به این معنا یک طرف مساله این بود که زبان تهدید، زبان ناکارآمدی است. با ایرانی با زبان تهدید نمیتوان سخن گفت، وقتی زبان تهدید جای خود را به انتقال معنا، به ایجاد فهم مشترک و… میدهد، ما این را به وضوح میبینیم که از ادبیات سیاسی میتوان این استنباط را داشت که 1+5 به ایران اعتماد کردهاند. اما این اعتمادکردن، مبانی قدیم را ندارد، یعنی این نیست که ایرانیان ترسیده و کوتاه آمدهاند، بلکه این است که
ایران در پی ساخت بمب نیست.
زبان گفتوگو
در تحولات منطقه به وضوح دیده میشود که جایی که از تفکر داعشی مصون مانده، ایران است. به هر حال خواستم این را بگویم که این یعنی واردشدن به عرصهای جدید، یعنی ایران ضعیف خیلی نمیتواند در تثبیت صلح در منطقه موثر باشد. ایران قوی میتواند در ایجاد صلح در منطقه تاثیر خود را بگذارد. این یعنی اینکه دیگر شاید راهحلهای گذشته و از جنس مداخلههایی که در افغانستان یا عراق صورت پذیرفت، کارساز نباشد. غربیها طالبان و صدام را ساقط کردند اما آن مداخلات، پایگاه خشونت را برنچید. این راهها خیلی به صلح نینجامیده و موجی از خشونتها را هم پدید آورده است.
این منطق جواب نداده و شکست خورده است.
اما اکنون معلوم میشود که گامهای به جلو برای ایران و برای جهان برداشته شده، آن هم بر اساس اصالت گفتوگو. این برای منطقه و جهان بسیار سودمند است و واقعیت دارد اگر بگوییم پذیرفتن منطق گفتوگو و موثرشدن مذاکره به عنوان فن و دانش، دستاورد بزرگی است. ویژگی تیم مذاکرهکننده ما این بود که در عین متکیبودن بر اصولی که از آن کوتاه نیامدند، این را هم بلد بودند که چگونه باید مذاکره را پیش بُرد و بر پدیدهای مثل دیپلماسی در روابط بینالملل تسلط داشتند، قواعد کار دیپلماسی را میشناختند و میدانستند که بر طبق قواعد دیپلماسی میتوان به نتیجه رسید.
کسی که میخواهد غریبه نباشد باید زبان جامعهای که در آن زندگی میکند را بداند و از آن آگاهی داشته باشد. معنای روابط میان فرهنگی همین است. یعنی به اصطلاح، ارزشها و هنجارهای متناسب با آن جامعه را باید شناخت و نسبت به آن آگاهی پیدا کرد. در جهانی که ما در آن بسر میبریم، میدان دیپلماسی، میدان کوچکتری نسبت به میدان جنگ نیست. کار دیپلماتها بسیار دشوارتر است. قصد ندارم این دو را به هم شبیه بدانم، اما کار کسی که در پی پیشبرد صلح است از کار کسی که در جنگ آماده است، قطعاً دشوارتر است.
اخلاق گفتوگو
از یاد نبریم که سه سطح را نباید از هم تفکیک کنیم. یکی داشتن نگرش و دیدگاه گفتوگویی است که منطقی به اسم مذاکره را پسندیده میبیند. دوم، داشتن اخلاق و منش گفتوگویی و سوم، دانش (هنر و فن). در سطح اول، اساساً باید قواعد گفتوگو را محترم بشماریم و قبول داشته باشیم که فرضاً اگر طرف مقابل، سوءظن داشت، باید آن را رفع کنیم. پس باید برای او هم حقوقی قائل باشیم اما نهایتاً باید به اصول و حقوق مشترکی برسیم یعنی همان طور که گفتم، قصد نداشته باشیم طرف را به زور به همان راهی که خود میرویم بکشانیم یا بخواهیم که همان طور که ما میاندیشیم، او هم همان طور بیندیشد.
در سطح دوم، وفاداربودن به رفتار و اخلاق گفتوگویی قرار میگیرد یعنی نمیتوان گفتوگو را بدون باور به اصول گفتوگو پیش بُرد. گفتوگو با گرفتنِ ژستِ گفتوگو محقق نمیشود. اخلاق گفتوگو یعنی اینکه خود را ملتزم بدانیم به یک سری تعهدات. اینجا شهروندان ایرانی و همین طور روشنفکران ایرانی باید وظیفه خود را نسبت به مسئولان و سیاستگذاران بدانند. من لازم میدانم که در بررسی مذاکرات، در کنار دکتر ظریف و همکارانش، بر نقش آقای دکتر صالحی هم تأکید کنم. کار بزرگ او را هم باید ببینیم و در غیر این صورت، در رصدکردن نتیجه کار ارزیابی ناقصی صورت خواهد
پذیرفت. من وقتی به آقای دکتر صالحی نگاه میکنم، او را یک متخصص و یک مدیر اجرایی میبینم که با توجه به سوابقی که دارد و حضورش در دولت قبل، از منظر منافع ملی به موضوع مینگرد و از موضع همسخنی وارد میشود زیرا تعهد اخلاقی دارد.
همین طور نقش رئیس جمهور که میگوید من عهد کردهام که اولویتم حل مساله هستهای باشد و به این اعتبار کار خود را وفای به عهد در دولتش میبیند. رئیس جمهور در برابر وعدههایی که در انتخابات داده است با دقت عمل میکند و این هم باید در نظر گرفته شود. سطح سوم، برخورداری از دانش و توان و فن مذاکره است. بالاخره ورود به پیچیدهترین و طولانیترین مذاکرات دهههای اخیر و توانایی استفاده از فرصتهایی که با توجه به افکار عمومی فراهم میشود و فرصتهایی که رسانهها بوجود میآورند هم جای بحث و بررسی دارد.
از بالکن استفاده میشود، از فیسبوک استفاده میشود، از اینستاگرام استفاده میشود، از ظرفیتها در بخش اجرایی و در بخش آکادمیک استفاده میشود و… بالاخره هر کدام از مذاکرهکنندهها در کار خود تخصص لازم را دارند و استفاده از همه این ظرفیتها و همه این فرصتها همان طور که گفتم میتواند یک تواناییهای جدیدی را بوجود آورد و نشان بدهد که میدان مذاکره بر سپهر عظیمی به نام گفتوگو متکی است که هم به تخصص و هم به تجربه نیازمند است. مقصودم این است که ورود به این پارادایم جدید، نه تنها مطلوب بوده بلکه ممکن هم هست.
چرخش گفتمانی، فراتر از عرصه سیاست
وقتی از چرخش گفتمانی صحبت میکنیم هم دایره بحث بزرگتر از حوزه سیاست است و هم آن فرایندها و سازوکارهایی که شکل میگیرد بزرگتر از دولتها است. تحول بزرگتری رخ میدهد که اثرش را در سیاست جهانی میگذارد. من تفاوت میان دولتهای بوش و اوباما را نادیده نمیگیرم، حتماً تفاوتهایی میان دولت اوباما و محافظهکارانی که در دولت بوش حضور داشتند وجود دارد اما رویدادهای بزرگتری هم هست که نباید از نظر ما دور بمانند.
مثلاً به حاشیه رفتنِ افراط و افراطیگری. امروز جایگاه اسرائیل با جایگاه ده سال قبل آن در افکار عمومی جهان و حتی افکار عمومی در آمریکا یکی نیست. زیرا منطق اسرائیل منطق جنگ است و منطق جنگ، چنان رو به افول است که تلاش لابی اسرائیلیها برای اثرگذاری بر کنگره و سنای آمریکا در موضوع توافق با ایران، با وجود تبلیغات فراوانی که انجام داده و میدهند، نتیجهای نداشته است. جان کری در کنگره آمریکا با صراحت میگوید که با نظر نتانیاهو مخالف است و آن را رد میکند. وقتی از آرایشهای جدید منطقه سخن گفته میشود که در آن دشمنان دیروز مانند اسرائیل و بخشهایی از
دولتهای عربی در کنار هم قرار میگیرند (آن هم از موضع افراطی) باید دقت کرد که این هندسه جدید بر اساس چه ساخته شده است؟ به نظر من هندسه جدید بر اساس گفتمان گریز از جنگ ساخته میشود. جایی که وزیر خارجه آمریکا اعلام میکند که چون در 22 سالگی وارد جنگی شده و خاطره تلخی از آن دارد دیگر دوست ندارد که جنگ دیگری را شاهد باشد، این مشوق اوست تا منطق مذاکره را در چارچوب تازهای پیگیری کند.
این حاکی از آن است که به جای منطق جنگ، منطق صلح جای خود را گشوده است. به جای منطق تهدید، منطق دیپلماسی دارای وزن شده است. وقتی ما وارد پارادایم جدیدی میشویم، دولتها هم اگر این چارچوب جدید را بفهمند موفقتر عمل خواهند کرد. بر این اساس، دولت اوباما که با منطق گفتوگو همسویی دارد، در واقع به مساله زمانه خودش واقفتر است تا دولت بوش که گمان میکرد با تهدید میتواند به نتیجه برسد. ببینید، از آن جمله معروفی که در ادبیات سیاسی شنیده شد که گفته بودند ریشه ایرانی را باید خشکاند! تا این منطقی که در دولت اوباما اینگونه بیان میشود را مقایسه کنید و
در نظر بگیرید، این یعنی یک چرخش گفتمانی. در این چرخش گفتمانی، نمیشود همه چیز را به عرصه سیاست و عملکرد بازیگران سیاسی تقلیل داد، ما در جهانی زندگی میکنیم و بسر میبریم که با مفهوم جهانیشدن شناخته میشود و این جهان با گفتوگو سامان میپذیرد.
به تعبیری همسایگی در جهان چندفرهنگی رخ داده است آن هم با گسترش ارتباطات، جهانیشدن و رشد گونههای مختلفی از جنبشهای اجتماعی و وسیعترشدن سطوح مشارکت و به طور اساسی، تعدد نقشآفرینانِ اقتصادی، سیاسی و فرهنگی که در کنار همدیگر به تعبیری گشودهشدن عرصههای مختلف به روی یکدیگر و شکلگرفتن و رشد ساختارها و نهادهای گفتوگویی بیشتر شده است. جهان به گفتوگو و گشودگی میل دارد و مقوله گفتوگو مقبولیت زیادی نزد جهانیان یافته است. اگر زمانی از مفهوم مذاکره، نوعی کوتاهآمدن و سازشکاری برداشت میشد و امری ناپسند به حساب میآمد، الان این
طور برداشت نمیشود. الان نوعی داد و ستد و بده بستان به حساب میآید که نه تنها ناپسند نیست بلکه سودمند و عقلانی هم هست.
وقتی پذیرفته میشود که در جهان تنوع و تفاوت وجود دارد و مختصات فرهنگی متمایزی را شاهد هستیم، منطق گفتوگو و احترام به دیگری، چارهساز و کارساز میشود. در این وضعیت ارزشگذاری فرهنگی و سیاسی هم تحول مییابد، منطق ستیزه جای خود را به منطق دیپلماسی و مذاکره میدهد که نتیجه چارچوبی است که با همزیستی، ارتباط و تفاهم شکل میگیرد. هنر سیاست این است که تغییرات را در عرصه اجتماع و اقتصاد درک کرده و خود را با آن سازگار کند. در بررسی آثار و نتایج توافق وین، کاملاً چنین تغییری دیده میشود و دفاع از این تغییر را در ادبیات هر دو سوی مذاکره میبینیم، چه در
ایران و چه در آمریکا، در برابر مخالفان این توافق، این منطق دیده میشود. طرفین، یعنی هر دو دولت به زبان سیاست و به طور مرتب بر این نکته تأکید دارند که از طریق این توافق میتوان بهتر به منافعی که در نظر دارند، دست یابند.
همه درک کردهاند که آن منطق گذشته، منطقی که از جنگ و خشونت دفاع میکرد، جواب نمیدهد. به نظر من باید از تجربه این گفتوگو و مذاکره درسهای بزرگتری گرفت، که مسائل سخت و پیچیده که به نظر غیرقابل حل میآیند را میتوان حل کرد.
فرضاً اگر ما دو سال قبل به فرجام مذاکرات نگاه میکردیم، سایه شوم جنگ و تهدید را میدیدیم. ساده به نظر نمیرسید که این تحریمها و تهدیدها برچیده شود چون در همسایگی ما، در عراق، حتی پس از سقوط دولت، آثار آن تحریمها و فشار ناشی از قطعنامهها مشاهده شد… اما چرا در کمتر از دو سال چشمانداز این مساله تغییر کرد؟ باید بپذیریم که از درون منطق مذاکره و گفتوگو، نتایجی بیرون میآید که در ابتدا هیچکس متصور نیست! همان طور که رئیس جمهور هم اشاره داشت، ما باید وضعیت پساتحریم و جهان بعد از توافق را در سطح ملی و جهانی درک کنیم. همان طور که شرایط پساتحریم در
اقتصاد با شرایط تحریم متفاوت است، شرایط پساگفتوگو و پسامذاکره هم با شرایط پیشاگفتوگو و پیشامذاکره متفاوت است.
در شرایط گفتوگویی، طبیعتاً هم برای حل مسائل داخلی، هم برای حل مسائل منطقهای و هم برای حل مسائل جهانی راهحلهایی وجود دارد پس لازم است به راهحلهایی بیندیشیم که قبلاً حتی تصوری از آنها نداشتیم. به نظر من، شرایط بعد از این توافق، هم در عرصه سیاست، هم در عرصه فرهنگ، هم در عرصه اقتصاد و هم در عرصه اجتماع، تغییر خواهد کرد. مساله مهم، منافع ملی است، که باید با همفکری، همزبانی و همدلی در سطح ملی، بیشتر به آن اندیشید.
این حرف درستی است که وقتی ما توانستهایم مسائل جدی و کلان کشور را در سطح بینالمللی از طریق گفتوگو و مذاکره حل و رفع کنیم، تهدیدات و مخاطرات را کاهش دهیم، وارد تصمیمگیریهای عقلانی شویم و… همین تجربه را در عرصه داخلی هم میتوانیم به کار بیندازیم و اختلافات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی را رفع کنیم و کاهش دهیم. البته همین تجربه را میتوانیم در سطح منطقه و در سطح جهان هم به کار اندازیم. به نظر من، باید با جدیت به معجزه گفتوگو و کارآمدی مذاکره به عنوان منطقی جدید و روشی جدید، بها بدهیم.
[گزارشی از گفتوگو با دکتر هادی خانیکی در روزنامه ایران / محمد صادقی]