پیدا و پنهان دنیای اطلاعات
وبلاگ تین نیوز، هادی خانیکی |
1. در آموزشهای کلاسیک روزنامهنگاری، برای آنکه بیاموزند «چه چیز خبر است» و «معیارهای گزینش اخبار کداماند»، از الگویی در زمینه ارزشهای خبری سخن به میان میآورند که «والتر وارد» در خلال تحقیقاتی برای نگارش رساله دوره دکترای روزنامهنگاری خود در آمریکا به آن دست یافته است. «الگوی وارد»، خبر را در سه بعد «اهمیت»، «برجستگی» (معروفیت) و «معمول متعارف» بودن و در هر بعد با چند عنصر مورد سنجش قرار میدهد و با تعریف مجموعهای از معیارهای خبری، کار گزینشگری را برای روزنامهنگاران آسان میکند. از میان این
مجموعه سه بعدی که بر اساس ویژگیهایی مثل شدت دربرگیری، دامنه بزرگی و فراوانی، میزان شهرت، مجاورت معنوی و جغرافیایی، حد برخورد و درگیری و عجیب و استثنایی بودن، «ارزش خبری» وضع میشود، ویژگی آخر در خور توجه بیشتر است. رویدادی آنگاه خبر است که غیر عادی، استثنایی، عجیب و نادر بوده و بر خلاف پیشبینی و انتظار، اتفاق افتاده باشد.
2. در خبرهای این روزها و ماهها آمده است که «اطلاعات نود ساله شد». نمیدان مروزنامهنگاران با کدام معیار از الگوی وارد به این خبر نمره ارزش خبری دادهاند و در کدام سطح و صفحه برای این خبر کوتاه تیتر و جا برگزیدهاند؟ روایت تاریخی خبر «عادی» است و البته چند عنصر خبری متعارف را در بردارد:
خبر از زبان محمدصدر هاشمی در تاریخ جراید و مجلات ایران چنین است: روزنامه اطلاعات در تهران به صاحب امتیازی و مدیر مسئولی عباس مسعودی تأسیس و نخستین شماره آن در 19 تیر 1305 (مطابق 30 ذیحجه 1344) روی یک ورق بزرگ در مطبعه سربی روشنایی چاپ شد … در بدون تأسیس، اطلاعات به وسیله مرکز اطلاعات ایران که مؤسسهای برای نشر مطبوعات فارسی در تهران بوده و عباس مسعودی نیز در آن عضویت داشته نشر میشده است. انتخاب نام اطلاعات که مبین هیچگونه جهتگیری سیاسی نبوده، از سوی مسئولان وزارت معارف آن ایام، به ویژه علیاصغر حکمت مورد استقبال قرار گرفت.
در «نود سالگی اطلاعات» میتوان هر بعد این خبر تاریخی را به اعتبار معیاری از ارزشهای خبری وارد زنده کرد و به میانه رویدادهای روز آورد. من به دلایل گوناگونی که از جمله آنها علاقهمندی به «نگاه تاریخی» است، این خبر را از آنرو دارای اعتبار و ارزش بالای خبری میدانم که نامتعارف و سرشار از شگفتیهاست.
3. نود سالگی یک روزنامه در ایران که خبر عادی و متعارف روزنامهنگاریاش در تاریخ معاصر جوانمرگی مطبوعات است خبری استثنایی و عجیب و نادر و بر خلاف پیشبینیها و انتظارهای تاریخی است. نه تنها مطبوعات بلکه نهادهای فرهنگی و اجتماعی و اقتصادی و سیاسی در تاریخ معاصر ما معمولاً کمعمرند و به گفته دکتر همایون کاتوزیان خود مصداقهای «جامعه کوتاهمدت» به شمار میآیند. صاحبنظران توسعه اساساً شکنندگی، ناپایداری و کمسن و سالی نهادهای مدنی را در ایران از جمله موانع توسعه پایدار و موزون و متوازن و همهجانبه این سرزمین به حساب میآورند و به
این سبب توجه به آثار منفی توقف و توقیف و تعطیل مطبوعات را از هر نظر و منظر ضروری میدانند.
حال باید دید چگونه است که در حوزه توسعه سلامت و بهداشت از شاخصهای بالا رفتن «امید به زندگی» و پایین آمدن «مرگ و میر کودکان» به وضوح یاد میشود، اما در حوزه توسعه فرهنگی و سیاسی و اجتماعی شاخصهایی مثل «دوام و قوام نهادهای فرهنگی» و «نهادمندی و تاریخداری» مطبوعات به آسانی مورد غفلت قرار میگیرند. هیچ چیز مثل مرگ ناگهانی یا آرام یک نهاد، یکی شبکه، یک پاتوق و یک رسانهای که موجب گرد آمدن تاریخی شهروندانی است به توسعه فرهنگی و سیاسی و اجتماعی یک جامعه ضربه نمیزند. کوتاهی عمر مطبوعات و فقر و ضعف تبار تاریخی یعنی از میان بردن بخشی
از تجربه حرفهای و حافظه فرهنگی جامعه و رها کردن «سرمایههای نمادین» آن در برابر تندباد سرگشتگی و بیسامانی مدنی. کوتاهی عمر مطبوعات و هر نهاد مدنی و علمی و حرفهای و فرهنگی دیگر تنها «گذشته» را در معرض تهدید و تخریب قرار نمیدهد، به «حال» و «آینده» هم ضربههای کاری میزند. نهاد فرهنگی تاریخمند میتواند میان گذشته و حال و آینده پل بزند و نگذارد هر نو که به میان میآید، کهنه را دلآزار کند و هر کهنه نیز میدان را بر نو ببندد.
پیوند موزون میان نو و کهنه در نهاد حافظهدار مطبوعاتی، گفتوگو زبانآوری است، هیچ کس جا را بر دیگری تنگ نمیکند و هر کس میتواند برای «دیگر» خود چه نو باشد و چه کهنه، جا باز کند. مشاهدههای من در طول این سالها حاکی از آن است که روزنامه اطلاعات توانست در ثلث آخر عمر نود سالهاش «سکته» نکند و با بنا نهادن کار و بار خویش بر بنای اخلاق، گفتوگو و مدارا «حیات تاریخی» و «همپیوندی فرهنگی» را در خانواده مطبوعات کشور معنا بخشد. اطلاعات در این سی و چند سال به جای دیوار در عالم اندیشه در ساخت و به جای سیلاب، پل و به همین سبب
«خبر» شد و «خبرساز».
4. نمیتوان از کنار حقیقتهای تاریخی به سادگی گذشت. اگر «اطلاعات» توانست پل شود و پنجره و به افقهای باز راه بگشاید باید سر توفیق آن را در تأثیر رنگ و اثر بینش و روش و منش سید محمود دعایی بر رویکرد این مؤسسه دید.
معجزه فروتنی و مدارا و گرهگشایی او از کار اهالی فکر و نظر در این قریب چهار سال سرنوشت «اطلاعات» را متفاوت از نهادها و روزنامههای مشابه کرد. اینجاست که به گفته جامعهشناسان میتوان ترجیح نقش «عاملیت» را در برابر «ساختار» در این زمینه دید.
دعایی کشتی طوفانزده اطلاعات را که زمانی با چاپ مقاله موسوم به «رشیدی مطلق» علیه امام خمینی (ره) در سال 1356 سر از منتهیالیه وابستگی به استبداد درآورده بود به لنگرگاه اعتماد و اطمینان سیاسی و فرهنگی در درون و بیرون روزنامه اطلاعات کشاند. خانواده روزنامه اطلاعات قدیم و جدید را در کنار هم با دوستی و به خوبی پذیرفت و در منظومه علمی و فرهنگی و سیای کشور این «همپذیری» و «همپیوندی» جامه عمل به خود گرفت.
پای من به نوشتن در روزنامه از طریق جلال رفیع که سابقه و تجربه دوستیهایم با او از سختترین دوران پیش از انقلاب تاکنون همواره به گفته نیما «زندهام میدارد» به اطلاعات باز شد در سالهای دور اوایل انقلاب، اما پس از آن که به روزنامه کیهان رفتم در سالهای اول دهه 60، گویی دو خانواده کیهان و اطلاعات نه همسایه که خویشاوند بودند.
میان «ما» و «آنها» نه دیوار و نه پل. در کیهان نماینده امام سید محمد خاتمی بود و در اطلاعات سید محمود دعائی. در شورای سردبیری روزنامه اطلاعات، جلال رفیع و احمد ستاری و احمد شیرزاد و عبدالعلی رضایی و سعید پورعزیزی و در شورای سردبیری روزنامه کیهان سید مصطفی رخصفت و رضا تهرانی و محمود شمسالواعظین و محمد عطریانفر و من و بعدها و بعدها مسعود غفاری. مدیریت مؤسسه بر مدار شهید آل قلم سید حسن شاهچراغی میچرخید و در این دو منظومه که بزرگان دیگری از پیشکسوتان روزنامهنگاری و اندیشوران کشور با دلگرمی و همنگری قلم میزدند، یکی از بهترین دوران
روزنامهنگاری ایران به ویژه در شرایط جنگی و در دوره دفاع مقدس رقم خورد.
داستان این تجربهها را باید در جاهای دیگر گفت و نوشت تا «تاریخمندی» و «سنتداری» روزنامهنگاری در ایران فراز و فرودهای خود را بیشتر ببیند و بداند و گفتوگو میان نسلهای کهنسال و میانسال و جوان روزنامهنگار عملاً به انجام رسد.
5. روزنامه اطلاعات صورتی آشکار دارد که در صفحات رو و زیر آن و مجموعه نشریهها و آثار مکتوب آن دیدنی است، معلوم است که چه کسانی، چرا اطلاعات میخوانند و سراغ کدام بخشهای آن میروند، اما بخش ناآشنا روزنامه اطلاعات، «دیدنی»تر است و ارزشهای خبری بیشتری دارد. اطلاعات به سبب همان تعلق خاطری که به وجه عقلانی و اخلاقی و رحمانی دین و انقلاب اسلامی و فرهنگ ایرانی دارد در این سالها هم توانسته است غبار از چهره اندیشه و اندیشوران ایرانی بزداید و هم راه را بر کشف استعدادها و توانمندیهای علمی و معرفتی باز کند. اطلاعات به معرفی درست کلمه، باشگاه و کانون
و پاتوق اندیشه و فرهنگ و هنر ایرانی و اسلامی است، هیچ دانشمند و اندیشمندی به جبر و اکراه در اطلاعات قلم و قدم نزده است و هیچ برگی از اوراق زرین تاریخ و ادب و اندیشه این سالیان جز با نسیم مهر و لطف دعایی و دستاندرکاران اطلاعات به آن سو نرفته است.
اطلاعات محل نشو و نمای کسانی بوده است که در این سالها جز به اطلاعات در جای دیگری به آسانی پا ننهادهاند. از محمدرضا شفیعی کدکنی و عبدالحسین زرینکوب و عباس زریاب خویی و احمد مهدوی دامغانی و محمدابراهیم باستانی پاریزی و محمدعلی جمالزاده تا نسل دوم و سوم اندیشهورزان و صاحبان هنر و اثر کشور، بهای بهرهبرداری از این سرمایههای فرهنگی و نمادین کشور به واقع حرمت نهادن در عمل به قلم و اهل قلم بوده است و همین رویه است که اطلاعات را ساحت و میدان خردورزی و اندیشهپروری کرده است. اطلاعات با تیترها و خبرهای خود در صفحه اول، بر روی اعصاب جامعه راه
نمیرود، حتی سعی میکند جامعه را به «اقیانوس آرام» نزدیک کند؛ اما در کنار آن گوهرهای کمیابی از سخن و مقاله در صفحات زیرین دارد و شاید وجه ناآشکار اما دیدنی آن همین باشد.
6. حسن ختام را با یاد گل آقای عزیز میآورم که میگفت روزنامه وقتی روزنامه است که درآمد، دلت نلرزد، بمبی زیر پایت منفجر نشود. او خود در اطلاعات با «دو کلمه حرف حساب» چنین پایهای نهاد و با زبان طنز، تلخی نقد را کم کرد و سطح آن را بالا برد. صابری (گل آقا) که در سفر حج توفیق همراهی و همکاری را با او داشتم این تجربه را از «خبرنامه حجاج» با عنوان «جعفر آقا» آغاز کرد و بعد در اطلاعات «گل آقا» شد و دامن و دامنه را گسترش داد. اطلاعات را باید از اینرو که با آرامی و میانهروی «میدان دار اندیشه ورزی» و «به زبان آوردن استعدادها» بوده
است، نیز پاس داشت.
7. سخن آخر اینکه جوانمردی و فتوت که از جمله اخلاق پارسیان است، سنگ زیرین روزنامهنگاری و مدیریت فرهنگی است. باید بر این وجه دعائی و اطلاعات بیشتر تأکید کنم و از خاطراتم برای سودمندی و حتی آثار ملموس این بنا و بنای اخلاقی یاد کنم. این چهره پنهانتر دعایی و اطلاعات، بزرگترین ارزشهای خبری را دارد. اینکه بیچشمداشت و بدون نگاه به منافع آنی دستی از صاحب اندیشهای گرفته شود، نهالی میکارد که شاخ و برگ و سایهسارش رهگذران بیشماری را بهره میرساند. «کریم زمانی» را زمانی در ایامی سخت سید محمود دعایی به مؤسسه اطلاعات برد و این فراهم آوردن
فرصت توان او را فعلیت داد و آثار او را در «شناخت مثنوی» و «مولویشناسی» وارد میدان فرهنگ این کشور کرد. اگر دعایی و اطلاعات نبود و این کار را نمیکرد، آیا افقی بر پهنه این اندیشه پویا گشوده میشد؟
آری، اطلاعات را باید با نوشتهها و نانوشتهها، با گفتهها و ناگفتههایش با هم شناخت.