خستگی اجتماعی
وبلاگ تین نیوز | شاید برای اولینبار باشد كه با اصطلاح «خستگی اجتماعی» مواجه شده باشید، واقعیت این است كه خودم هم نمیدانم تا چه حد كاربرد این اصطلاح درست و پذیرفتنی است ولی در حد طرح ایده آن را مفید میدانم زیرا ممکن است ما را به قدری تأمل وادارد. در مهندسی مواد، اصطلاحی داریم به نام «خستگی» كه ضریب آن را در مواد گوناگون بهویژه فلزات میسنجند.
خستگی مواد هنگامی رخ میدهد كه آن قطعه یا فلز تحتتاثیر نیرو و تنش مكرر و تناوبی قرار گیرد كه در این صورت پس از مدتی قطعه به اصطلاح خسته شده و ناگهان به شكست قطعه میانجامد. در چنین شرایطی هیچگونه تغییر واضحی در ساختار قطعهای كه به دلیل خستگی میشكند، دیده نمیشود. خطرناك بودن این ویژگی از آن رو است كه بدون آگاهی قبلی و بدون آنكه دیده شود، رخ میدهد.
این واقعیت را بسیاری از شما نیز دیدهاید، گاه متوجه میشوید كه یك شیشه بدون هیچ علت مشهودی شكسته است. علت این شكستن وجود فشار و تنش به بخشی از شیشه است كه برای مدت زیادی آن را تحمل میكند ولی در یك لحظه خاص كه از حد تحمل خارج میشود، شیشه خرد شده و میشكند. این وضعیت برای قوای جسمی و حتی روحی و روانی انسان نیز پیش میآید.
بدین معنا كه مقاومت جسمی و روحی هر انسانی تا یك نقطه معین است و پس از آن یكباره شكسته و ناتوان میشود، بهطوری كه كوچكترین حركتی نمیتواند انجام دهد. بخش قابل توجهی از این وضع مربوط به وضع ذهنی فرد است. فرض كنید كه یك نفر در بیابان گم شده است و آب نیز در دسترس ندارد، این فرد هنگامی كه به دامنه یك كوه یا تپه میرسد و خسته و ناتوان است، امید به اینكه پشت تپه آب و زندگی وجود دارد، او را به حركت درمیآورد و هر طور است خود را به بالای تپه میرساند. در حالی كه اگر هیچ چشمانداز امیدبخشی نداشته باشد و هر تپهای را كه رد كند، تپه دیگری جلوی چشم او
نمایان شود، در این صورت زودتر از آنچه كه به ذهن میرسد، به نقطه خستگی و در نتیجه شكست خواهد رسید.
نكته مورد نظر این یادداشت این است كه آیا میتوانیم از پدیدهای به نام «خستگی اجتماعی» یاد كنیم؟ و اگر بلی، در این صورت وضعیت جامعه ما نسبت به چنین پدیدهای چگونه است؟ اگرچه جامعه نسبت به تكتك انسانها و به دلایل گوناگون انعطاف و نیز انطباقپذیری بیشتر با تغییرات محیطی دارد ولی هر جسم یا پدیدهای هرچند هم كه انعطافپذیر باشد و توان جذب و تخلیه نیروها و تنشهای وارده به خود را داشته باشد، باز هم به نقطهای خواهد رسید كه خسته شده و بشكند و نسبت به آینده و سرنوشت خود بیتفاوت شود. چند عامل مرتبط با هم موجب رسیدن به این نقطه شكست و خستگی
میشود.
اول از همه وجود فشار و تنشهای مداوم و روزمره است، عامل بعدی فقدان عاملیت یا فقدان اعتماد به نفس است؛ عاملیت یعنی اینكه فرد اعتقاد دارد که میتواند در سرنوشت و آینده خود نقش موثری ایفا كند و سوم نیز امید به آینده است. تا هنگامی كه كورسویی از امید در جامعه وجود دارد، جامعه و بیشتر افراد به نقطه شكست یا خستگی نمیرسند ولی اگر این امید از میان برود، تمامی آن فشارها و تنشهای قبلی با فقدان عاملیت تركیب میشوند و در غیاب امید به آینده، جامعه را به نقطه خستگی میرساند.
این بدان معنا نیست كه در چنین جامعهای نیروهای كنشگر وجود ندارند، دارند؛ خوب هم وجود دارند! ولی از نوع جنایتكاران و عناصر ضداجتماعی که همهكاره جامعه میشوند. امروز بیش از هر زمان دیگری در عراق و سوریه، عاملیت را میتوانیم ببینیم ولی اینها عاملیت داعشی است و ربطی به مولفههای اصیل عاملیت مدنی و اجتماعی ندارند. تفوق عاملیتی كه با اسلحه و خشونت و جنایت و سلطه فردی همراه است و واکنشی مدنی را موجب نمیشود، به معنای دقیق مصداق رسیدن جامعه به نقطه خستگی است.
وضعیت ایران خوشبختانه در این منطقه متمایز از بسیاری دیگر از جوامع است، هرچند فشارها و تنشهای گوناگون را از انقلاب و جنگ تاكنون تحمل كردهایم و در برخی مقاطع این فشارها كمتر و در مقاطع دیگر بیشتر شده است ولی كمتر پیش آمده كه احساس عاملیت نداشته باشیم.
اگرچه در مقاطعی نزد بسیاری از افراد نیز امید كمرنگ شده بود ولی هیچگاه این امید قطع نشد و پس از خرداد ١٣٩٢ و اكنون پس از توافق وین، بیش از ١ سال گذشته، امید در ایران زنده و پررنگ شده است. نهتنها امید به آینده افزایش یافته، بلكه درك و فهم از عاملیت نیز بیشتر شده است. اینكه امروز میبینیم جناحبندیهای داخلی ایالات متحده در برابر این توافق چگونه است و اینكه چگونه توانستهایم این مسیر را در دوسال گذشته طی كنیم، موجب رشد اعتماد به نفس و اعتقاد به عاملیت شهروند ایرانی میشود.
ولی این یك سوی ماجراست. سوی دیگر آن گیركردن در دستاندازهای مصنوعی است كه پس از این مرحله ممكن است با آن مواجه شویم و امید ایجادشده را زایل کند. این آغاز راه است و تا به پایان رساندن آن كار زیادی در پیش داریم، بنابراین باید همزمان وضع سه مسأله محوری فوق را به نحو مناسب بهبود داده و مدیریت كنیم. از یك سو تنشهای اجتماعی را كاهش دهیم، مسأله اقتصاد، بیكاری، تورم و سایر سختگیریهای قانونی و غیرقانونی، افزایش شادی و نشاط و... یك وجه ماجراست.
وجه دیگر حضور گسترده مردم در عرصه حیات اجتماعی و افزایش عاملیت آنان است و بالاخره با پیش بردن مطلوب توافق، امید به آینده را بیش از پیش برجسته و چشمگیر کنیم در غیر این صورت بعید نیست دیر یا زود به نقطه خستگی برسیم.