برجام نیک فرجام
تین نیوز | برجام مخفف "برنامه جامع اقدام مشترک" واژه ایست که دکتر ظریف به فرهنگ لغت واژه های فارسی اضافه نمود. امیدواریم که این واژه میمون و مبارک باشد. در آذرماه 1392 و در پایان مذاکرات ایران و کشورهای موسوم به پنج بعلاوه یک مقرر شد که برای رسیدن به راه حل هایی برای حل و فصل جامع پرونده هسته ای، ملاقات هایی صورت گرفته تا نهایتا دو موضوع محقق گردد: اول، ثابت شود که برنامه هسته ای ایران ماهیتی صرفا صلح آمیز داشته و دوم کلیه تحریم های علیه این کشور لغو شود. آنچه که در شامگاه 13 فروردین 1394 در پلی تکنیک لوزان قرائت شد، هرآنچه نامش را بگذاریم، تحولی اساسی در روند پایان
دادن به مسئله هسته ای ایران بود. بنابر گزارش خبرگزاری مهر، و بقول یکی از دیپلمات های ایرانی، مجموعه متضمن این راه حل ها جنبه حقوقی نداشته و صرفا راهنمای مفهومی تنظیم و نگارش برنامه جامع اقدام مشترک را فراهم ساخته و بر این اساس تدوین برنامه جامع اقدام مشترک با مبنا قرادادن این راه حل ها در آینده نزدیک آغاز خواهد گردید. بنابراین بررسی حقوقی برجام می ماند برای بعد. به نظر من بررسی فنی برجام هم کار مهم و لازمی است که متخصصان فنآوری هسته ای انجام خواهند داد. من در این جا چند نکته حاشیه ای عرض خواهم کرد:
1. کسانی که با افراد غیرایرانی سروکار دارند، می دانند که در مذاکره همه چیز براحتی پیش نمی رود. اگر طرف های شما از ملیت ها و فرهنگ های مختلفی باشند، کار شما دوچندان سخت می شود. این را حتی از رفتار هیئت های کشورهای مختلف در برابر دوربین می توان درک کرد. خانم موگرینی، کمیسر خارجی اتحادیه اروپا از اتوموبیل که پیاده شد، به سمت خبرنگاران رفت و از فردی که چتر را بر فراز سر او باز کرد، خواست که این کار را نکند، شاید بخاطر این که برخی از خبرنگاران فاقد چتر بودند. هیئت چینی عموما در حال گریز از رسانه ها هستند و مایل نیستند که اظهار نظر کنند. فابیوس وزیر خارجه فرانسه بدون لبخند
مصاحبه می کند و اشتان مایر عموما اظهار خوش بینی می کند. جان کری از آمریکا مایل است تصویری از خود ارائه دهد که طرف ایرانی و نگرانی های آنان را می فهمد ولی بهرحال آمریکا دارای تعهدات دیگری نیز در منطقه خاورمیانه هست. لاوروف از روسیه می گوید که من حقوق نمی گیرم که خوش بین باشم. تعامل با چنین افرادی کار سختی است و مناسب است قدردان فعالیت دیپلمات های ایرانی باشیم.
2. نکات متعددیست که در بیانیه لوزان مبهم است و به همین دلیل تفسیر سیاستمداران کشورهای مختلف از این سند با یکدیگر متفاوت است. اما به نظر می رسد فارغ از مسائل حقوقی و فنی، به یک پیامد مهم این بیانیه باید توجه نمود و آن تاثیر روانی بر بازار است. تردیدی نیست که انعکاس مذاکرات لوزان در رسانه های جهان این نتیجه را داشته است که قرار است تحریم های اعمال شده علیه ایران و ایرانیان لغو شود. فکر می کنم که در این مورد با توجه به منبع تحریم ها یعنی تحریم های ناشی از قطعنامه های شورای امنیت ملل متحد، تحریم های منبعث از مصوبات اتحادیه اروپا، تحریم های ناشی از مصوبات کنگره آمریکا،
تحریم های منتج از تصمیمات رئیس جمهور آمریکا، و نهایتا تحریم های متخذه توسط کشورهای ثالث بدلیل تحریم های فوق، موضوع تحریم نیاز به مذاکرات وسیع و گسترده داشته و دارد. اما نباید صبر کرد. به نظر من در هر بخشی از اقتصاد، روابط با شرکت های مشابه در کشورهای دیگر را باید یکبار دیگر امتحان نمود و اتفاقا از مناطقی که در مورد تجارت با ایران داری انگیزه های اقتصادی و مالی بیشتری هستند. مثلا با یک شرکت کنگویی در مورد خرید مس و یا شرکت های کنیایی برای معامله چای و فروش تراکتور. حتی درون اتحادیه 28 عضوی اروپا، آنها که اقتصاد ضعیفتر و نیاز به تجارت خارجی بیشتری دارند. از فرصت بدست
آمده باید استفاده نمود و در کشورهای منطقه همچون عراق، افغانستان، آذربایجان، آسیای مرکزی و عمان بدنبال پروژه های جدید گشت. فعالیت های اقتصادی منطقه ای ممکن است در برخی اوقات دارای سودی مشابه فعالیت در داخل ایران نباشد، اینجاست که دولت باید به کمک صادرکنندگان خدمات مهندسی بشتابد.
3. در بخش انرژی، ایران کشوریست که در اکثر حاملهای انرژی دارای مزیت است. اگر بهرترتیب قرار است که در فعالیت های مربوط به انرژی هسته ای تا چند سال محدودیت هایی را پذیرا باشیم، چرا توجه خود را معطوف به دیگر انرژی های تجدیدپذیر و همچنین انرژی های فسیلی نکنیم؟ کشوری که بزرگترین ذخائر ثابت شده گاز طبیعی جهان را دارد و چهارمین کشور دارنده ذخائر نفت جهان است، دریغ است که در تجارت یکی از این دو ماده معدنی، وارد کننده خالص باشیم. تاکنون مسئولان این دو بخش بیشتر به امید رفع تحریم ها و همکاری با شرکت های بزرگ نفتی بین المللی بودند. تا 20 سال
گذشته شاید اکثر تجارت نفت و گاز در اختیار شرکت های معدود مشهور نفتی جهان بود، اما همچون دراز سر او باز کرد، خواست که این کار را نکند، شاید بخاطر این که برخی از خبرنگاران فاقد چتر بودند. هیئت چینی عموما در حال گریز از رسانه ها هستند و مایل نیستند که اظهار نظر کنند. فابیوس وزیر خارجه فرانسه بدون لبخند مصاحبه می کند و اشتان مایر عموما اظهار خوش بینی می کند. جان کری از آمریکا مایل است تصویری از خود ارائه دهد که طرف ایرانی و نگرانی های آنان را می فهمد ولی بهرحال آمریکا دارای تعهدات دیگری نیز در منطقه خاورمیانه هست. لاوروف از روسیه می گوید که من حقوق نمی گیرم که خوش بین
باشم. تعامل با چنین افرادی کار سختی است و مناسب است قدردان فعالیت دیپلمات های ایرانی باشیم.
2. نکات متعددیست که در بیانیه لوزان مبهم است و به همین دلیل تفسیر سیاستمداران کشورهای مختلف از این سند با یکدیگر متفاوت است. اما به نظر می رسد فارغ از مسائل حقوقی و فنی، به یک پیامد مهم این بیانیه باید توجه نمود و آن تاثیر روانی بر بازار است. تردیدی نیست که انعکاس مذاکرات لوزان در رسانه های جهان این نتیجه را داشته است که قرار است تحریم های اعمال شده علیه ایران و ایرانیان لغو شود. فکر می کنم که در این مورد با توجه به منبع تحریم ها یعنی تحریم های ناشی از قطعنامه های شورای امنیت ملل متحد، تحریم های منبعث از مصوبات اتحادیه اروپا، تحریم های ناشی از مصوبات کنگره آمریکا،
تحریم های منتج از تصمیمات رئیس جمهور آمریکا، و نهایتا تحریم های متخذه توسط کشورهای ثالث بدلیل تحریم های فوق، موضوع تحریم نیاز به مذاکرات وسیع و گسترده داشته و دارد. اما نباید صبر کرد. به نظر من در هر بخشی از اقتصاد، روابط با شرکت های مشابه در کشورهای دیگر را باید یکبار دیگر امتحان نمود و اتفاقا از مناطقی که در مورد تجارت با ایران داری انگیزه های اقتصادی و مالی بیشتری هستند. مثلا با یک شرکت کنگویی در مورد خرید مس و یا شرکت های کنیایی برای معامله چای و فروش تراکتور. حتی درون اتحادیه 28 عضوی اروپا، آنها که اقتصاد ضعیفتر و نیاز به تجارت خارجی بیشتری دارند. از فرصت بدست
آمده باید استفاده نمود و در کشورهای منطقه همچون عراق، افغانستان، آذربایجان، آسیای مرکزی و عمان بدنبال پروژه های جدید گشت. فعالیت های اقتصادی منطقه ای ممکن است در برخی اوقات دارای سودی مشابه فعالیت در داخل ایران نباشد، اینجاست که دولت باید به کمک صادرکنندگان خدمات مهندسی بشتابد.
3. در بخش انرژی، ایران کشوریست که در اکثر حاملهای انرژی دارای مزیت است. اگر بهرترتیب قرار است که در فعالیت های مربوط به انرژی هسته ای تا چند سال محدودیت هایی را پذیرا باشیم، چرا توجه خود را معطوف به دیگر انرژی های تجدیدپذیر و همچنین انرژی های فسیلی نکنیم؟ کشوری که بزرگترین ذخائر ثابت شده گاز طبیعی جهان را دارد و چهارمین کشور دارنده ذخائر نفت جهان است، دریغ است که در تجارت یکی از این دو ماده معدنی، وارد کننده خالص باشیم. تاکنون مسئولان این دو بخش بیشتر به امید رفع تحریم ها و همکاری با شرکت های بزرگ نفتی بین المللی بودند. تا 20 سال
گذشته شاید اکثر تجارت نفت و گاز در اختیار شرکت های معدود مشهور نفتی جهان بود، اما همچون دیگر بخش های بازرگانی، تعداد شرکت های کوچک و متوسط فعال در بخش نفت و گاز در جهان از یک میلیون عدد گذشته است. گرچه این شرکت ها دارای سرمایه و فنآوری شرکت های معروف نیستند، اما در مجموع می توانند جمهوری اسلامی ایران را در رسیدن به اهداف مندرج در سیاست گذاری انرژی ملی کشور یاری دهند.
4. گرچه در بیانیه گفته شده است که اتحادیه اروپایی، اعمال تحریم های اقتصادی و مالی مرتبط با هسته ای خود را خاتمه خواهد داد، اما نباید از نظر دور داشت که در گذشته اتحادیه اروپا از تحریم های خویش علیه ایران نه بعنوان تحریم، بلکه اقدامات محدود کننده یاد کرده و بعید است که بلافاصله اروپایی ها این کار را انجام دهند. نتیحه این که آن دسته از افراد و شرکت های ایرانی که علیه تحریم های اروپا نزد محاکم اروپایی طرح دعوا و شکایت نموده اند، پی گیری کار را ادامه دهند. شرکت هایی نظیر کشتیرانی، و دانشگاه هایی مانند صنعتی شریف که چندباره در فهرست تحریم اروپا قرار گرفته اند، بنظر می
رسد پی گیری قضایی را بهتر است ادامه دهند.
5. در مورد ملل متحد بیانیه می گوید که "یک قطعنامه جدید شورای امنیت سازمان ملل متحد صادر خواهد شد که در آن برجام تائید شده، کلیه قطعنامه های قبلی مرتبط با موضوع هسته ای لغو خواهد گردید و برخی تدابیر محدودیت ساز مشخص را برای یک دوره زمانی مورد توافق، لحاظ خواهد کرد". به نظر من هرگونه فعالیت در سازمان ملل نیازمند توجه بیشتر به روسیه است. روسیه مایل به موافقت با قطعنامه هایی نیست که خاصیت برگشت پذیری داشته باشند. بعنوان مثال شورای امنیت می تواند با قطعنامه ای کلیه قطعنامه هایی که فعالیت دولت و اتباع ایرانی را بدلیل مسئله هسته ای محدود کرده است را ملغی سازد.
همانطور که در بیانیه آمده است، کشورهای غربی مایلند که قطعنامه مورد نظر بصورتی باشد که اگر بر فرض، ایران از توافقات بعمل آمده تخطی نمود، قطعنامه تهیه شده بصورت اتوماتیک تحریم ها را علیه ایران جاری سازد. این روش با منافع روسیه و چین سازگار نیست. روسیه مایل است که در هر موضوع این فرصت را داشته باشد که مجددا تصمیم بگیرد و اگر با مسئله ای مخالف است، مخالفت خود را بشکل وتو بیان کند. از طرف دیگر روسها به این نکته تاکید کرده اند که با هرگونه تحریم علیه کشورها در شورای امنیت مخالفت می کنند تا دیگر کسی نتواند علیه خود آنان همچون موضوع کریمه تحریم وضع نماید. می خواهم این گونه
نتیجه گیری کنم که تصویب یک قطعنامه برای ملغی نمودن قطعنامه های پیشین شورای امنیت مستلزم صرف زمان بیشتریست. هم بدلیل آنکه قطعنامه های شورای امنیت تنها به پرونده هسته ای ایران مربوط نیست و مواردی همچون توسعه فنآوری های موشکی و فضایی را نیز در بر می گیرد. و هم این که مواضع روسیه و چین را بیشتر باید در نظر گرفت.
6. نتیجه آن است که ایران کشوریست که هم ظرفیت و هم توانایی آن را دارد که به یک کشور توسعه یافته با برخورداری از ذخائر انسانی ماهر و منابع طبیعی مکفی تبدیل شود. روندی که در این مسیر دنبال می کند نیازمند تلاش و کوشش فراوان همه لایه های اجتماعی است. فرصتی فراهم شده تا بیشتر کار کنیم.