نفت و به هم ریختگی سیاسی و اقتصادی
تین نیوز | تحولات بازار نفت در چند ماه گذشته و به ویژه پس از تصمیم اپک در نگه داشتن سقف تولید خود، بیشتر کشورها و حتی تحلیلگران انرژی را شگفت زده کرده است. سیاست کشورهای عرب حوزه خلیج فارس برای حفظ سهم تولید خود که اپک را به دنبال خود کشید، با آن که ملاحظات سیاسی در آن بی تاثیر نیست، این منطق را دنبال می کند که در شرایط کمبود تقاضا برای نفت، هر میزان کاهش در تولید اپک برای حفظ قیمت نفت منجر کاهش سهم فروش نفت کشورهای عضو اپک و جایگزینی آن با صادرات غیر اپکی ها خواهد شد.
علاوه بر آن، حفظ قیمت بالای نفت با کاهش تولید اپک ،افزایش تولید نفت غیرمتعارف از حوزه های پرهزینه را تشویق می کند که متقابلا به عرضه بیشتر نفت و کاهش قیمت آن منجر خواهد شد.
در حال حاضر جنگ نفت اپک و به ویژه عربستان سعودی برای خروج تولید نفت از منابع پرهزینه به راه افتاده است. با سقوط قیمت نفت به حدود 60 دلار در هر بشکه، موسسات مالی بزرگ پیش بینی کردند که حدود یک تریلیون دلار سرمایه گذاری در حوزه انرژی بازنگری و احتمالا به تعلیق در خواهد آمد.
اگر این تعلیق به علت قیمت پایین نفت طولانی شود، حدود 7.5 میلیون بشکه نفت در روز در دهه آینده تولید نخواهد شد که معادل 9 درصد تقاضای جهانی در حال حاضر است. اکنون که قیمت نفت به زیر 50 دلار رسیده، این رقم بیشتر هم خواهد شد.
جنگ مالی جغرافیایی
به نظر می رسد عواملی که پیش از این در تغییرات قیمت نفت نقش به سزایی داشتند، دیگر آنچنان مهم نیستند. برای مثال در سال 1973 جنگ اعراب و اسراییل منجر به تحریم نفتی اعراب بر حامیان اسراییل شد و افزایش قیمت نفت را به همراه داشت.
جنگ ایران و عراق، اشغال کویت توسط نیروهای عراقی، جنگ کویت، جنگ آمریکا و عراق، مسئله هسته ای ایران و تحریم ها، همه بر روی قیمت نفت اثرگذار بوده اند. ولی در حال حاضر که جهان با عرضه نفت به مراتب بیشتر از تقاضا روبروست، به نظر نمی آید که تنش های سیاسی در کشورهای عضو اپک بر قیمت نفت اثرگذار باشد.
اگر این مسائل در قیمت نفت کم اثر شده اند، پس چه عواملی به جز پتانسیل عرضه نفت و رشد اقتصادی در جهان نقش پررنگتری یافته اند؟ شاید یکی از کلیدی ترین عوامل، کوشش آمریکا برای مهار قدرت روسیه در آینده باشد.
این کوشش برای مهارروسیه در مراحل اولیه رو آوردن اروپا و چین به سمت مسکو است. چین به خوبی میداند که آنچه بر سر مسکو می آید در آینده ممکن است دامنگیر خودش شود. تضعیف استراتژیک روسیه در واقع می تواند برای چین هم عواقبی داشته باشد.
غرب آسیا به تدریج خود را در یک تقابل مالی به جای یک تقابل جغرافیایی می یابد که ابعاد آن با جنگ سرد بسیار متفاوت است. جنگ مالی جغرافیایی به مراتب تندتر و غیرقابل پیش بینی تر از تقابل سیاسی جغرافیایی است. برندگان و بازندگان این تقابل لزوما مثل قبل در گروههای قابل پیش بینی قرار نمی گیرند. برای مثال کشورمان به علت صادرات نفت کمتر از عربستان سعودی و روسیه، از سقوط قیمت نفت کمتر ضرر میکند. اما اثر آن بر اقتصاد ایران به علت دسترسی نداشتن به ذخایر ارزی به واسطه تحریم ها، شدیدتر است. کاهش قیمت نفت و تحریم ها ارزش پول روسیه را در مقابل دلار نسبت به 6 ماه قبل به نصف تقلیل داده و
بدون شک این امر در سطح زندگی مردم روسیه تاثیر عمیقی خواهد داشت.
تجدید بحران
کاهش سریع قیمت نفت را می توان یک مثال بارز برای این تحولات و جنگ مالی دانست. اثر کاهش درآمدهای نفتی بر کشورهای تولیدکننده نفت آشکار است و حتی ممکن است عواقب سیاسی به دنبال داشته باشد. در مقابل کشورهای واردکننده نفت هزینه کمتری را برای انرژی خود پرداخت میکنند که به رشد اقتصادی آنها کمک خواهد کرد.
اما این کاهش سریع قیمت نفت اثرات مالی دیگری هم در جهان دارد. شرکتهای تولیدکننده نفت و گاز از لایه شیل در آمریکا که تولید آتی خود را در سال 2015 با استفاده از مکانیزمهای مالی بازار در قیمتهای بالا بیمه کرده بودند، ممکن است ضرر کمتری را تحمل کنند اما موسسات مالی که طرف مقابل این بیمه درآمد تولید شرکتها بوده اند، ضررهای هنگفتی را باید بپذیرند و سقوط بیش از اندازه و سریع قیمت نفت در بازارهای آینده را تا حد زیادی می توان به این معاملات مربوط دانست.
از سوی دیگر، میلیاردها دلار که با بهره های بسیار پایین و به امید سود سریع به شرکتهای تولیدکننده نفت و گاز از لایه شیل از سوی بانکها و موسسات مختلف وام داده شده، باید مورد بازنگری قرار گیرند.
این فقط یک جنبه از جنگ مالی کنونی است. کاهش قیمت نفت و تحریم های اخیر علیه روسیه ارزش روبل در مقابل دلار را به نصف ارزش خود در تابستان 2014 رسانده اند. در مقابل کوشش روسیه و متحدان این کشور را برای بیرون بردن مبنای تجارت جهانی از دلار مشاهده میکنیم. از سوی دیگر در سال 2015 نه تنها مانند سالهای قبل دلارهای نفتی به سوی موسسات مالی آمریکایی سرازیر نخواهند شد، بلکه تولیدکنندگان نفت مجبورند برای جبران کمبود مالی خود از ذخایر ارزی خود در موسسات مالی بزرگ استفاده کنند.
به این ترتیب پول نه تنها به سیستم مالی آمریکا وارد نمی شود بلکه از آن خارج هم خواهد شد. کشورهای حوزه خلیج فارس، در قیمتهای کنونی نفت در سال 2015 مجبور می شوند که بیش از 200 میلیارد دلار از ذخایر مالی خود را مصرف کنند در حالیکه در سالهای 2010 تا 2014، سالانه بیش از این رقم به سیستم موسسات مالی به نام آنها واریز میشد.
علاوه بر همه اینها، تقابل روسیه و آمریکا و جنگ نفت بر روی جغرافیایی عرضه گاز و تغییرات سیاسی در غرب آسیا هم تاثیرخواهد گذاشت. به دنبال تنش بین روسیه و غرب، مسکو احداث خط لوله انتقال جنوب را متوقف کرده است. این خط لوله قرار بود گاز روسیه را از طریق دریای سیاه به جنوب شرق اروپا برساند. حالا روسیه میخواهد از طریق ترکیه این گاز را به جنوب اروپا بفرستد. بدین ترتیب ترکیه به یک هاب گازی بزرگ تبدیل خواهد شد.
خطوط لوله انتقال گازی که قبلا از اوکراین رد می شدند و گاز روسیه را به اروپا منتقل می کردند، در آینده فقط به خود اوکراین گاز خواهد رساند. این اقدام روسیه در مقابل تحریم های اروپا، نشانگر آن است که در آینده نقشه گاز غرب آسیا و جنوب اروپا دستخوش تحول عمده خواهد شد.