تنگنا
تین نیوز | در تاریخ آمده است كه محمد شاه گوركانی پاشاه هند در دوران نادر، در مقابل سه اخطاری كه نادرشاه برای او فرستاد تا 800 افغانی گریخته به هند را پس دهد،بیاعتنایی نشان داد و مقاومت كرد. عاقبت او چنین شد كه پس از شكست در رویارویی نظامی و تسلیم و امان خواستن، نادر ثروتی به اندازه ده برابر بیشتر از بیشترین درآمد سالانه دوران صفویه را از خزانه هند به غارت آورد و سبب سه سال معافیت كلیه ایرانیان از پرداخت مالیات به دولت شد. خود محمدشاه فقط تاج پادشاهی را از طرف نادر بر سر نگاه داشت تا پادشاه هند باشد و البته نادر فقط وقتی به این رضایت داد كه او را با تبر
مقطوعالنسل كرده بود. حالا اگر كسی بخواهد فرجام ماجرا را بداند، كافی است بگوییم اصرار محمدشاه گوركانی برای نگه داشتن 800 افغانی، به گیر كردن او در تنگنای تسلیم، تضعیف امپراطوری مغولی هند و سپس استیلای انگلستان بر هند از طریق كمپانی هند شرقی منجر شد. به همین سادگی.
سزاسز تاریخ سرشار است از تنگناهایی كه افراد پدید میآورند و برای گریز از آن هزینههای فراوان به گردن این و آن و غالبا ملتها مینهند؛ بدون آنكه منطقی جز زور یك طرف و لاعلاجی طرف دیگر در آن حاكم باشد. پادشاهان در این میانه، به نسبت جایگاه عظیم خود، زاینده بیشترین هزینهها هستند و جای شكرش باقی است كه در مقابل هر پادشاه، میلیونها رعیت وجود دارد كه هزینهها بین آنها سرشكن میشود و بنابراین مشكلی نیست.
اما هست. مشكل این است كه در نظام پادشاهی، سلسله مراتبی هست كه نظامات آنها نیز بر منطق منشا قدرت استوار است. دیوانخانههای سلاطین، خلاف رویه و عهد سلطان رفتار نمیكنند: به آنها كه در دولت و دیوان نیستند زور میگویند و در حد مالایطلق تكلیف میدهند: كسب مجوزهای بعضیالشمول، رفتن در طرق صعبالعبور، پرداخت عوارض محیرالعقول و ...
حالا چرا؟ به این دلیل ساده كه «بد اداره كردن، پرهزینه است». فرقی نمیكند كجا باشید؛ وزارت صنعت یا كشاورزی یا مالیه یا جای دیگر. یك نانوایی را بد اداره كنید سوختش زیاد میشود، نانش میسوزد و هزینهاش را لاجرم از مردم میگیرد، یك بندر را درست اداره نكنید، لاجرم باید عوارض را آنقدر بالا گرفت كه ناكارآمدی را بپوشاند. این قاعده شماست و غیر از آن، استثنایی، اتفاقی و موقت است.
این موقعیتها البته وجه دیگری هم دارد: افراط و تفریط. همان نادرشاهی كه به خاطر دستیابی به گنج بیپایان نفت... ببخشید جواهرات هند، سه سال مردم را از پرداخت مالیات معاف كرد، به وقت افتادن به تنگنای خرج لشگر و دیوان، دمار از روزگار مردم فلاكتزده درآورد. دستور داد معافیتها لغو شود و مالیات آن سه سال را هم بگیرند و با پول آن 100 هزار دست لباس برای لشگر بدوزند.
تاریخ تكرار همزمان رخدادهای دارای یك الگو است: سرسختی و تنگنای محمدشاه گوركانی، دستودلبازی و تنگنای نادرشاه افشار و سرنوشتهایی مشابه مانند كشته شدن به دست نزدیكانی كه از دست فرمانروایان هزینهزا و خطرساز به تنگ میآیند. چون آنها، بسیارند.
انگار ترابران بدجوری به نقاط تاریك تاریخ چسبیده است. در تاریخ، نقاط خوشایند نیز وجود دارد: در عصر كنونی، اگر منطق رفتاری و تصمیمسازی دولتهای توسعهنیافته، هنوز هم ماهیتی چون قرون وسطی دارد، در عوض عرصههای تازهای نیز بر روی هزینهدهندگان گشوده است. آنها میتوانند به آزادی در مورد تصمیم دستگاه دولت و دیوان و نارواییهایش، با كارگزاران قابل گفتگوی دولتها -كه این روزها تعدادشان هم كم نیست- تبادل نظر كنند و رای خود را بگویند. میتوان از دستگاه دولت هزار پرسش جدی كرد و البته ... پاسخ هم به قدر كفایت میرسد.