تجارت جهانی؛ فرصتی بزرگ، شفافیت در تجارت
تین نیوز | سازمان تجارت جهانی یکی از گستردهترین سازمانهای جهانی است که از ۱۹۳ کشوری که عضو سازمان ملل هستند، ۱۸۴ کشور عضو این سازمان میباشند
در این میان ۳ کشور ایران، سوریه و لیبی هنوز مذاکرات برای پیوستن به سازمان تجارت جهانی را شروع نکرده و تعدادی از کشورها چون کرهشمالی و ترکمنستان هنوز درخواست عضویت را ارائه نکردهاند. بنابراین بعد از سازمان ملل متحد، «سازمان تجارت جهانی» را میتوان دومین سازمان بزرگ جهانی نامید که اکثریت قاطع کشورهای جهان در آن عضو هستند. اما چرا ایران هنوز یکی از آن اکثریت نیست؟
برای یافتن پاسخ به «دفتر مدیرکل نمایندگی تجاری» سازمان توسعه تجارت مراجعه کرده و با دکتر صادق ضیائیبیگدلی به گفتوگو نشستم.
وظایف «دفتر نمایندگی تجاری سازمان توسعه تجارت» بهطور مشخص چیست؟
یکی از وظایف ما، مدیریت فرآیند «تدوین سیاست تجاری» ایران است که الان در حال تدوین «سند سیاست تجاری» کشور هستیم که این کار البته برونسپاری میشود ولی مدیریت و نظارت آن با این سازمان است.
دوم اینکه مدیریت فرآیند الحاق ایران به «سازمان جهانی تجارت» یکی دیگر از وظایف ماست و سوم انجام امور اجرایی مربوط به الحاق سازمان توسعه تجارت و البته تعیین «نقشه راه» است، این موارد که ذکر کردم مربوط به فعالیتهای دفتر ما میشود.
منظور از نقشه راه در تجارت چیست؟
در مذاکرات تجاری ما یک مقدار گستردهتر نگاه میکنیم، یعنی سیاست تجاری یکی از بخشهای مهم آن «تعیین نقشه راه» است که نحوه انجام مذاکرات دوجانبه، منطقهای و چندجانبه را تعیین میکند که چگونه همزمان مذاکرات تجاری را در ۳ سطح انجام دهیم.
به دلیل اهمیت موضوع، توضیح بیشتری درباره انواع مذاکرات بدهید.
مذاکرات دوجانبه، منطقهای و چندجانبه. باید بگویم که درباره ایران همراستا بودن مذاکرات دوجانبهای و منطقهای با مذاکرات چندجانبه در فرآیند الحاق به دبلیوتیاو از الزامات میباشد.
مذاکرات دوجانبه به دو نحو انجام میشود به شکل ترجیحی یکی مذاکرات تجاری است که بین دو کشور نوشته میشود و بر مبنای آن هر دو کشور در مورد چند صد قلم کالا به یکدیگر «ترجیحات تجاری» اعطا میکنند، مانند موافقتنامه ایران با ترکیه که اخیرا انجام گرفت. روش دوم موافقتنامه تجارت آزاد است که هدف آن حذف تمامی «موانع تجاری» و با به حداقل رساندن موانع میباشد که در اینجا میتوانم فقط موافقتنامه ایران و سوریه را مثال بزنم که یک «موافقتنامه آزاد» میباشد.
اما کشورهای جهان و بهخصوص کشورهای توسعهیافته موافقتنامههای تجارت آزاد بسیاری با یکدیگر امضا کردهاند.
مذاکرات منطقهای هم در قالب سازمانهای منطقهای و بینالمللی هستند مانند موافقتنامه دی۸ که ۸ کشور در حال توسعه شامل کشورهای مالزی، اندونزی، بنگلادش، مصر، پاکستان، ترکیه و نیجریه عضو آن هستند. ایران عضو «سازمان همکاریهای اقتصادی» (اکو) نیز هست که یک موافقتنامه تجاری به نام ECOTA را امضا کردهاند که شامل ایران، ترکیه، پاکستان، افغانستان و تاجیکستان و چند کشور دیگر میباشند. همچنین موافقتنامه دیگری نیز با عنوان PRETAS بین کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی امضا شده که این موافقتنامهها همگی منطقهای محسوب میشوند چراکه در یک منطقه
جغرافیایی انجام شدهاند.
درحالحاضر کدام کشورها عضو سازمان تجارت جهانی نیستند؟
باید بگویم از ۱۸۴ کشور که در دبلیوتیاو حضور دارند ۱۶۰ کشور عضو کامل و ۲۳ کشور در حال عضویت هستند در میان آنها تنها ۳ کشور ایران، سوریه و لیبی است که مذاکرات الحاقشان را شروع نکردهاند. جالب است بدانید که درحالحاضر تعداد معدودی کشور مانند کره شمالی و ترکمنستان است که درخواست عضویت در دبلیوتیاو را ندادهاند. بعد از عضویت روسیه در سال ۲۰۱۲م هماکنون ایران بزرگترین اقتصاد خارج از سازمان است که بهطور رسمی در حال گذراندن فرآیند الحاق میباشد. هر چند که این فرآیند بدلیل موانع سیاسی متوقف شده است.
ایران از چه زمانی مشتاق است به عضویت این سازمان درآید؟
تاریخچه عضویت ایران به زمان قبل از انقلاب برمیگردد که ایران عضو ناظر «گات» بود و میتوانست عضو دائم آن شود ولی به دلایل متعدد عضویتش را تمام نکرد و تصمیم گرفت که عضو ناظر باقی بماند. سازمان جهانی تجارت در واقع ادامه موافقتنامه «گات» میباشد که در سال ۱۹۴۷م ایجاد شد، در سال ۱۹۹۵م تاسیس شد و بهطور رسمی شروع بکار کرد. از اول ژانویه ۱۹۹۵ که دبلیوتیاو تصویب شد همه اعضای گات بهطور خودکار عضو موسس دبلیوتیاو شدند به همین دلیل ۱۲۸ کشوری که عضو گات بودند عضو دبلیوتیاو شدند و کشورهایی که عضو گات نبودند برای پیوستن به دبلیوتیاو باید یک
فرآیند جدید الحاق را آغاز میکردند. از سال ۱۹۹۵م تاکنون ۳۲ کشور فرآیند الحاقشان را تمام کردند و عضو آن شدند که آخرین کشور یمن بود و افغانستان نیز بهزودی عضو خواهد شد. همانطور که گفتم اگر ایران عضو کامل گات میشد، که - در آن زمان بهراحتی امکانپذیر بود- امروز ما از اعضای موسس دبلیوتیاو بودیم، اما نشد، بههر حال بعد از انقلاب اسلامی هم نخستینبار در میانه دهه ۷۰ شمسی دوباره بررسیها در رابطه با عضویت ایران در دبلیوتیاو مطرح شد و در نهایت ایران تصمیم گرفت که در ۲۸ تیر ۱۳۷۵ درخواست عضویت کند. حدود ۵ سال درخواست ایران در دستور جلسه شورای
وزیران دبلیوتیاو به دلیل مخالفت امریکا ماند و وارد دستور جلسه نمیشد. در نهایت در ۵ خرداد ۱۳۸۴ بهطور رسمی بهعنوان عضو ناظر پذیرفته شدیم.
عضویت ناظر یعنی اینکه بهطور رسمی فرآیند الحاق شروع میشود. فرآیند الحاق کشورها زمانبر است و در مورد کشورهای مختلف متغیر است، مذاکرات الحاق حداقل ۸ تا ۱۰ سال بهطول میانجامد اما فرآیند الحاق روسیه حدود ۱۸ سال به طول انجامید. ایران در سال ۱۳۸۸ سند رژیم تجاری خود را به دبیرخانه دبلیوتیاو ارائه داد که بهدنبال آن ۶۹۷ سوال در مورد ایران از سوی اعضا مطرح شد که ایران در سال ۱۳۹۰ به تمامی سوالات پاسخ داد.
با پاسخ به این سوالها ایران راهی این سازمان میشود؟ یا هنوز اول راه است؟
مرحله بعد تشکیل جلسات گروه کاری الحاق میباشد که مستلزم تعیین یک کشور بهعنوان رییس گروه کاری است که از بین اعضای دبلیوتیاو و با توافق اعضا مشخص میشود. هر کشور دیگری که تمایل به عضویت در گروه کاری داشته باشد درخواست حضور در گروه کاری را میتواند داشته باشد. تا زمانی که رییس گروه کاری تعیین نشود جلسات و مذاکرات الحاق شروع نمیشود، در مورد ایران اما به دلایل سیاسی و بهویژه مسئله انرژی هستهای، امریکا مانعتراشی میکند.
فرآیند الحاق کشورهایی مثل افغانستان، قزاقستان، الحزایر، آذربایجان، بلاروس، بوسنی، اتیوپی، لبنان و صربستان در حال نهایی شدن است و کشورهای عراق، ازبکستان و سودان در میانه راه هستند و به احتمال زیاد قبل از ایران به عضویت دائم درمیآیند و فقط کشورهای ایران، سوریه و لیبی هستند که هنوز مذاکراتشان آغاز نشده، سودان هم به دلایل سیاسی در ادامه راه متوقف شده است.
به نظر شما سازمان تجارت جهانی، به واقع جهانی عمل میکند؟
واضح است که سازمان جهانی تجارت به معنای واقعی کلمه جهانشمول شده و عضو نبودن در این سازمان خود به خود به معنای انزوای اقتصادی است. همانطور که اگر عضو سازمان ملل نباشید از لحاظ بینالمللی مورد شناسایی قرار نمیگیرید و به همین دلیل است که کشور فلسطین برای عضویتش در سازمان ملل تلاش میکند و موفق هم شده که توسط مجمع عمومی بهعنوان «دولت غیرعضو» شناخته شود.
برخی مخالف پیوستن ما به این سازمان هستند، چرا باید مشتاق عضویت باشیم؟
به هر حال با ورود به اقتصاد جهانی بهویژه برای کشورمان که مدتها از نظر اقتصادی، دیواری به دور خود چه به لحاظ تعرفهای و یا غیرتعرفهای کشیده بودیم، با چالشهایی مواجه خواهیم شد اما در صورت برنامهریزی درست مزیتهای الحاق به مراتب فراتر از معایبش میباشد. کشورمان، با نوسان قیمت نفت و وابستگی بودجه به منابع نفتی، بیماری هلندی و... آسیبپذیر شده است. ما باید به سمت ایجاد جهش صادرات غیرنفتی پیش برویم و تا زمانی که عضو این سازمان نیستیم انجام این امر با مشکلات بسیاری روبهرو خواهد بود.
اگر توسعه پایدار میخواهیم، توسعه پایدار صادرات غیرنفتی بدون داشتن پیوندهای مستحکم با کشورهای دنیا امکانپذیر نخواهد بود یا حداقل بهصورت مستمر ادامه نخواهد داشت. همانطور که اقتصادهای نوظهوری مثل برزیل که از توان و ظرفیت الحاق به دبلیوتیاو استفاده کردهاند و تجربه موفقی را به دنیا نشان دادند. ما هم میتوانیم این موفقیت را تجربه کنیم. الان کشور چین از این ظرفیت به خوبی استفاده میکند و کشورهای دیگر مثل ترکیه، هم از آن استفاده میکند، یعنی توسعه صادرات محور خود را با بحث تجارت آزاد و به نظام ترجیحات چندجانبه پیوند زدهاند.
به نظر شما برای پیوستن به این سازمان باید عجله داشت؟
نکته مهم در زمینه الحاق این است که زمان را از دست ندهیم و مذاکرات الحاق را هر چه سریعتر شروع کنیم و پیش ببریم و یکی از الزامات آن آمادهسازی کشور به لحاظ شرایط داخلی است تا آنجا که امکانش هست باید رایزنیها و مذاکرات چه در قالب موافقتنامههای دوجانبه، و چه در قالب سازمانهای منطقهای انجام شود و قول حمایت از جانب کشورهای دوست و همسایه گرفته شود و در این فاصله زمانی که بحث ۱+۵ حل شود، آمادگی لازم در داخل برای هماهنگسازی مقررات و ضوابط تجاری کشور با مقررات و ضوابط دبلیوتیاو انجام پذیرد.
برای حصول به نتیجه مطلوب، گنجاندن بحث فرآیند الحاق به شکل پررنگتر و جامعتر در برنامه ششم از ضروریات است. من تصور میکنم که برنامه ششم و هفتم ناظر بر فرآیند الحاق کشور خواهند بود.
میدانید که یکی از مشکلات اصلی ما تعرفهها است که باید برای ورود به تجارت جهانی اصلاح شوند، آیا راه هموار شده است؟
در بحث موانع تعرفهای و غیرتعرفهای سیاستهای کشور باید به این شکل باشد که ابتدا نرخهای تعرفهای ما در یک فرآیند چندساله روند کاهش نسبی را تجربه کنند. (چراکه الان ما بالاترین، متوسط نرخ تعرفههای ورودی دنیا را داریم) و بعد مزیتهای نسبی و رقابتی در بخشهای گوناگون سنجیده شوند. در این زمینه دولت نقش مهمی، در سرمایهگذاری برای توسعه این بخشها، در بازارهای جهانی دارد، باید حمایتهای دولت هدفمند شود و نوع حمایت هم الزاما از نوع ممنوعیت واردات نباشد بلکه بیشتر از نوع حمایتهای تشویق صادرات مانند معافیتهای مالیاتی و غیره باشند.
راه شکوفایی اقتصادی سرمایهگذاری در بخشهایی است که توان صادراتی داشته باشند. این تفکر که همه کالاها را خودمان تولید کنیم و در آنها خودکفا شویم، تفکر غیرعلمی و غیرعملی است. بلکه اگر میخواهیم در مذاکرات تجاری امتیازی بگیریم و صادرات داشته باشیم بهتبع آن بایستی که واردات کالا نیز داشته باشیم و این به معنای رها کردن بازار به حال خود نیست، بلکه دولت اتفاقا نقش مضاعفی پیدا میکند و میتواند از کانالهای خاصی، حمایتهای هدفمندی را بر روی بخشهایی اعمال کند مثل بخشهایی که در آنها دارای مزیت بالفعل هستیم مثل بخشهای پاییندستی انرژی
مانند پتروشیمی و محصولات شیمیایی، فلزات، فرش و برخی محصولات کشاورزی مثل خرما، زعفران و پسته. در این قبیل بخشها اگر به بازارهای جهانی دسترسی داشته باشیم صادرات ما به بازارهای جهانی رقابتپذیر میشود و توان صادراتی بالایی دارد. و دوم مزیتهای نسبی بالقوه که نیاز به شناسایی دارند. بهویژه در مورد ظرفیت نیروی انسانی، چون کشورمان از این نظر جزو بزرگترین ظرفیتهاست و بخشهایی مثل محصولات دانشبنیان که در آنها دارای مزیت بالقوه هستیم و میتوانیم با سرمایهگذاری در این بخشها و حمایتهای هدفمند دولت در این زمینهها در بازارهای جهانی
وارد رقابت شده و توسعه پیدا کنیم و این امر هم در زمان الحاق و هم بعد از الحاق قابلیت انجام دارد.
به جز محصولات پتروشیمی و کالاهای سنتی که نام بردید نمیتوانیم در بخشهای دیگر در بازار رقابت مطرح باشیم؟
در صنعت خودروسازی بهویژه خودروی سنگین و نیز صنایع وابسته و قطعهسازی به شرط اینکه بتوانیم خود را در بازارهای جهانی مطرح کنیم، قابلیت رقابت بهوجود خواهد آمد اما مستلزم جذب سرمایهگذاری خارجی است همانطور که کشور ترکیه این کار را انجام میدهد و با تعرفه ۱۰درصد، بیشترین صادرات موفق را دارد. چون خط تولید را خود شرکتهای خارجی سرمایهگذاری کردهاند. ما هم میتوانیم از این تجربه موفق استفاده کنیم به خصوص اینکه کشور ما زیرساخت تولید خودرو دارد ولیکن در نهایت زمانی میتوانیم موفق باشیم که در صادرات صنعت خودروسازی به بازارهای جهانی دسترسی
داشته باشیم و تنها به بازار داخلی اکتفا نکنیم.
پیوستن به این سازمان به نفع اقتصاد ملی است؟
بله، یک مزیت دیگری هم که الحاق به دنبال خواهد داشت شفافسازی رژیم تجاری و کمک به ایجاد ثبات در اقتصاد ملی است که این مسئله در سیاستهای اقتصاد مقاومتی به روشنی آمده است. ثبات زمانی ایجاد میشود که ما در یک پیوند چندجانبه قرار میگیریم. مثل شبکه کوچک که وقتی به یک شبکه بزرگتر برق فشار قوی وصل باشد نوسانش کمتر میشود. اینها همه بحثهایی است که به لحاظ شناسایی فرصت یا تهدید پیش میآیند. مثلا همین بحث واردات که برخی بهعنوان تهدید از آن یاد میکنند، میتوان با مدیریت درست به یک فرصت تبدیل کرد. «شفافیت» برای کسانی که از «نبود شفافیت»
سود میبرند، «تهدید» محسوب میشود، ولی بهطور کلی برای اقتصاد کشور یک فرصت بزرگ است.
در مورد کالاهایی مثل خرما، زعفران و پسته، ما واردات را با تعرفههای بالا محدود و یا بهطور عملی ممنوع کردهایم در حالیکه که نباید از واردات ترسی داشته باشیم برای اینکه ما بزرگترین صادرکننده زعفران در دنیا هستیم و هر چقدر بازار صادرات به رویمان باز باشد بهترین حمایت برای صادرات ما میباشد. به دلیل اینکه با ایجاد محدودیتهای بیمنطق برای واردات، ما هم با درهای بسته صادرات در بازار جهانی مواجه میشویم. به همین دلیل، این دیدگاه درونگرایانه یک دیدگاه غیرعملی و غیرمعقول است و هیچ کشور موفقی را پیدا نمیکنیم که با این دیدگاه پیشرفتی حاصل
کرده باشد.