شهرهای بدون شهرساز
تین نیوز | در چند دهه اخیر برهم ریختگی ساختوسازها، بیهویتی معماری و شهرسازی، رعایت نکردن مقررات ملی ساختمان، تخریب محیطزیست، تراکمفروشی و دهها معضل اجتماعی، فرهنگی، کار شهرسازان را دشوار کرده است، در این میان گروه تخصصی شهرسازی وابسته به سازمان نظام مهندسی بهعنوان نخستین و تخصصیترین گروه شهرسازی در تلاش است تا اندیشه شهرسازان را در میان سازمانها و ارگانها و افکار عمومی جاری کند.
به همین سبب به گروه تخصصی شهرسازان مراجعه و با دکتر حکمت امیری، دیدار کردم و با وی درباره «اقتصاد شهری» که یکی از موضوعات مهم شهرسازی است به گفتوگو پرداختم.
وی دانشآموخته دکترای شهرسازی دانشگاه پاریس و عضو هیات علمی دانشگاه است که بهتازگی اقدام به ترجمه ۳ کتاب از زبان فرانسه با عناوین «شهرسازی چیست»، «شهرسازی دالها» و «آمایش شهر» کرده است.
قبل از ورود به موضوع اصلی گفتوگو یک اشاره به موضوع شهرسازی داشته باشید؟
مطالعات شهرسازی موضوع بسیار مهمی به شمار میرود که در بیشتر کشورهای توسعهیافته، پژوهشگران فراوانی به آن پرداختهاند اما توصیفهایی که برای شهرسازی میکنند متفاوت است و این نشان میدهد که برداشت یکسانی از شهرسازی نیست اما به نظر من شهرسازی به مفهوم فرانسوی آن تعریف کاملتری است چون شهر را یک موجود زنده میداند که دارای زندگی سیاسی، اقتصادی، اجتماعی است که در حال تحول است و رشتههای زیادی به آن مربوط میشود که البته در اینجا فرصت بررسی آن نیست چون قرار است که به موضوع اقتصادی شهر پرداخته شود.
پس بفرمایید اقتصاد شهری چیست؟
اقتصاد شهری موضوعی است که به نوعی شهر و روستا را از هم تفکیک میکند واین موضوع ناشی از استقرار مراکز فعال اقتصادی است که به مرور زمان به وجود آمده است، ایجاد بنگاههای اقتصادی و صادرات و واردات پدید میآید و درنهایت «اقتصاد شهر» تشکیل میشود. البته در یک محدوده کوچک یک نوع گردش اقتصادی در روستا وجود دارد. اما در شهر این گردش و تبادلات اقتصادی خیلی قابل توجه است که این تفاوتها شهر را از روستا در تعاریف اقتصادی آن متمایز کند.
یعنی شهر و روستا را اقتصاد تعریف و تفکیک میکند؟ آیا از نگاههای دیگر نمیتوان تعریف کرد؟
چرا، از نگاههای دیگر هم میتوان تعریف کرد. مثلا فرم و کالبد شهر، اشل شهر، جامعه ساکن و... ولی ما در اینجا تفاوت شهر و روستا را از دیدگاه اقتصادی بررسی میکنیم و نگاه ما در اینجا تفکیک شهر و روستا به لحاظ اقتصادی است یعنی ویژگیهای اقتصادی شهری است که آن را از سایر مناطق، تفکیک میکند. مراکز تجاری یا مراکز اجتماعی که بهوجود میآید خودش عامل اساسی برای توسعه شهر میشود، یعنی اقتصاد است که در شهر توسعه پیدا میکند و بهتبع آن شهر توسعه پیدا میکند. وقتی ما میخواهیم رقابتی بودن شهرها را مقایسه کنیم اهمیت اقتصاد شهرها نمایان میشود.
توسعه اقتصادی شهر چیست؟
مکانیابی سایتهای اقتصادی یکی از فاکتورهای بسیار مهم در توسعه متوازن و پایدار توسعه شهری است، بحث مکانیابی اگر به شکل مناسب انجام شود میتواند یک اقتصاد پویا و پررونقی همراه با توسعه شهری داشته باشد، در غیر این صورت نهتنها توسعه مناسب نخواهیم داشت بلکه شهر بهتدریج رو به افول میرود. چنانچه مکانیابی و آمایش درست انجام نشود، معضلات فراوانی را در پی خواهد داشت که امروزه شاهد آن هستیم.
نقش اقتصاد را میتوانید در شهر توضیح دهید؟
بنگاهها یا مراکز اقتصادی با توجه به توسعه علم انفورماتیک با رویکرد جدیدی وارد موضوع توسعه شهری میشوند و مراکز جدیدی که در شهر ایجاد میشوند، اقتصاد خاص خود را بهوجود میآورند که تبدیل به فاکتورهایی میشود که محور توسعه شهر میشود. یکی از محورهای با اهمیت که به نوعی موتور توسعه است، پول یا منابع مالی است که مراکز اقتصادی را به گردش درمیآورد و باعث ایجاد و توسعه سایتهای صنعتی و اقتصادی جدید در شهر میشود و این توسعه بایستی با برنامهریزی و کنترل انجام شود.
به نظر شما چه مواردی در شهر دیده نشد که شهر ما دارای این آشفتگی اقتصادی است؟
شهرهای ما از دیدگاههای مختلف مورد نقد است اما مداخله نکردن شهرسازان واقتصاددانان شهری در طرحها و پروژههای شهرسازی میتواند یکی از مهمترین عوامل این آشفتگی باشد. بیتوجهی به شهرسازان، بهره نبردن از این متخصصان، باعث شده که طرحها غیر آکادمیک و با واقعیتها سنخیت کافی نداشته باشد و از سوی دیگر با فاکتورهای اقتصادی محلی هماهنگ نباشند.
موضوع استقرار یا مکانیابی درست شهر، توسعه متوازن شهر خیلی مهم است، شما میبینید که بیشتر لکهگذاریهای انجام شده برای توسعه آتی شهر فاقد یک برنامه خوب و از قبل پیشبینی شده است، طراحی و جانمایی کاربریها، گرهآفرین است و متاسفانه همین الان هم در حال اجرا شدن است. مثل جانمایی مراکز تجاری در شهر یا تغییر کاربریهایی که در دنیا منسوخ شده است. پیشبینی نکردن پارکینگ مناسب، یکی از مشکلات اساسی است که همه ما با آن روبهرو هستیم. نبود فضای مناسب برای پارک وسایل نقلیه در محلههای قدیمی مشکلات فراوانی را بهوجود آورده، بهعنوان مثال
خیابان رودکی که یک محور اقتصادی بهحساب میآید فاقد یک پارکینگ عمومی است.
با نبود پارکینگ عمومی مردم نمیتوانند گردش اقتصادی مناسب در این محل ایجاد کنند. اگر هم فضای مناسبی برای پارک وجود داشته باشد توسط فروشندگان محلی از قبل اشغال شده و دیگران نمیتوانند برای خرید با فراغ خاطر در آنجا حضور داشته باشند که این مهم موجب میشود که بازار یا هر مجموعه تجاری، فرصتهای مناسب برای فروش کالا را از دست بدهد. موضوع دیگر حضور نداشتن بانکها در محل تجاری است. در خیابانی که بانک وجود ندارد، روابط بین بانکی معضلی اساسی است، اینها از مباحث مهم در روابط اقتصادی شهری است به عبارتی بیاعتمادی بانکها نسبت به یکدیگر و روان نبودن گردش
مالی، موضوعی است که در روابط تجاری و اقتصاد شهری موثر است.
موضوع دیگر ایجاد ترافیک در اطراف مراکز اقتصادی و مراکز تجاری است، صرف نظر از حجم عظیم اتومبیلها که موجب ترافیک روزمره میشود وجود موانع در محل یا خیابانهای اصلی، که بدون در نظر گرفتن نظر شهرسازان است موانع فراوانی در محل ایجاد میکند مثلا وجود یک جایگاه پمپبنزین هر چند ضروری اما در محل نامناسب، مشکلات فراوانی را در پی خواهد داشت.
آیا شهرداری که نقش مهمی در ساختوسازهای تجاری دارد، موضوع اقتصاد شهری را در پروژهها مورد توجه قرار داده است؟
اعتقاد من بر این است که شهرداری دچار یک روزمرگی شده و برنامه اساسی برای شهرسازی صحیح، اصولی و اقتصاد شهری ندارد. شهرداریها باید در کنار معاونت شهرسازی یک معاون اقتصاد شهری داشته باشند تا طراحیهای شهر ما در آینده بهتر شود و ساختوسازها و توسعه فضای شهری با اشکالات کمتری اجرا شود. تا کی شهرداری میتواند تراکمفروشی داشته باشد؟
بحث مشارکت عمومی در پروژههای شهری به چه مفهوم است؟
مشارکت عمومی یعنی برای تهیه و اجرای طرحهای عمومی با کسانی که ذینفع هستند، مشورت شود، طراحی پروژه بدون در نظر گرفتن افکار عمومی، شکستپذیر و غیرقابل اجراست. مشارکت عمومی در تهیه و اجرای پروژههای تجاری و فرهنگی در بیشتر کشورهای جهان یک موضوع پذیرفته شده است و سیستمهای اجرایی براساس نظرسنجی عمومی اقدام مینمایند در بحث اقتصاد شهری هم باید همین طور عمل شود، برای مراکز تجاری زیرساختهای جانبی باید دیده شود. تهران باید از این وضعیت رهاسازی شود، مراکز تجاری را طوری طراحی کنیم که همه جوانب مثل بحث خطوط مترو و اتوبوس در نظر گرفته شود تا شهروندان از
این سرمایهگذاریها بهره ببرند. اگر در اروپا مراکز تجاری ۱۵ یا ۲۰ کیلومتر از محل زندگی فاصله دارد علت این است که یا مردم امکانات دارند یا حملونقل عمومی مثل اتوبوس و مترو در دسترس است.
یکی دو سال است در شهر تهران مراکز تجاری بسیاری ایجاد میشود و شهرداری مجوزهای زیادی صادر کرده، علت چیست؟ به نظر شما این پروژههای تجاری، در طراحی شهری محاسبه و بررسی شده است؟
به نظر میرسد در خیلی از این پروژهها زیرساختهای جانبی در نظر گرفته نشده، این مراکز بدون طرح و مطالعات جامع ترافیکی، جانمایی و احداث میشوند. بههمین دلیل مشاهده میشود روز به روز گرههای ترافیکی بیشتری ایجاد میشود و بهتبع آن از امنیت اجتماعی کاسته میشود.
بسیاری از این مراکز تجاری بزرگ که ساخته میشود، مشارکت بین شهرداری و سرمایهگذار است آیا بهخاطر سهمی که شهرداری دارد باعث نمیشود که از برخی اشکالات طرحها چشمپوشی کند و مسائل مهمی که شهرسازان و اقتصاددانان شهری وارد میکنند، نادیده گرفته شود؟
همانطوریکه قبلا ذکر شد شهرداریها باید یک معاونت اقتصادی شهری داشته باشند و اعمال نظر کند، سلامت مردم مهم است و نباید بهخاطر ایجاد مراکز تجاری حقوق شهروندی تضییع شود، چون این موضوع عواقب خوبی را بهدنبال نخواهد داشت. ممکن است شهرداری امروز از اجرای یک طرح درآمدزایی داشته باشد، اما مشکلاتی که در آینده ایجاد میشود هزینههای جبرانناپذیری را بهدنبال خواهد داشت. از اهداف مهم شهرداری ارتقای کیفیت زندگی مردم است، اما وقتی مدیریت شهری از این هدف اصلی فاصله بگیرد مشکلساز میشود. نادیده گرفتن حقوق شهروندان آسیبی جبرانناپذیر است.
مدیریت شهری باید رویکرد غیر«بازاری» بر شهر داشته باشد، اقتصادی بودن شهر با بازاری بودن شهر متفاوت است. مشارکت همه اقشار مردم را باید در طرحهای اقتصادی دید، اگر مشارکت مردم بیشتر باشد موفقیت بیشتری خواهیم داشت.
چرا در دو سال اخیر تجاریسازی اوج گرفته است؟
این هجوم تجاریسازی نشان از آن دارد که این طرحها بدون پلان و طراحی درست انجام میشود. برای مثال، شهرداری پاریس نمیتواند بلوار معروف شانزلیزه را در دو طرف ۱۰ طبقه یا بالاتر مجوز بدهد؟ البته میتوانند شاید به لحاظ اقتصادی هم به نفعشان باشد اما آینده شهر مهم است، این شهر یک شهر جهانی است بهخاطر حفظ آثار تاریخی و هویت آن، پلان، ارتفاع، نما، خط آسمان و... دستکاری نمیشود. و این سیاست شهری است که اهمیت دارد و اجازه نمیدهد که هر کسی هرکاری که دلش خواست انجام دهد. ولی ما هیچکدام از اینها را در نظر نمیگیریم.
تهران را نگاه کنید، تغییر هویت داده، حجمی از بتن، آجر و آهن است که تعلق خاطر را از مردم سلب کرده، الان خیلیها از تهران گریزانند و در آینده بدتر خواهد شد. برج علاالدین تهران چند طبقه اضافه دارد و غیراستاندارد اضافه شده، زمانی پولی دادند و هرچند طبقه خواستند، ساختهاند چرا باید از اول اجازه بدهند غیراصولی و بدون پارکینگ در متراکمترین قسمت شهر ساخته شود و الان خرابش کنند. مردمی که سرمایهگذاری کردند، خریدند، حالا بلاتکلیف هستند، الان کمیسیون ماده ۱۰۰ رای داده و دیوان عدالت نیز رای را تایید کرده ما نباید باز هم اجازه چنین اتفاقاتی را بدهیم. شاید روز اول
اگر به پاساژ علاالدین مجوز ساخت نمیدادند که بدون پارکینگ بسازد و خیابانهای اطراف را مسدود کند و هزاران مشکل دیگر به وجود آورد، امروز دستور تخریب نمیگرفت. یک روز در محل تحصیلم با استاد راهنمای تزم درباره «فروش» اضافه تراکم در تهران صحبت میکردم متوجه نمیشد، خیلی توضیح دادم تا بالاخره متوجه قضیه شد، گفت حدود ۱۵۰سال پیش که موضوع شهرسازی مطرح نبود در فرانسه این مشکل وجود داشت، اما الان دیگر تراکمفروشی قابل قبول نیست.
کار شهرسازی از کجا شروع میشود؟
کار شهرسازی از همان ابتدا شروع طرح، یعنی «سایت پلان» شروع میشود، فقط شهرساز در فضای داخلی ساختمان دخالت ندارد اما تمام موارد خارج از بناها، مثل نماها، پنجرهها، رنگ، خطوط به وجود آمده، تقارن پلانها، نماهای روبهکوچه، اطراف ساختمان، تراکم ساختمان خط آسمان، آب و فاضلاب، شیب زمین، دسترسی، امکانات ضروری، برآورد مشکلات و موانع، رفتوآمد، فضای سبز، حتی تیربرق، یک درخت و اگر به زبان ساده بخواهم بگویم، پا را از خانه بیرون بگذارید کار به شهرسازان مربوط است و این فرقی است که طرحهای ما دارد.
موضوع دیگر را دقت فرمایید، در تهران، شهرسازی زیرزمینی دیده نشده، مترو ایجاد کردند، فقط یک خط زیرزمین کندند و رفتند جلو، شما میدانید که در بیشتر مراکز کشورهای صنعتی دنیا و یا شهرهای کمتر توسعهیافته، خیلی از مراکز تجاری زیرزمین تعبیه شده مثل «لدفانس» (پاریس)، یا «پاردیو» در لیون فرانسه، سرجی پونتواز، هلسینکی، استکهلم، توکیو که در زیرزمین به نوعی، شهر ایجاد کردند و در آنجا بحث اقتصاد شهری را به زیرزمین کشاندند، وقتی در شهر هزینه میکنند، طوری برنامهریزی میکنند تا چند برابر بازدهی داشته باشد. آنها این راه رفتند و تجربه کردند، ما هم
میتوانیم به لحاظ اقتصادی و ساختار شهری این فضا را توسعه دهیم.
بحث بعدی اخذ ارزشافزوده یا اخذ مالیات حاصل از فروش همه کالاها و... است و میتواند منبع درآمد پایداری برای شهرداری و جایگزین فروش شهر، کاربریها و تراکم شود. چرا شهرداری درصدد اجرای برنامه جدید و صحیح نیست؟