تعامل دور اما نزدیکِ ایران وآمریکا
تین نیوز | دیوار بلند بیاعتمادی میان ایران و غرب آجر به آجر و خشت به خشت از اوایل دهه 30 هجری شمسی بنا نهاده شده و به نظر میرسد این روزها زمینه برای رخنه در این دیوار ممكن و میسرتر از ادوار پیشین است. منافع مشترك، دشمن مشترك و نیز پروندهای كه حل و فصل آن یك ضرورت گریز ناپذیر برای برون رفت از بحران آسیبزا به منافع و مطامع دو طرف است، مولفههایی است كه این روزها بیش و پیش از گذشته امكان نوعی تعامل البته بدور از تبادل دو طرفهای كه در عرف دیپلماتیك به عادیسازی روابط از آن یاد میشود، فراهم كرده است.
خاورمیانه در تب و تاب افراطیگری میسوزد و غرب به خوبی دریافته سیاست چند دههای مهار ایران كه آخرین نمود آن بسط و تعمیق حیطه نفوذ سلفیهای تندرو بوده است، پاسخگو نیست و این استراتژی به نقطه مطلوبی رهنمون نخواهد شد، از طرف دیگر خاورمیانه بزرگی كه در آن قدرت ایران و شركای منطقهای و مذهبیاش لحاظ نشده باشد نیز رویایی خام و دست نیافتنی است.
غرب میداند كه ایران با همه تعارضات ایدئولوژیك و سوابق كشاكش و مخاصمه میان دو طرف، لقمهای نیست كه به راحتی برای آنها قابل هضم باشد یا به زعم شركای منطقهای بیدی نیست كه از باد آنها بترسد، در این میانه دو راه بیشتر پیش روی غرب قرار ندارد؛ یا باید این وضعیت مجادلهای و مخاصمهای را كش داده و بر طبل آن بكوبد كه جز اتلاف وقت و انرژی و وضعیتی در هاله ابهام نمیتوان چشماندازی برای آن تعیین كرد یا باید به نوعی تعامل با برقراری حالت موازنه منفی با ایران دست یافت كه در آن دو طرف تا مدتی نامعلوم در وضعیت نه جنگ و نه صلح خواهند بود اما به تشریك مساعی پیرامون
نقاط ثقل مشترك و منافع متقابل خواهند پرداخت. بدیهی است در این میانه حذف طرف مقابل از گردونه معادلات یا برقراری روابط تمام عیار به دلایل مختلف ممكن و میسر نیست و دو طرف همان دو گزینه پیش گفته را در برابر خود دارند.
تابوی شكسته و اختلافات باقیمانده
تا دو سال پیش هر گونه دیدار بین مقامات عالیرتبه دو كشور به مثابه امر ناممكن به نظر میرسید اما با روی كارآمدن دولتی كه از تعامل سازنده با جهان میگوید و نیز رئیسجمهور دموكراتی كه از تغییر به عنوان راهبرد خود نقلها گفته و موضوع هستهای نیز به عنوان بستری گریز ناپذیر برای برقراری تعامل در برابر دو دولت قرار داشت، جرقه برای گذار از تابوی سه دههای زده شد. وزرای خارجه دو كشور و هیاتهای همراه اكنون به صورت چند جانبه و دوجانبه ساعتها پای یك میز مذاكره نشسته و به تبادل نظر با یكدیگر میپردازند.
در روزهای ابتدایی عدهای با خوشبینی مفرط و بدون توجه به حقایق گسلها میان دو كشور این دیدارها را بهمثابه آغاز برقراری روابط میان ایران و آمریكا پنداشتند، از طرف دیگر عدهای نیز هیچ ارزش فرامتنی برای این دیدارها قایل نبوده و آن را فاقد بار مثبت برای ایجاد رخنه در وضعیت تقابلی میان دو كشور پنداشتند. هر دو این گروهها با افراط و تفریط به مقوله نگریسته و از تحلیل واقع بینانه دور بودند.
گفتوگو میان مقامات دو كشور آن هم با تمركز بر موضوع مذاكرات هستهای بدیهی بود كه نمیتواند اختلافات دیرین را به یكباره حذف و هدم كند؛ از طرف دیگر با وجود باقی ماندن موضوعات مورد تعارض، صرف رویارویی و گفتوگو میان مقامات دو كشور هر چند كه بر موضوع هستهای متمركز باشد، میتواند در تلطیف نگرشها و فروكاست اختلافات موثر باشد. ضمن آنكه حل و فصل پرونده هستهای میتواند حجم بسیاری از دیوار بیاعتمادی را فرو ریخته و حسننیت طرفین را نسبت به یكدیگر به اثبات برساند، آنچنان كه رئیسجمهوری كشورمان نیز در سفر آخر به نیویورك با صراحت تاكید
داشت رسیدن به یك توافق برد- برد در مذاكرات هستهای میتواند آغازگر دور تازهای از تعاملات منطقهای و جهانی باشد. البته بدیهی است كه با حل و فصل موضوع هستهای نیز دو طرف موارد اختلافی بسیاری را روی میز دارند اما به گمان برخی این توافق میتواند نقطه عزیمت برای برون رفت از دایره اختلافات فراوان باشد و مهمترین شاخصه آن نقطه اتكا و اطمینان نسبت به طرف مقابل در موضوعات مختلف است.
منافع مشترك و لزوم موازنه منفی
صورتبندی تحولات خاورمیانه طی یكی دو سال گذشته و نتایجی كه در ژئوپلتیك خاورمیانه به منصه ظهور رسید به خوبی این امر را بر همگان به اثبات رساند كه زمانه نگاه نامتوازن و تكبعدی به پایان رسیده و نمیتوان با اتكا بر قدرت قهریه یا دلارهای پرزرق و برق، بازی را به صورت یكجانبه و یكطرفه به پایان رساند. داعش اكنون در بخش اعظمی از سوریه و عراق به تركتازی میپردازد و همه عرصههای اخلاقی و انسانی را درنوردیده و منافع تمامی كشورهای منطقه را به خطر انداخته است؛ وضعیتی كه برآمده از همان نگاه تكساحتی و نامتوازن است و اكنون نیز راه درمان، تشریك مساعی تمامی اضلاع
قدرت منطقهای برای مهار این غول از چراغ رها شده است.
غرب نمیتواند و ایران نیز نمیخواهد كه در موضوع داعش به شكل مشترك و هماهنگ ارتباط میان دو طرف رخ بدهد اما دو طرف نیز در قاعده و قانونی نانوشته به خوبی میدانند برای مبارزه با داعش نیازمند همكاری و همسویی هستند. راهكاری كه اكنون به منصه ظهور رسیده مبارزه ایران و غرب هر كدام در جبههای مشترك اما با لحاظ فاصله منطقی و عدم تداخل در فرآیند مبارزه با داعش است. روندی كه میتواند در بسیاری از مقولات مشترك فیمابینی به كار گرفته شده و مدلی مطلوب باشد. ایران و آمریكا در عین اختلافات و حفظ اصول درباره موضوعات مختلف هر كدام مستقل از یكدیگر به پیش رفته اما به نوعی كه
به تضاد و تقابل میان یكدیگر نینجامیده و هدف مشترك نیز محقق شود.
كارشكنیهای مخالفین
بی گمان نزدیكی ایران و غرب از هر سنخ و نوع آن، گزاره مطلوبی برای طیفهای تندرو در دو سوی اقیانوس نبوده و به مثابه خطری بالقوه و گناهی نابخشودنی است. حال بدیهی است كه آنان نیز بیكار ننشسته و در این مسیر به زعم خود اخلال كنند. تهدیدها درباره افزایش تحریمها، زیاده طلبی و طرح موضوعات انحرافی توسط نومحافظهكاران همچون قدرت موشكی ایران و نیز انتساب موارد خلاف واقع به مذاكرهكنندگان در داخل؛ نمونههای واضح این اقدامات ایذایی است.
البته این روزها مدل تازه دیگری نیز باب شده و آن شایعه پراكنی پیرامون دیدارهای مخفیانه و محرمانه میان هیاتهای ایرانی و آمریكایی است. چند روز پیش در همین رابطه چنین عنوان شد كه دو طرف بر سر موضوع داعش در آذربایجان با یكدیگر دیدار و رایزنی داشتهاند كه مسئول رسانهای سفارت ایران قویا این شایعه را رد و آن را كذب محض خواند. نكته جالب در این میانه آن است كه سیاستهای دو طرف در این زمینه بارها اعلام رسمی شده و اگر هم نیاز به هماهنگی باشد واسطههای مختلفی از جمله عراقیها وجود دارند و این شایعات تنها بر اساس جوسازی و تخریب بنا شده است. به هر روی ایران
و آمریكا اكنون درروندی معقول توانستهاند بر روی موضوعات و منافع مشترك بدون عبور از خطوط قرمز به تعامل برسند و این میتواند آغاز راهی منطقی و غیرهیجانی برای گذار از دیوار تخاصمی باشد كه تنها سه دهه و اندی بر قطر و استقامت آن افزوده شده است.