طلای سیاه، بلای سیاه و توهم توطئه
تین نیوز | قیمت نفت به 74 دلار در هر بشکه رسیده است. بهایی که تنها شش ماه پیش 115 دلار در هر بشکه بود. نظریهپردازان توطئه بر این باورند که یک کشور یا کشورهای خاص میکوشند از طریق کاهش بهای نفت به کشور ایران و منافع ملی آن صدمه بزنند.
چنین نیتی درست هست یا نه شکی نیست که ایران با جمعیتی نزدیک به 80 میلیون نفر بیش از آنکه نیازمند سهمی در بازار نفت باشد به درآمدهای نفتی برای تامین بودجه عمومی احتیاج دارد و باز شکی نیست که بازار نفت و عرضه و تقاضای انرژی در جهان به مراتب پیچیدهتر از آن است که دستخوش رقابت منطقهای یک یا دو کشور بشود. پس در بازار نفت چه روی داده است؟نفت کالایی است با تقاضای کم کشش به این مفهوم که کمیت تقاضا برای نفت نسبت به بهای آن حساس نیست. برای آنکه تغییری جدی در کمیت تقاضا برای نفت پیش بیاید بهای نفت باید تغییر بسیار زیادی کند.
آن سوی معادله هم عرضه نفت کم کشش است. منابع نفتی مشخص هستند و با تولید معین روزانه فعال میباشند. اشکال اینجاست که در این بازار زمانی که تابع عرضه کمی تغییر میکند، قیمت تعادلی دچار نوسانات بزرگ میشود. به این معنا که زمانی که یک میلیون بشکه در روز بیشتر تولید میشود بهای نفت چندین دلار تغییر میکند.
با درک این واقعیت بوده و هست که کشورهای عضو سازمان کشورهای صادرکننده نفت اوپک طی دهههای گذشته با ظرافت و دقت زیادی کوشیدهاند سقف معینی از تولید نفت را داشته باشند که همیشه کمتر از رشد تقاضا رشد کرده باشد.
در نتیجه این سیاست راهبردی بهای نفت در هر بشکه از اواخر دهه 70 خورشیدی رو به افزایش گذاشت و در اواسط دهه 80 از مرزهای پیشبینی نشده گذشت.
ولی این همه داستان نیست.در شوک قبلی بهای نفت در دهه 50 خورشیدی بسیاری از کشورهای واردکننده نفت مصمم به تغییر تابع مصرف در الگوهای مصرف انرژی و فناوری خودروها و تولید انرژی رانشی تجدید نظر کردند. در شوک اخیر بهای نفت کشورهای بسیاری که عضو سازمان اوپک نبودند به اکتشاف و استخراج نفت روی آوردند.
حتی کشوری مانند کوبا حفاری در آبهای ژرف را برگزید تا شاید به نفت دست پیدا کند. ایالات متحده به استخراج نفت رسوبی با شستوشوی ماسه و شن روی آورد. عرضه نفت رو به افزایش گذاشت.
واکنش کشورهای عضو اوپک در ابتدا حفظ استراتژی جلوگیری از افزایش سقف تولید نفت بود که قیمتها را بالا نگه میداشت و مشوق ورود تولیدکنندگان جدید و سرمایهگذاری ایالات متحده در استخراج نفت رسوبی میشد. ظرف یکسال گذشته این سرمایهگذاریها بهای نفت را به نقطه ریزش رساندند.
رویدادی که در ایالات متحده به آن عنوان انقلاب نفت رسوبی را میدهند باعث شد تا تولید نفت در داخل آمریکا پیوسته افزایش پیدا کند. دولت فعلی آمریکا با شعار عدم وابستگی به منابع نفت خارجی این فرآیند را تشویق هم کرد، فرآیندی که زیانهای محیطزیستی جدی و غیرقابل انکاری را به دنبال داشته است. با این حال شکی نیست که افزایش تولید نفت در ایالات متحده باعث تغییر تعادل در بازار نفت شد.
حالا دیگر مساله اوپک تنها حفظ سقف تولید نیست.بهعنوان یک کارتل از تولیدکنندگان نفت وجود اوپک تنها در صورتی معنا دارد که از قدرت کافی برای تاثیرگذاری بر قیمت نفت برخوردار باشد. این قدرت در صورتی وجود دارد که اوپک سهم قابل توجهی از بازار نفت را در اختیار داشته باشد.
این سهم در حال حاضر کمتر از 40 درصد بوده و در راه رسیدن به نقطهای است که از کارایی اوپک بهطور جدی خواهد کاست. کشورهای عضو اوپک میتوانند دو انتخاب داشته باشند؛ یا سقف تولید را کاهش دهند تا قیمتها را بالا نگه دارند که باعث تشویق رقیب میشود یا برای حفظ سهمشان در بازار سقف تولید را تغییر ندهند. در این صورت کاهش قیمتها ادامه پیدا میکند و از رقبا انگیزه رقابت گرفته میشود. بهنظر برخی کارشناسان تولید نفت رسوبی در بهایی کمتر از 70 دلار در هر بشکه متوقف خواهد شد.
اجلاس اخیر اوپک نشست کسانی بود که مجبور به تغییر استراتژی برای حفظ موقعیت خود در بازار بودند.اینکه این فرضیه درست خواهد بود یا نه آینده آن را نشان خواهد داد. ولی امروز آنچه که با آن مواجه هستیم این واقعیت است که دوران خوش نفت 120 دلاری به پایان رسیده و برای اقتصاد ما مثل دهه 50 حس بد خسران و زیان باقی مانده است.
آثار سیاسی این تغییر غیرقابل انکار است ولی بهنظر نمیرسد دلیل یا دلیل قاطع رویدادهای اخیر بوده باشد. نگاهی به تجربه کشورهای نفت خیز در دهه 50 و 60 خورشیدی نشان میدهد که بعد از هر افزایش قیمت نفت الگوهای مصرف و تولید تغییر کردهاند و بهای نفت کاهش پیدا کرده است.
طنزآمیز است ولی بعد از هر دوره بهای نفت سازمان اوپک خود را با بازار رقابتیتر مواجه دیده که از انحصارش در آن کاسته شده است.
*اقتصاددان، استاد دانشگاه ایالتی کلایتون