◄ «نه به تصادف» جواب داد؟/ ۸.۳ درصد کاهش تلفات در جاده‌ های نوروزی

در حالی که جاده ها به عنوان شریان های حیاتی اقتصاد ایران، پیوسته در حال تغییر شکل هستند، اما همچنان با یک ابرچالش قدیمی دست وپنجه نرم می کنند: «تلفات جاده ای». طرح «پویش نه به تصادف» که در سال های اخیر توسط سازمان راهداری و حمل ونقل جاده ای کلید خورده، نه صرفاً یک کمپین مقطعی برای ایام سفر، بلکه تلاشی استراتژیک برای تغییر پارادایم «فرهنگ رانندگی» در کشور. این گزارش با نگاهی به عملکرد سازمان راهداری و با واکاوی داده های پزشکی قانونی در سال ۱۴۰۵، به دنبال پاسخ به این پرسش است که آیا این پویش توانسته است سد مستحکم بی احتیاطی را بشکند یا خیر؟

واکاوی یک بحران؛ چرا ۳۰ کیلومتری شهرها مرگبار است؟

آمارها همواره یک واقعیت تلخ را فریاد می زنند: نزدیک به ۷۰ درصد تصادفات جاده ای در ۳۰ کیلومتری ورودی شهرها رخ می دهد. این نقطه، جایی است که راننده پس از ساعت ها رانندگی در جاده های یکنواخت، با تصور اینکه «به مقصد رسیده ام»، ناگهان تمرکز خود را از دست می دهد. سازمان راهداری و حمل ونقل جاده ای با درک دقیق این روان شناسی جاده ای، «پویش نه به تصادف» را فراتر از تابلوهای تبلیغاتی تعریف کرد. این پویش در واقع «مدیریت خستگی» است. تمرکز بر استراحت های کوتاه ۱۵ دقیقه ای در ایستگاه های پویش، یک مداخله رفتاری دقیق برای مقابله با این نقطه کور ایمنی است.

اقدامات عملیاتی سازمان راهداری؛ سنگرهای آموزشی در دل جاده ها

سازمان راهداری در سال های اخیر با تغییر رویکرد از «راهداری فیزیکی» به «راهداری هوشمند و انسان محور»، اقدامات زیر را در دستور کار قرار داده است که می توان آن ها را ستون های پویش «نه به تصادف» دانست:

• ایجاد ایستگاه های پویای پویش: سازمان راهداری با استقرار ایستگاه های سیار و ثابت در مجتمع های خدماتی-رفاهی، عملاً جاده را به یک «کلاس درس» تبدیل کرده است. این ایستگاه ها با اجرای برنامه های نمایشی، پخش پیام های ایمنی و فراهم کردن فضای استراحت، نقش کلیدی در کاهش خستگی رانندگان دارند.

• اصلاح هندسی و رفع نقاط پرحادثه: این شاید مهم ترین اقدام زیرساختی سازمان باشد. همزمان با اجرای پویش، عملیات حذف نقاط حادثه خیز (Black Spots) با سرعتی بی سابقه در دستور کار قرار گرفته است. شناسایی این نقاط و ایمن سازی آن ها، ضریب امنیت را برای رانندگانی که ممکن است خطای انسانی داشته باشند، افزایش داده است.

• هوشمندسازی شریان های مواصلاتی: تجهیز محورهای پرتردد به سامانه های «توزین در حال حرکت» (WIM)، دوربین های ثبت تخلف سرعت و تابلوهای پیام متغیر (VMS) که به لحظه شرایط جوی و ترافیکی را به راننده هشدار می دهند.

• آموزش کودکان و نوجوانان (آینده سازان ایمنی): یکی از موفق ترین بخش های اقدامات سازمان، تمرکز بر آموزش کودکان در ایستگاه های پویش است. «همیار راهداری» شدن کودکان، انتقال غیرمستقیم آموزش به والدین است که در بلندمدت نرخ ریسک پذیری در رانندگی خانواده ها را کاهش می دهد.

• تعامل با جوامع محلی و تشکل های صنفی: درگیر کردن رانندگان حرفه ای (کامیون داران و ناوگان مسافری) در این پویش، انتقال تجربیات از رانندگان باسابقه به رانندگان جوان را ممکن کرده است.

تحلیل آماری: نوروز ۱۴۰۵ و عبور از خط قرمز حوادث

بر اساس گزارش رسمی سازمان پزشکی قانونی، در بازه زمانی ۲۵ اسفند ۱۴۰۴ تا ۱۵ فروردین ۱۴۰۵، تعداد ۱,۰۸۱ نفر در حوادث ترافیکی جان خود را از دست دادند. این رقم در مقایسه با عدد ۱,۱۷۹ نفری در نوروز ۱۴۰۴، یک دستاورد قابل تأمل است. بررسی روند ۵ ساله (۱۴۰۱ تا ۱۴۰۵) نشان می دهد که اگرچه نوسانات سینوسی در سال های قبل وجود داشت، اما توقف روند صعودی و شکستن سقف تلفات، نشان دهنده اثربخشی مداخلات مدیریت ایمنی راه هاست.

از میان ۱,۰۸۱ جان باخته، ۸۱۰ نفر در حوادث رانندگی برون شهری قربانی شده اند؛ عددی که مستقیم ترین شاخص عملکردی برای سازمان راهداری محسوب می شود. نگاه به جغرافیای حوادث نشان می دهد که استان های فارس، سیستان و بلوچستان و خراسان رضوی به دلیل گستردگی شبکه راه ها و حجم بالای تردد، همچنان کانون های اصلی خطر هستند؛ موضوعی که سازمان راهداری را به سمت «بومی سازی استراتژی های ایمنی» سوق داده است.

نگاهی به «حکمرانی ایمنی»؛ نقد و راهکار

هرچند پویش «نه به تصادف» گامی رو به جلو در فرهنگ سازی است، اما باید با نگاهی منتقدانه نیز به آن نگریست. سازمان راهداری به تنهایی قادر به حل معمای تصادفات نیست. ایمنی جاده ای یک «اکوسیستم» است. تا زمانی که کیفیت خودروهای داخلی ارتقا نیابد و فرسودگی ناوگان حمل ونقل عمومی (که سهم بالایی در تصادفات جاده ای دارند) اصلاح نشود، پویش های فرهنگی حکم «داروهای مسکن» را دارند.

آنچه سازمان راهداری در کنار این پویش باید بیش از پیش تقویت کند، «PPP» یا مشارکت عمومی-خصوصی است. جذب سرمایه گذار برای توسعه مجتمع های رفاهی استاندارد (و نه صرفاً اقامتگاه های بین راهی)، می تواند ماندگاری راننده در جاده را کاهش داده و ایمنی را تضمین کند.

جمع بندی؛ راهی به سوی جاده های آرام تر

پویش «نه به تصادف» در سال ۱۴۰۵ نشان داد که سازمان راهداری به درستی متوجه شده است که «جاده فقط آسفالت نیست». جاده، فضایی است که انسان ها در آن «رفتار» می کنند. پویایی این طرح در گرو این است که از حالت «مناسبتی» خارج شده و به یک «فرهنگ جاری» تبدیل شود. کاهش نرخ تلفات جاده ای نه با شعار، بلکه با تلفیق مهندسی دقیق زیرساخت و مداخله های هوشمندانه فرهنگی میسر است؛ مسیری که سازمان راهداری با جدیت در حال پیمودن آن است.