◄ استرس شغلی در کادر پرواز شرکت­ های هواپیمایی

وبلاگ تین نیوز، امیرحسین باقریه مشهدی | کادر پرواز شرکت­ های هواپیمایی به دلیل ویژگی­ های شغلی ایجاد کننده استرس یعنی مسئولیت در برابر جان و اموال مسافران، مواجهه با شرایط تهدید کننده سلامت جسمی، مسئولیت در برابر سرمایه­ های مادی و معنوی شرکت هواپیمایی و به طور کل لزوم عملکرد مناسب و به هنگام به ویژه در هنگام بروز خطرات و تهدیدات در معرض استرس قرار دارند. این منابع متعدد استرس ­زا می تواند فشارهای زیادی برای آنها ایجاد نماید و از این رو استرس شغلی در کادر پرواز به دلیل نقش برجسته عامل انسانی در وقوع سوانح هوایی، یکی از مباحث بسیار مهم در ایمنی حمل و نقل هوایی است که شاید تاکنون کمتر مورد توجه قرار گرفته باشد. در نتیجه کسب بینش گسترده ­تر از عوامل محرک استرس شغلی کادر پرواز و نتایج آن، به یقین ضرورتی برای شرکت­های هواپیمایی و سازمان هواپیمایی کشوری در حفظ و توسعه این سرمایه­ های ارزشمند انسانی می­ باشد.
 
مقدمه:
انسان از موضوعات محوری در توسعه اقتصادی و عامل حیات هر سازمان است. لذا با توجه به اهمیت روز افزون اقتصاد دانش محور، امروزه نیروی انسانی ارزشمندترین سرمایه سازمانی تلقی شده و دستیابی به اهداف استراتژیک سازمان به نحوی فزاینده متمرکز بر منابع انسانی گردیده است. این مهم در کشورهای در حال توسعه به ویژه ایران که منابع انسانی ماهر و توانمند جزو دارایی ­های کمیاب محسوب می­ شود از اهمیت بسزایی به ویژه در صنایع هایتک همچون حمل و نقل هوایی برخوردار می ­باشد.

با این حال استرس به دلیل اثر مخرب آن بر عملکرد کارکنان از مهم­ترین نگرانی­ های صنایع در سال­های اخیر بوده است. از این رو استرس شغلی امروزه به مسئله ­ای شایع و پر هزینه در محیط­ های کاری تبدیل شده است؛ چرا که فشارهای عصبی، عملکرد و فعالیت اعضای سازمان را تحت تاثیر قرار داده و آنها را دچار حالات روانی خاصی می­ کند. بدین ترتیب کارکنان رفتار و اعمالی از خود نشان می­ دهند که در عدم بازدهی سازمان منعکس می ­شود،‌ نیروی انسانی سازمان را ضایع کرده و اهداف را دستخوش تزلزل می کند. این در حالی است که صنعت هواپیمایی در مواجه با چالش­ های فزاینده جهانی شدن، تغییرات سریع تکنولوژی و رقابت فشرده پیش به روی بهبود خدمات است و در محیط ناپایدار اقتصادی، مدیریت شرکت­ های هواپیمایی می ­بایست در راستای بهبود ارزش دارایی­ ها و به طور خاص دارایی انسانی اقدام نماید.

در نتیجه توجه به موضوع استرس شغلی به ویژه در کادر پرواز از اهمیت بسزایی در صنعت هواپیمایی برخوردار است، زیرا برای داشتن یک پرواز ایمن، متغیرهای دخیل متعددی وجود دارد که عامل انسانی مهمترین آنها است. در این راستا، محققان فعال در حوزه استرس، شغل خلبانی را از جمله پر اضطراب ترین مشاغل می­دانند، بطوریکه در این شغل استرس یک مسئله مهم ایمنی هوانوردی برای سال­های متمادی بوده است. از جمله مصادیق اهمیت این موضوع می توان به سانحه پرواز 214 هواپیمایی آسیانا اشاره داشت که تقرب پر استرس برای خلبان کم تجربه منجر به سرعت پایین و فرود زودهنگام و در نهایت فوت 3 دختر نوجوان و جراحت 200 نفر گردید. در مقابل نیز، تاریخ حمل و نقل هوایی گویای شجاعت­های فراوانی است که با غلبه بر شرایط سنگین روانی و مخاطره آمیز و در نتیجه عملکرد مناسب توانسته از آلام انسانی بسیاری جلوگیری نماید.

ذکر این نکته ضروری است که استرس شغلی همواره بار منفی ندارد و در برخی موارد همچون ترفیع شغلی، فشار عصبی مفید به همراه دارد. با این حال در مقاله حاضر به جنبه منفی استرس شغلی به عنوان عاملی در کاهش ایمنی پروازها و فرسودگی این دارایی ارزشمند سازمانی پرداخته شده است.
 
مفهوم استرس شغلی:
هر موقعیت ناگوار، تهدید آمیز و مبهم ایجاد استرس می­ کند. استرس یا فشار روانی شایع­ترین، فراگیرترین و مخرب­ترین نیروی موجود در جامعه امروزی ما است. استرس به عنوان رابطه بین فرد و محیط توصیف می­شود که انسان را تحت فشار قرار داده، سلامتی او را تهدید می­کند و توانسته عملکرد فرد را مختل نماید. از این رو استرس ناشی از شغل استرسی است که فرد بر سر شغل خود دستخوش آن می­شود و از کنش متقابل بین شرایط کار و ویژگی­ های فردی شاغل بوجود می­آید، به گونه­ای که خواسته­های محیط کار و فشارهای مرتبط با آن بیش از اندازه­ای است که فرد بتواند از عهده آنها برآید. امروزه دامنه فشارهای عصبی تا جایی گسترده شده است که به صورت پدیده­ای فراگیر در سازمان­ها درآمده است و تنها معدودی از سازمان­ها توانسته­ اند با توصل به راهکارهای مناسب از آثار زیانبار آن در امان بمانند.
 
عوامل محرک استرس شغلی:
به طور کلی عوامل استرس زای شغلی را می توان در سه دسته طبقه بندی کرد. نخست عوامل سازمانی که مستقیما به شغل و محیط کاری بستگی دارند. دوم رویدادهای زندگی مانند مشکلات زندگی خصوصی کارکنان، دلواپسی و شکست­ها در برنامه ­های آینده و دسته سوم عوامل استرس آفرین فردی از قبیل نوع شخصیت که موجب برداشت­ های شخصی انسان از محیط می ­شود. البته باید توجه داشت که این سه دسته از عوامل بر یکدیگر تاثیر مستقیم دارند.

نتایج پژوهش ­ها عوامل استرس زا در خلبانان و کارکنان کادر پروازی نظامی را شامل نوع ماموریت­ ها،‌ مقررات و قوانین خشک اداری، تجهیزات و ماشین آلات، مسئولیت­ ها، حقوق و مزایا، تعدد و طولانی بودن دوره ماموریت­ ها، دوره­ های استراحت کم در حین انجام ماموریت، استرس ­های مربوط به خطاها و اشتباهات کاری، احتمال رو به رو شدن با سانحه، خستگی ناشی از پرواز، ارزیابی­های پزشکی و مانند آنها می­دانند که بسیاری از این موارد قابل تعمیم به کادر پرواز غیرنظامی نیز می ­باشد.

شاید بتوان گفت آنچه برای هزاران مرد و زنی که به عنوان کادر پرواز فعالیت می­ نمایند خلاف تصورات ایجاد شده است که در ادامه به تشریح تعدادی از این ویژگی­ های شغلی استرس زا و خطر آفرین اشاره می ­شود:
ساعت کاری زیاد منجر به استرس و خستگی زیاد می ­شود. احساس خستگی ایجاد شده از طریق تغییر ساعات و تغییر در بلندی روز نیز می ­تواند منجر به بی نظمی سیکل شبانه روزی بدن گردد که بر خواب، گوارش و توازن هورمون­ها تاثیر می­گذارد.

از سوی دیگر بلند کردن و جاسازی بار همراه مسافر، تکان­ های هواپیما، نقل و انتقال چرخ دستی و سرویس­ های غذایی و نهایتا باز و بسته کردن درهای هواپیما می ­تواند به کمر، گردن و شانه صدمه بزند. همچنین کیفیت هوای داخل هواپیما م ی­تواند منجر به کمبود اکسیژن در بافت­ های بدن، مشکلات تنفسی، حالت تهوع، سر درد، ضعف و خستگی گردد. در این میان امکان آلودگی شیمیایی هوا توسط روان کننده­های هیدرولیکی و حتی آلودگی ناشی از بیماری­ های واگیری کیفیت هوای تنفسی را در معرض هشدار جدی قرار می دهد.

علاوه بر این، رفتار نامناسب و نامتعارف برخی مسافران در حین پرواز و تماس با آلودگی­ های میکروبی برای رسیدگی فوری به مسافران بیمار، از دیگر خطراتی هستند که افزایش استرس شغلی را برای کادر پرواز به همراه دارد. در نهایت کادر پرواز در معرض خطر پرتودهی تابش های کیهانی قرار دارند. این تابش یون ساز برای سلامتی بسیار مضر است که می­تواند باعث سرطان گردیده و به طور خاص برای جنین در رحم خطرناک است.

یافته ­های حاصل از یک مطالعه در ایتالیا نشان می­ دهد که غیبت­ های طولانی از خانه نیز اثرات مضر بر روابط نزدیک فردی در خدمه پرواز دارد و خدمه پرواز اغلب احساس تنهایی و انزوا می­ کنند. همچنین استرس مواجهه با آسیب در حوادث پروازی در میان کادر پرواز گزارش شده است. با این حال در معدود تحقیقات منتشر شده از شرایط کاری کادر پرواز، عوامل استرس زای فیزیکی یعنی صدا، لرزش و فضای کاری محدود بیشتر برجسته شده است.

این مقاله در تاثیر روانی عواملی که موجبات فشار روانی در کادر پرواز را فراهم می­ کنند تاکید می ­نماید. این عوامل عبارتند از وجود آلاینده ­های سوختی در هنگام عملیات زمینی، وجود افراد بیمار و سالخورده در هواپیما، سن هواپیما، تاثیرات روانشناختی ناشی از خطرات تروریستی (مانند پرواز 961 هواپیمایی اتیوپی)، احتمال فرود اضطراری یا سقوط در دریا (پرواز 1549 هواپیمایی یو إس، پرواز 447 ایر فرانس)، کشمکش ­های سیاسی و خطر حمله به هواپیما (پرواز 655 ایران ایر)، سوانح هوایی دیگر شرکت­ ها و هواپیماهای مشابه (هواپیمای توپولوف 154)، احتمال خطای خلبان در عدم رعایت حریم هوایی (پرواز 007 هواپیمایی کره)، پیشینه سوانح هواپیما (پرواز 123 هواپیمایی ژاپن)، احتمال خطای گروه تعمیر و نگهداری (پرواز 1153 هواپیمایی تونس)، احتمال خطای مرکز کنترل تردد هوایی (پرواز 2937 هواپیمایی باشکیریا و 611 دی اچ ال)، احتمال خطای خلبان در هنگام نشست و برخاست (پرواز 1736 پان امریکن) و احتمال نقص سیستم­ ها و قطعات هواپیما در حین پرواز (پرواز 811 هواپیمایی یونایتد).

این در حالی است که استرس صرفا به محیط کاری مربوط نیست، بلکه انسان در محیط زندگی نیز با تنش­ های روانی گوناگونی روبرو است. از جمله نگرانی افراد از خانواده و فرزند، افزایش مشکلات اجتماعی، وضع نامطلوب اقتصادی و نیازهای گوناگون که به شرایط نابسامان روانی دامان می­ زند.
 
پیامدهای استرس شغلی:
تعدادی از مطالعات که بر روی عوامل تنش زای مرتبط با محیط کار به بررسی پرداخته ­اند نشان داده­ اند که بین این نوع از تنش ­ها و بروز بیماری­های قلبی- عروقی، ‌شکنندگی روانی، رفتارهای نامطلوب در ارتباط با سلامتی، عدم رضایتمندی شغلی، حوادث، غیبت از کار، بهره ­وری پایین، مشکلات خانوادگی و انواع مشخصی از سرطان­ ها رابطه وجود دارد. از این رو استرس در کار منجر به مخاطره افتادن موقعیت سازمان گردیده و مشکلات بسیاری را برای مدیریت شرکت­ های هواپیمایی به همراه دارد، زیرا هر فرد تحت فشار و استرس ممکن است تصمیمات اشتباه اتخاذ کند که اگر یک کادر پرواز این اشتباه را مرتکب شود نتایج می­ تواند منجر به یک فاجعه شود. بدین ترتیب اعتبار چندین ساله یک شرکت هواپیمایی تنزل پیدا کرده و حتی می ­تواند موجبات فروپاشی آن را فراهم آورد.

به عنوان مثال، از آنجا که در فرایند پرواز برخی وظایف پیچیده مانند نظارت بر آلات دقیق و یا تصمیم­گیری منطقی که به سطح بالایی از توجه نیاز دارند وجود دارد، استرس می ­تواند عملکرد شناختی خلبان از جمله تفکر، دقت، حافظه، یادگیری، تصمیم­گیری منطقی و محاسبات ریاضی را تحت تاثیر قرار داده و باعث بروز اشتباهات مکرر شود. همچنین استرس می ­تواند از طریق ناراحتی­های روانی، حواس پرتی و نگرانی، کیفیت عملکرد و رعایت استانداردهای ایمنی در مهمانداران را تحت تاثیر نامطلوب قرار دهد. با این حال مقدار معینی از استرس لزوما عامل منفی نیست و می­ تواند به افزایش سطح عملکرد کمک نماید.
 
نتیجه گیری و پیشنهادات:
امروزه مدیریت فشارهای روحی و روانی و کنترل این پدیده مخرب سهمی اساسی و تاثیرگذار در روند موفقیت هر سازمان دارد، زیرا فشارهای روانی در سازمان­ها یکی از چالش ­های جدی مدیران در عصر صنعتی شدن جوامع است که بازدهی سازمان­ها را تا حد زیادی کاهش داده و به تبعیت این موضوع در روند انجام امور سازمان­ها معضلات رفتاری و تعارض به وجود آورده است.

در این راستا مجموعه ای از عوامل از آثار بلند مدت وقایع مهم زندگی همچون مرگ نزدیکان، طلاق، بیماری و یا آثار کوتاه مدت کار در گرما، گرفتگی عضلانی یا محیط پر سر و صدا مورد نظر قرار دارد که توجه به این عوامل در میان کادر پرواز شرکت­ های هواپیمایی از اهمیت بیشتری برخوردار است.

زیرا نقش عامل انسانی در ایمنی هوانوردی بسیار برجسته است و بیشترین پتانسیل کاهش سوانح هوانوردی نهفته در درک نقش انسان در حوادث می ­باشد. به این ترتیب هنگامی که تعداد و عواقب ناشی از اشتباهات انسانی کاهش ­یابد، ایمنی پروازها افزایش خواهد یافت.

همچنین با توجه به اینکه یکی از وظایف مدیریت شرکت­ های هواپیمایی اطمینان از عملکرد و خروجی حداکثر با بالاترین کیفیت و کمترین هزینه است،  اگر آنها با کادر پرواز پر استرس مواجه باشند در توفیق این مهم با چالش­ های بسیاری همراه خواهند بود. از این رو مدیران شرکت­های هواپیمایی به منظور دست یابی به اهداف سازمانی نیازمند برخورداری از کارکنانی مولد می­ باشند.

با این حال صنعت هواپیمایی محیطی سرشار از استرس است که از طریق قوانین بین المللی تنظیم می­ شود و در نتیجه شرکت های هواپیمایی ملزم به مدیریت موثر استرس از طریق رعایت استانداردهای مربوط به سلامت و ایمنی هستند. در این راستا بر طبق قوانین بین المللی اعضای کادر پرواز ملزم به مقابله با استرس شدید در مواجهه با موقعیت ‌های تهدید آمیز همچون فرودهای اضطرای که نیازمند واکنش سریع و به موقع است می­ باشند.

زیرا در چنین شرایطی هر مسافر برای دور شدن از خطر و حفظ جان خود با دیگر مسافران مبارزه می­ کند که مدیریت صحیح این وضعیت تهدید آمیز جز با کادر پرواز هوشیار و توانمند میسر نخواهد بود. بر این اساس وجود برنامه­ های منظم ارزیابی روانشناختی سالیانه، برنامه­ های مدون در زمینه آموزش راهبردهای کنترل استرس همچون آموزش استراتژی ABC که شامل آگاهی از استرس و علت آن، توازن و تعادل برقرار کردن و کنترل و مدیریت استرس می­ باشد پیشنهاد می گردد.

همچنین مطالعه درجه و اثر استرس زندگی شخصی نیز بر عملکرد شغلی بخشی مهم از ایمنی حمل و نقل هوایی و تلاش برای ایجاد یک محیط کار موثرتر است. لذا توجه بیشتر به مشکلات کادر پرواز در ابعاد اقتصادی، فردی و خانوادگی، جلب مشارکت کادر پرواز در بهبود شرایط کاری و تصمیم گیری­ های مرتبط با عملکرد آنان، بررسی آثار و آسیب شناسی بیماری­ های کنونی، آموزش به مدیران، خانواده ­ها و دیگر کارکنان در راستای نحوه تعامل با کادر پرواز، تدوین و به کارگیری دقیق قوانین و استانداردهای ایمنی روانی و فیزیکی و نهایتا ایجاد ارتباطات موثر در بین کادر پرواز به منظور نگهداشت موثر این دارایی­ های ارزشمند در شرکت های هواپیمایی پیشنهاد می­ گردد.
دسترسی به نسخه چاپی مقاله: ماهنامه چهار راه، دوره دوم، شماره دوازدهم
 
 
منابع:
ابطحی، حسین (1386). مدیریت منابع انسانی. تهران، موسسه تحقیقات و آموزش مدیریت. چاپ پنجم.
ترشیزی، مرضیه و سعادتجو، علیرضا (1391). استرس شغلی در کارکنان کارخانه لاستیک سازی. مجله دانشگاه علوم پزشکی بیرجند، 19 (2): 200-207.
راه نجات، امیرمحسن (1391). تاثیر استرس بر عملکرد خلبانان و کارکنان کادر پروازی نظامی و شیوه های کنترل آن. دومین کنگره طب هوافضا و زیرسطحی.
شریعتی، مسعود؛ نوربخش، سید مرتضی و رفعتی اصل، سید عزیز (1390). عوامل موثر بر استرس شغلی دانش آموختگان شاغل در کلانتری های تهران بزرگ. فصلنامه مطالعات مدیریت انتظامی، 6 (2): 266-296.
کاظمی، سلطانعلی؛ جاویدی، حجت اله و آرام، محبوبه (1389). تاثیر آموزش مهارت های ارتباطی بر استرس شغلی کارکنان. فصلنامه رهیافتی نو در مدیریت آموزشی، 1 (4): 63-80.
Fiedler, E., Rocco, P., Schroeder, D., Nguyen, K. (2000). The Relationship between Aviators’ Home-Based Stress to Work Stress and Self-Perceived Performance. Civil Aeromedical Institute, Federal Aviation Administration, Oklahoma City, Oklahoma.
MacDonald, L., Deddens, J., Grajewski, B., Whelan, E., Joseph J. Hurrell, J. (2003). Job Stress Among Female Flight Attendants. JOEM, 45 (7): 703-714
Mahmoudi Maymand, M., Shakhsian, F., Sadat Hosseiny, F. (2012). The Effect of Stress on Flight Performance. World Applied Sciences Journal, 19 (10): 1381-1387.