◄ موزه راه آهن شمال؛ حلقه مفقوده گردشگری میراث جهانی راه آهن سراسری ایران
راه آهن شمال به عنوان بخشی از میراث جهانی راه آهن سراسری ایران، با برخورداری از شاهکارهای مهندسی، مناظر طبیعی کم نظیر و پیشینه تاریخی ارزشمند، یکی از جذاب ترین مسیرهای ریلی جهان به شمار می رود. با این حال، نبود یک موزه تخصصی باعث شده بخش مهمی از ظرفیت های گردشگری و میراث صنعتی این مسیر ریلی همچنان ناشناخته باقی بماند؛ ظرفیتی که مدرسه قدیمی ایستگاه راه آهن ساری می تواند به بهترین شکل میزبان آن باشد.
راه آهن شمال، به عنوان یکی از شاخص ترین بخش های میراث جهانی راه آهن سراسری ایران، علاوه بر نقش مهم در حمل ونقل، از ارزش های تاریخی، مهندسی و گردشگری کم نظیری برخوردار است. این مسیر ریلی با عبور از کوهستان های البرز، پل های تاریخی، تونل های متعدد و چشم اندازهای طبیعی، سال هاست به عنوان یکی از زیباترین خطوط ریلی جهان شناخته می شود.
با وجود این ظرفیت ها، هنوز موزه ای تخصصی برای معرفی تاریخ، اسناد، تجهیزات و روایت های این مسیر ارزشمند ایجاد نشده است؛ موضوعی که کارشناسان آن را یکی از خلأهای مهم در توسعه گردشگری ریلی ایران می دانند.
راه آهن شمال؛ میراثی جهانی با ظرفیت های مغفول
به گزارش تین نیوز، مسیر ۳۳۱ کیلومتری راه آهن شمال از خروجی گرمسار در استان سمنان تا ایستگاه گلوگاه در مازندران، مجموعه ای از شاهکارهای مهندسی، بناهای تاریخی، ایستگاه های قدیمی، پل ها و تونل هایی را در خود جای داده که بخشی از پرونده ثبت جهانی راه آهن سراسری ایران محسوب می شوند.
وجود سازه هایی مانند پل ورسک، سه خط طلا، تونل های متعدد و ایستگاه های تاریخی، این مسیر را به یکی از جذاب ترین مقاصد گردشگری ریلی کشور تبدیل کرده است.
موزه راه آهن؛ حلقه تکمیل کننده گردشگری ریلی
کارشناسان حوزه میراث صنعتی معتقدند ایجاد یک موزه تخصصی راه آهن می تواند روایت تاریخی شکل گیری این مسیر را برای گردشگران داخلی و خارجی به نمایش بگذارد.
چنین موزه ای می تواند مجموعه ای از اسناد تاریخی، تصاویر قدیمی، تجهیزات فنی، نقشه های مهندسی، ادوات ریلی، اسناد ساخت راه آهن و روایت های مرتبط با احداث این پروژه ملی را در معرض دید بازدیدکنندگان قرار دهد.
مدرسه قدیمی ایستگاه ساری؛ گزینه ای مناسب برای موزه
یکی از پیشنهادهای مطرح شده برای راه اندازی موزه راه آهن شمال، استفاده از ساختمان مدرسه قدیمی واقع در محوطه ایستگاه راه آهن ساری است.
این بنا علاوه بر برخورداری از پیشینه تاریخی، به دلیل قرار گرفتن در قلب یکی از مهم ترین ایستگاه های راه آهن شمال، می تواند دسترسی مناسبی برای گردشگران فراهم کند و به مرکز معرفی میراث صنعتی و ریلی شمال کشور تبدیل شود.
فرصتی برای توسعه گردشگری داخلی و خارجی
راه اندازی موزه راه آهن شمال تنها یک پروژه فرهنگی نیست، بلکه می تواند به توسعه گردشگری ریلی نیز کمک کند. ثبت جهانی راه آهن سراسری ایران، علاقه گردشگران خارجی به میراث صنعتی و همچنین جذابیت طبیعی مسیر شمال، فرصت مناسبی برای جذب گردشگران تخصصی، علاقه مندان به تاریخ حمل ونقل و پژوهشگران حوزه راه آهن فراهم کرده است.
ضرورت حفظ میراث صنعتی ایران
امروزه بسیاری از کشورها با ایجاد موزه های تخصصی راه آهن، علاوه بر حفاظت از میراث صنعتی خود، درآمد قابل توجهی از گردشگری کسب می کنند.
در ایران نیز ایجاد موزه راه آهن شمال می تواند گامی مؤثر در حفاظت از میراث ریلی، آموزش نسل های آینده و معرفی یکی از مهم ترین پروژه های مهندسی قرن گذشته باشد.
نکته حائز اهمیت در مورد موزه راه آهن شمال این است که تقریبا عمده پیش نیازهای راه اندازی آن وجود دارد و تاسیس آن فقط نیازمند اندکی برنامه ریزی و هماهنگی بین دستگاه های مرتبط مانند راه آهن شمال، میراث فرهنگی مازندران، استانداری، مرکز اسناد و کتابخانه ملی، شهرداری شهرهای میزبان راه آهن و جذب همراهی پژوهشگران این حوزه است. مهم ترین زیرساخت مورد نیاز در این زمینه، فضای ایجاد موزه است که از نگاه «عباس مهدوی» پژوهشگر حوزه گردشگری و نویسنده کتاب «مینیاتور شمال» این زیرساخت نیز در محوطه راه آهن مرکز مازندران وجود دارد.
به باور این پژوهشگر حوزه گردشگری که طی سال های اخیر به طور ویژه در زمینه گردشگری ریلی و شناسایی ظرفیت های گردشگری راه آهن شمال پژوهش هایی را انجام داده است، ساختمان مدرسه قدیمی و متروکه راه آهن ساری که در محوطه ایستگاه راه آهن مرکز مازندران قرار دارد می تواند بهترین مکان برای راه اندازی موزه راه آهن باشد.
مهدوی اظهار کرد: راه آهن ساری مدرسه ای تاریخی را در خود جای داده که متاسفانه در حال تخریب و ویرانی است. این مدرسه بهترین مکان ممکن برای ایجاد موزه راه آهن شمال محسوب می شود و به دلیل تاریخی بودن ایستگاه راه آهن ساری، می تواند علاوه بر حفظ اسناد و اتفاقات تاریخی، جاذبه ای برای حضور گردشگران خارجی و داخلی باشد.
او با تاکید بر ضرورت راه اندازی موزه راه آهن شمال اظهار کرد: محور راه آهن شمال را باید مسیر زندگی، سختکوشی و معبر ناگفته ها توصیف کرد. ما فقط ریل، ایستگاه، واگن و لوکوموتیو را می بینیم، اما قصه پرفراز و نشیب این گذرگاه رویایی که روایتِ زندگی انسان هایی که این شاهکار مینیاتوری را در دل دشت، کوه و جنگل رقم زده اند را نشیده ایم.
نویسنده کتاب «مینیاتور شمال» با بیان این که مسیر راه آهن شمال به روایت نیاز دارد، افزود: یادگارهای راه آهن شمال بسیار زیاد است. این مسیر ماجراهایی که در تاریخ سیاسی سرزمین ما نقش پررنگی داشت و داشته های گوناگونی را درخودجای داده که در دل تاریخ و اسناد جا مانده اند. این بی توجهی موجب شد تا بسیاری از داده ها و روایت های موجود پیرامون راه آهن شمال مبنا و اساس درستی نداشته باشند و شوربختانه در محافل رسمی و رسانه ای نیز گاهی به همین داده ها استناد می شود. به نظرم در تبیین تاریخ این مسیر ریلی حتی تلاش کارگر و مهندسان ایرانی هم مغفول مانده است.
پژوهشگر و ایده پرداز حوزه گردشگری با اشاره به ظرفیت بین المللی راه آهن شمال برای جذب گردشگران خارجی خاطرنشان کرد: راه آهن شمال به دلیل چندملیتی بودن آبستن حوادث مختلفی بود که با زندگی بسیاری از مردم شمال پیوند خورده است و به دلیل همین ویژگی بین المللی بودن می تواند پای گردشگران خارجی را به شمال ایران باز کند.
مهدوی با بیان این که راه آهن شمال ایران در جهان نظیر ندارد، افزود: این محور ریلی که تعیین کننده معادلات جنگ جهانی دوم بود و حالا با ثبت جهانی مورد توجه جهانیان نیز قرارگرفته هنوز روایت های جذابی دارد که بخشی از آن ها را می توان در یک موزه تخصصی ارائه کرد. قصه ها، ابزار، اسناد و روایت های تاریخی راه آهن شمال نیازمند گردآوری و ایجاد موزه است که این موزه را می توان در ساختمان مدرسه قدیمی راه آهن ساری ایجاد کرد.
مدیر روابط عمومی صندوق مرمت و احیای بناهای تاریخی خاطرنشان کرد: بر اساس بازدیدی که از محوطه و ساختمان مدرسه راه آهن داشتم، بهسازی این ساختمان و تبدیل آن به موزه راه آهن سرمایه زیادی را طلب نمی کند و بیشتر به تمرکز و پیگیری و دلسوزی نیاز داریم.
مهدوی با بیان این که مسیر راه آهن شمال با وجود ثبت جهانی در معادلات گردشگری جایی ندارد و فعالیت گردشگری در آن به برپایی اندک تورهای ریلی از تهران به سوادکوه محدود شده است، گفت: معمولا در ایران هیاهو برای ثبت جهانی آثار ملموس و ناملموس به همان روزهای نخست ختم می شود و برنامه ای برای کارکرد گردشگری این آثار وجود ندارد. راه آهن سراسری ایران هم پس از ثبت جهانی در یونسکو به فراموشی سپرده شد و مورد بهره برداری، بازاریابی و تبلیغات جهانی قرار نگرفت.
نکاتی که مهدوی به آن اشاره و تاکید کرده است، در حالی مشاهده می شود که مازندران نخستین استانی است که پایگاه میراث جهانی راه آهن ایران در آن فعال شد. آبان ۱۴۰۲ با معرفی سرپرست پایگاه استانی میراث جهانی در محدوده تحت مدیریت اداره کل راه آهن شمال، گام اولیه در این زمینه برداشته شد. اما از آن زمان تا کنون هیچ اقدامی که مرتبط با انجام فعالیت های میراثی و گردشگری راه آهن شمال باشد مشاهده نشد.
پل ورسکابوالفضل نیکوبیان که به عنوان سرپرست پایگاه استانی میراث جهانی راه آهن ایران در مازندران معرفی شده بود، مستندنگاری و به روزرسانی شاخصه های عناصر معماری، طبیعی و تاریخی در محدوده ناوگان ریلی راه آهن شمال، پایش مستمر و حفاظت پیشگیرانه، تاسیس نخستین موزه تخصصی راه آهن در شمال کشور و در رأس همه فعالیت ها نیز رونق گردشگری ریلی و جذب گردشگران خارجی را از اهداف اصلی تاسیس این پایگاه عنوان کرده بود. اما تا کنون حتی دفتر این پایگاه نیز به دلایل گوناگون دایر نشده است.
آمادگی اداره کل راه آهن شمال برای تاسیس موزه
نخستین دستگاهی که باید در این زمینه پیشگام شود اداره کل راه آهن شمال است که مالکیت بناها و مدیریت تجهیزات و آثار به جا مانده را بر عهده دارد و می تواند در این زمینه نقشی محوری ایفا کند. مدیرکل راه آهن شمال در گفت وگو با ایرنا تاکید کرد که به طور کامل با راه اندازی موزه تخصصی راه آهن موافق و همراه است و این آمادگی وجود دارد تا گام های اولیه برای ایجاد چنین موزه ای در استان برداشته شود.
رحمان معصومی افزود: یکی از دغدغه های من در دوره حضورم در مازندران جمع آوری و ساماندهی برخی تجهیزات و آثار به جا مانده قدیمی راه آهن بود که گام هایی نیز در این زمینه برداشتیم و برخی تجهیزات قدیمی که در حال از بین رفتن بودند را جمع آوری کردیم.
وی اظهار کرد: ما در استان واگن های قدیمی و تجهیزاتی مربوط به دهه های گذشته مانند تلفن های صحرایی و ابزارهای گوناگون مربوط به راه اهن را داریم که دیدن آن ها می تواند برای مردم بسیار جذاب باشد.
مدیرکل راه آهن شمال خاطرنشان کرد: می دانیم که راه اندازی چنین موزه ای می تواند مخاطبان زیادی را به ساری جذب کند و ظرفیت گردشگری جدیدی را باری مازندران به وجود بیاورد. اما برای آغاز کار باید به یک طرح اولیه برسیم و در مورد اجزای مختلف آن اعم از زیربنایی، حفاظتی، تجهیزاتی و سایر مسائل مطالعات لازم انجام شود.
معصومی افزود: این آمادگی در اداره کل راه آهن شمال وجود دارد تا در همین ماه نخستین نشست هماهنگی برای ایجاد موزه تخصصی راه آهن را برگزار کنیم و پس از آن نیز به مرور و پله پله برای رسیدن به یک طرح مدون و قابل اجرا پای کار باشیم.
اعلام آمادگی مدیرکل راه آهن شمال برای برداشتن نخستین گام تاسیس موزه راه آهن شمال، چراغ اول را در این مسیر روشن کرده است. چراغی که تا کنون برای موزه های زیادی در این استان روشن شد و پس از مدتی هم به فراموشی سپرده شد. اما با توجه به فراهم بودن بسیاری از پیش نیازهای تاسیس موزه راه آهن در مازندران این احتمال وجود دارد که با هم افزایی دستگاه های مرتبط، تعداد چراغ هایی که برای موزه راه آهن شمال روشن می شوند افزایش یابد. مازندران می تواند موزه های متعددی داشته باشد، اما موزه راه آهن در صورت راه اندازی به احتمال بسیار زیاد یکی از جذاب ترین موزه های این استان خواهد بود.
راه آهن شمال امروز تنها یک مسیر حمل ونقل نیست، بلکه بخشی از هویت تاریخی، صنعتی و گردشگری ایران به شمار می رود. راه اندازی موزه تخصصی این مسیر، به ویژه در مدرسه قدیمی ایستگاه ساری، می تواند ضمن حفظ اسناد و آثار ارزشمند راه آهن، جایگاه گردشگری ریلی ایران را نیز تقویت کرده و ظرفیت های کمتر شناخته شده میراث جهانی راه آهن سراسری را بیش از پیش به مخاطبان داخلی و خارجی معرفی کند.
