◄ پایانه غرب هم در صف جابهجایی | تکرار تجربهای که مردم را غافلگیر کرد؟
شهرداری تهران در حالی برنامه انتقال پایانه غرب به منطقه ۱۸ و تبدیل زمین آن به مرکز اداری را مطرح کرده که تجربه جابهجایی ناگهانی پایانه شرق نشان داد بدون اتصال مترو، تقویت حملونقل عمومی و آمادهسازی افکار عمومی، انتقال پایانهها میتواند به جای رفع ترافیک، مشکلات را به نقطهای دیگر منتقل کند.
در حالی که هنوز گرد و غبار جابه جایی ناگهانی پایانه شرق تهران فرو ننشسته، شهرداری تهران از برنامه انتقال پایانه غرب به منطقه ۱۸ خبر می دهد؛ طرحی که به گفته مدیران شهری قرار است ترافیک ورودی پایتخت را کاهش دهد و زمین پایانه میدان آزادی را به «مرکز اداری» تبدیل کند. اما تجربه پایانه شرق نشان می دهد که بدون زیرساخت حمل ونقل عمومی و آماده سازی افکار عمومی، جابه جایی پایانه ها می تواند به جای رفع مشکل، آن را از یک محله به محله ای دیگر منتقل کند.
پایانه غرب؛ از میدان آزادی تا قطب لجستیکی منطقه ۱۸
به گزارش سرویس شهری تین نیوز، علیرضا زاکانی، شهردار تهران، چندی پیش اعلام کرد که «ترمینال های جنوب و غرب تهران جمع آوری و به محدوده قطب بزرگ لجستیکی منطقه ۱۸ منتقل خواهند شد.» او افزود که «ترمینال غرب در آینده به یک مرکز اداری برای شهر تهران تبدیل می شود.» بر اساس این طرح، منطقه ۱۸ با تملک ۸۵ هکتار زمین و با احتساب اراضی پیرامونی، به محدوده ای حدود ۴۰۰ هکتاری برای ایجاد «بزرگ ترین بارانداز کشور» تبدیل خواهد شد.

دلیل اصلی این تصمیم، معضلاتی است که پایانه غرب طی سال ها در محدوده میدان آزادی ایجاد کرده است. این پایانه که نیمه دوم سال ۱۳۷۵ با مساحت ۵۰ هکتار افتتاح شد، امروز در یکی از پرترددترین ورودی های شهر قرار دارد و تردد روزانه هزاران اتوبوس بین شهری، بار ترافیکی سنگینی به این محدوده تحمیل می کند. شهردار تهران همچنین از «مصرف ۳۰ درصدی سوخت اضافی» ناشی از جابه جایی های غیرضروری بار و مسافر در سطح شهر خبر داده است؛ رقمی که باید توجه داشت به طور خاص و دقیق به پایانه غرب نسبت داده نشده و درباره خروج باراندازها و جابه جایی های اضافی در سطح شهر مطرح شده است.
از سوی دیگر، گزارش ها از پراکندگی سازمانی در مدیریت پایانه غرب حکایت دارد. چند نهاد مختلف بدون هماهنگی کافی در آن فعالیت می کنند و همین فقدان مدیریت یکپارچه، به گفته کارشناسان، به «ناکارآمدی خدمات، عدم رعایت استانداردهای ایمنی و وضعیت نامناسب بهداشتی و رفاهی» منجر شده است.
منطقه ۱۸؛ فرصت یا تهدید؟
انتقال پایانه به منطقه ۱۸ دو روی سکه است. مزیت اصلی آن، خارج کردن بار ترافیکی از ورودی شهر و تجمیع باراندازها در یک قطب لجستیکی هوشمند است. شهردار تهران این منطقه را «تبدیل تهدید شن چاله به فرصت» توصیف کرده و از ایجاد حدود ۱۰ میلیون مترمربع فضای خدماتی و زیرساختی در آن خبر داده است. برخی کارشناسان نیز معتقدند ارتباط منطقه ۱۸ با بزرگراه های آزادگان و بهشت زهرا می تواند ورود و خروج اتوبوس ها را تسهیل و ترافیک را کاهش دهد.
اما نگرانی اصلی، تکرار تجربه شرق است: دورافتادگی و نبود اتصال مترو. یک کارشناس حمل ونقل در این باره هشدار داده است که اگر پایانه های جدید «نتوانند حمل ونقل عمومی در کنار خود داشته باشند و شهروندان با استفاده از مترو یا بی آر تی به راحتی تردد کنند»، انتقال «عملاً بار ترافیکی را بیشتر خواهد کرد.» این هشدار دقیقاً همان مشکلی است که مسافران پایانه شرق با آن دست وپنجه نرم می کنند.
آنچه در پایانه غرب جایگزین می شود
بر اساس اعلام شهردار تهران، زمین پایانه غرب پس از انتقال، به «یک مرکز اداری برای شهر تهران» تبدیل خواهد شد تا «بخشی از فعالیت های اداری پایتخت در مراکز مشخص و متناسب با ظرفیت های شهری متمرکز شود.» این تغییر کاربری، در صورت اجرا، می تواند به کاهش ترددهای اداری به مرکز شهر کمک کند، اما جزئیات دقیق آن—از جمله نحوه تأمین دسترسی های حمل ونقل عمومی برای کارمندان و ارباب رجوع—هنوز منتشر نشده است.
مطالعات و نظرسنجی؛ آنچه انجام شده و آنچه پنهان مانده
در پاسخ به این پرسش که آیا طرح های مطالعاتی و نظرسنجی برای جابه جایی انجام شده است، تصویر متناقضی وجود دارد. یک سو، شهرداری از اجرای «طرح جامع افکارسنجی و واکاوی تجربه زیسته مسافران» در چهار پایانه بزرگ پایتخت شامل غرب، جنوب، بیهقی و شرق خبر داده و اعلام کرده که دیدگاه ۱۶۰۰ مسافر به صورت میدانی گردآوری شده است. این طرح با هدف «ایجاد نقشه راه بازطراحی فرآیندهای خدمت رسانی» اجرا شده است.
اما سوی دیگر، نتایج این نظرسنجی ها برای عموم منتشر نشده است. یک گزارش تحلیلی در این باره می نویسد: «نظرسنجی هایی که مدیریت شهری تهران از تهیه و تحلیل آن ها خبر می دهد، برای رؤیت عمومی در دسترس نیست.» این گزارش می افزاید که انتشار عمومی نتایج می تواند «اطلاع سیاست گذار از میزان رضایت شهروندان» را فراهم کند و حتی موجب شود «سیاست گذار و مسوولان اداره شهر به این سمت خواهند رفت که بر اختصاص بیشتر منابع به مترو و اتوبوس متمرکز شوند.»
به عبارت دیگر، نظرسنجی انجام شده، اما افکار عمومی از محتوای آن بی خبر است. این وضعیت، مشارکت شهروندان را به سطح «مخاطب تصمیم» تقلیل می دهد، نه «شریک فرایند»—تمایزی که پژوهش های دانشگاهی بر آن تأکید دارند.
درس های پایانه شرق؛ نفسی که در تهرانپارس حبس شد و در پردیس جدید به شماره افتاد
تجربه جابه جایی پایانه شرق، که آذر ۱۴۰۳ انجام شد، الگویی از پیامدهای دوسویه را پیش روی تصمیم سازان غرب قرار می دهد. فواید برای بافت شهری قدیم انکارناپذیر بود. پایانه ای که ۴۳ سال در مجاورت بافت مسکونی سه راه تهرانپارس قرار داشت، ترافیک، آلودگی هوا و صوتی ایجاد می کرد و گره ترافیکی این محدوده را تشدید می کرد. پس از انتقال، گزارش های میدانی از «نفس کشیدن شرق تهران» و کاهش ترافیک در اطراف پایانه قدیم خبر دادند. حتی یکی از رانندگان گفت: «با جابه جایی ترمینال ما ضرر کردیم؛ اما اگر بخواهم واقعیت را بگویم به نفع مردم است؛ چون اینجا واقعاً شرایط مناسبی نداشت.»
اما هزینه های این انتقال بر دوش مسافران و رانندگان افتاد. مسافران از دورافتادگی مکان جدید و نبود حمل ونقل عمومی گلایه کردند. یک دانشجوی ساکن ساری گفت مکان جدید «نقطه ای خلوت و تقریباً پرت است» و اگر مسافری ساعت ۵ صبح به آنجا برسد، «چه امنیتی داریم و جز استفاده از تاکسی های اینترنتی چه انتخابی خواهیم داشت؟» رانندگان نیز از کمبود ون—تنها ۵۰ ون برای جابه جایی مسافران با چمدان و بار—شکایت داشتند.
اطلاع رسانی نیز ناگهانی و ضعیف بود. یکی از مسافران گفت: «اطلاع رسانی درباره محل جدید نشده است. من از زبان راننده شنیده ام و یک پیامک هم برایم آمده با این مضمون: چشم تهران روشن!» راننده دیگری نگران بود که انتقال «در فصلی که مسافر کم است» انجام شده و به «ریزش مسافر» منجر شود.
اتصال خط یک BRT و ون های رایگان از پایانه قدیم از جمله اقدامات جبرانی بود، اما به گفته مسافران، ظرفیت این جایگزین ها کافی نبود. مهم تر از همه، اتصال مترو به پایانه جدید هنوز محقق نشده و به توسعه شرقی خط ۲ نیاز دارد که آغاز نشده است.
چرا در ایران از مردم نظرسنجی نمی شود و افکار عمومی آماده نمی شود؟
پرسشی که تجربه شرق و غرب را به یک الگوی تکرارشونده تبدیل می کند، ریشه در ساختار تصمیم گیری شهری دارد. پژوهش ها چند عامل کلیدی را برمی شمارند.
برنامه ریزی از بالا به پایین یکی از جدی ترین موانع است. پژوهش ها نشان می دهند «چالش برنامه ریزی از بالا به پایین» و «نهادینه نشدن زندگی مشارکتی در فرهنگ سیاسی ایران» از اصلی ترین بازدارنده های مشارکت هستند. در چنین ساختاری، طرح ها اغلب بدون مشورت با ذی نفعان طراحی و ابلاغ می شوند.
نبود سازوکار مشخص برای مشارکت نیز مشکل ساز است. حتی وقتی مدیران شهری از نظرسنجی سخن می گویند، «نبود سازوکارهای مشخص برای جلب مشارکت مردم در مراحل تهیه تا اجرای طرح ها» باعث می شود «نظرهای مردم نادیده گرفته شود.»
غلبه منافع سیاسی-اقتصادی نیز نقش دارد. وقتی منافع سیاسی و اقتصادی با اهداف پروژه گره می خورد، «احتمال شنیده شدن صدای مردم کاهش می یابد.» در چنین شرایطی، نظرسنجی بیشتر به ابزاری تشریفاتی تبدیل می شود تا مکانیزمی برای تغییر مسیر تصمیم.
بی اعتمادی انباشته و ضعف اطلاع رسانی حلقه دیگری است. «کم اعتمادی نسبت به مدیریت شهری»، «ضعف فرایند اطلاع رسانی و آموزش» و «نبود سابقه مشارکت» حلقه ای ایجاد می کند که در آن شهروندان نیز انگیزه ای برای مشارکت نمی بینند. تجربه پروژه هایی مانند صدر-نیایش نشان می دهد که شهروندان می گویند: «هیچ وقت یادم نمی آید که از ما درباره انجام این طرح نظرخواهی کرده باشند. خودشان آمدند کلنگ زدند.»
نهادینه نشدن پاسخگویی نیز مانع نهایی است. بدون شفافیت اطلاعاتی و پاسخگویی نهادی، مشارکت به یک طرفه سازی تصمیم تبدیل می شود. پژوهش ها تأکید می کنند که «اعتماد نهادی، پاسخ گویی دولت و شفافیت اطلاعاتی از قوی ترین محرک های مشارکت مردمی» هستند.
جمع بندی
انتقال پایانه غرب، در صورت اجرای بدون زیرساخت و بدون همراهی عمومی، می تواند همان مسیری را طی کند که پایانه شرق طی کرد: رفع معضل در یک نقطه، و آفرینش معضلی تازه در نقطه ای دیگر. کاهش ترافیک میدان آزادی و تبدیل زمین آن به مرکز اداری، اهدافی قابل دفاع اند؛ اما پرسش این است که آیا مسافری که از غرب کشور به تهران می آید، در منطقه ۱۸ با مترو، اتوبوس و امنیت به مقصد می رسد؟ و آیا شهروندی که قرار است از مرکز اداری جدید استفاده کند، از پیش در جریان جزئیات آن قرار گرفته است؟
تجربه شرق نشان داد که نبود اتصال مترو، کمبود ون و اطلاع رسانی پیامکی، حتی یک انتقال با اهداف درست را به تجربه ای ناخوشایند برای مردم تبدیل می کند. گزارش های رسمی از اجرای نظرسنجی در پایانه ها خبر می دهند، اما تا زمانی که نتایج این نظرسنجی ها برای عموم و کارشناسان منتشر نشود و سازوکاری الزام آور برای مشارکت شهروندان در تصمیم های کلان شهری وجود نداشته باشد، جابه جایی پایانه ها بیشتر شبیه جابه جایی مشکل خواهد بود تا حل آن.