… انشالله به نفع همه است
تین نیوز | محمدجواد عطرچیان، مدیرکل دفتر ترانزیت و پایانههای سازمان راهداری، در نشستی با ترابران، تاکید داشت که بیشتر مایل است از زاویه کارشناسی سخن بگوید تا از جایگاه سازمانی خود. اما به هر حال در گفتگو با این کارشناس باسابقه و قدیمی حمل و نقل، گریزی از تشریح وظایف سازمانی او در این خصوص و آنچه مدنظر مسوولین سازمان راهداری قرار دارد، نبود. او ميگويد تا زمانی که به یک نتیجه نهایی نرسیدهایم، به روال گذشته فعاليت خواهیم کرد:« ولي يك نكته را در آخر با صراحت ميگويم؛ حتما مدل و روش فعلي تاسيس شركتهاي حمل و نقل بينالمللي (از طريق قبولي در
آزمون) تغيير خواهد كرد و سعي داريم كه اين تغييرات را هرچه سريعتر انجام دهيم.»
ترابران: بگذارید در ابتدا از منظر یک کارشناس باسابقه در بخش حمل و نقل و نه مدیرکل دفتر ترانزیت با هم صحبت کنیم، تا چه حد بازنگری در آییننامه تاسیس شرکتهای حمل و نقل را ضروری میدانید؟
آییننامه تاسیس شرکتهای حمل و نقل بینالمللی، مصوبه شورای عالی ترابری کشور، در سال 1377 است؛ آنهم با سازوکارها و الزاماتی مربوط به همان سالها که تازه ترانزیت و حمل ونقل بینالمللی رونق پیدا کرده و اساسا تعاریف جدیدی پیدا کرده بود. به عبارت دیگر، از ده هفتاد به بعد، در دوران پس از پایان جنگ و فروپاشی اتحادیه شوروی، بعد از رشد اقتصادی کشورهای جنوب آسیا و وقوع تحولات شگرف در مبادلات تجاری، ما با شرایط و سوالات جدیدی مواجه بودیم. این آییننامه در چنین زمانی و شرایطی تصویب شد؛ بنابراین با گذشت 15 سال، عقل سلیم میگوید که این آییننامه باید بازنگری
شود تا با شرایط روز تطبیق پیدا کند. مگر میتوان با سازوکارهای 20 سال پیش تجارت کرد! برای این کار هم میتوان از تجربیات دیگر کشورها استفاده کرد و لازم نیست خودمان همه مسائل را تجربه کنیم.
اساسا هر سندی که ناظر بر فعالیت شرکتهای حمل و نقل بینالمللی است، با بروز تغییرات جهانی و با توجه به اینکه روند تجارت در سالهای اخیر بسیار عوض شده است، باید بازنگری و بهروز شود که خب با توجه به اهمیت آییننامه تاسیس، کار بازنگری را از این یکی شروع کردیم.
دولت میتوانست دو کار انجام دهد: یکی اینکه خودش، آییننامه جدیدی را ابلاغ و شرکتها را موظف کند تا طبق آن عمل کنند؛ یا اینکه از مشارکت و همفکری بخش خصوصی بهره ببرد. رویکرد دولت جدید، توجه به استفاده از ظرفیتهای بخش خصوصی و تشکلهای صنفی است؛ بنابراین باید از کسانی که در این قضیه ذینفع هستند نظرخواهی کنیم و برای دیگران نسخه نپیچیم؛ در نهایت، براساس تجربیات جهانی و کشورهای همجوار و با توجه به دیدگاههای دولت که وظیفهاش برنامهریزیهای کلان و سیاستگذاری و نظارت است، آییننامهای تنظیم خواهد شد که انشالله به نفع همه است.
اضافه کنم که ما تنها از تشکلها نظرخواهی نکردهایم؛ حتی از کارشناسان و متخصصانی هم که میشناختیم، جدا از سمت تشکیلاتیشان، نظرسنجی شده است. بنابراین طیف نظرخواهی ما بسیار گسترده است، از اتاق بازرگانی و تشکلهای صنفی گرفته تا اساتید دانشگاه و بخشهای دولتی. ما حتی در مواردی به کارشناسی در شهرستان مراجعه کردیم و نظرات تخصصی او را هم در این باره جویا شدیم. خوشبختانه بسیاری با ما همکاری کردهاند و نظرات خوبی جمعآوری شده است. حتی از همکاران قدیمی سازمان هم نظرخواهی کردهایم و فعلا داریم یک بانک اطلاعاتی فراهم میکنیم تا بتوانیم از این آرای
متعدد، به یک جمعبندی برسیم و راهکاری برای بهتر شدن شرایط فعلی پیدا کنیم.
ترابران: به نظر خود شما، این آییننامه در چه بخشهایی دچار نقصان است؟
بخش اصلی در آییننامه فعلی، شرایط تاسیس است، وگرنه تعاریف کریر و فورواردر مشکلی ندارد. ما باید به این نتیجه برسیم که شرایط تاسیس چیست. همانطور که اشاره کردم، آییننامه فعلی، پس از پایان جنگ و رونق تجارت فرامرزی تنظیم شد. در آن زمان، تنوعی از فعالیتهای کارگزاری به وجود آمده بود، در حالی که قبل از انقلاب، حمل و نقل بینالمللی ما صرفا محدود به صادرات و واردات به اروپا ميشد. در دهه 70، ما با پدیدهای به عنوان ترانزیت روبهرو شده بودیم و اغلب شرکتها به سمت فعالیت به شکل فورواردی و کارگزاری سوق پیدا کرده بودند؛ بنابراین به یکباره با
تعداد انبوهی شرکت مواجه شدیم که بدون هیچ سرمایهای کار میکردند. در ابتدا، سازمان به راحتی مجوز صادر میکرد. بعد از مدتی دورههای آموزشی در دانشگاه آزاد و سپس در خود سازمان برگزار کردند که با گذراندن این دورهها به فرد، مجوز تاسیس شرکت داده ميشد. وقتی با تقاضای فزایندهای برای تاسیس شرکت حمل و نقل بینالمللی مواجه شدیم، در آییننامه، شرایط تاسیس را به گونهای تغییر دادیم که متقاضیان در آزمونی که توسط سازمان راهداري برگزار میشود شرکت کنند و در صورت قبولی، اجازه تاسیس شرکت داشته باشند. این آزمون در ابتدا نمره قبولی نداشت. 100 تا 300 نفر
شرکت میکردند و ما با توجه به کفایت شرکتها، 5 یا 10 نفر را میپذیرفتیم و ضوابط خاص دیگری نداشت. بعدها بالاترين نمرهها ملاك عمل قرار گرفت، اما شرایط حمل و نقل ما به سمت تخصصی شدن حرکت نکرد. در حال حاضر، 1072 شركت حمل و نقل بينالمللي فقط از سازمان راهداري و حمل و نقل جادهاي مجوز دارند که بیشتر کار فورواردري ميكنند، تا كريري.
وقتی فرد در آزمون پذیرفته میشود (اگر مجوز خود را نفروشد) شرکت حمل و نقل بینالمللی را در یک اتاق کوچک تاسیس و مالالتجاره مردم را که میلیونها تومان یا دلار قیمت دارد، جابهجا میکند. ما میدیدیم شرکتی که 5 میلیون تومان سرمایه هم ندارد، بار بازرگانان را به قیمت 50 میلیون تومان حمل میکند. متوجه شدیم برگزاری آزمون بیشتر به نفع نیروهایی است که میتوانند مطالب علمی را بخوانند و حفظ کنند و از پس امتحان بربیایند. در واقع ما تنها شاگردان ممتاز را انتخاب ميكرديم. به همین دلیل بیشتر پذیرفتهشدگان ما در سالهای اخیر، جوانان بودند. البته اشکالی
هم ندارد، ولی جوانان تجربه کمتری برای فعالیت در حوزه حمل و نقل دارند. در عوض در موارد متعددی، افرادی که سابقه طولانی فعالیت در شرکتهای حمل و بینالمللی را داشتند، در آزمون ما رد شدند؛ نه اینکه اطلاعات حمل و نقلی نداشته باشند، بلکه نتوانستند دروس امتحانی را حفظ کنند. همه اینها هم در شرایطی رخ میداد که همه داشتند طبق قانون عمل میکردند.
ما تجربه کشورهای دیگر را مثل ترکیه، آلمان، انگلیس و هندوستان را هم مطالعه کردیم و دیدیم تنوعی از روشها وجود دارد. یعنی در کشورهای دیگر تنها از یک روش استفاده نمیشود. در برخی از کشورها، خود راننده میتواند بارنامه و CMR صادر کند یا در برخی دیگر، اصل آموزش وجود دارد، ولی نیازی به امتحان نیست و گذراندن یک دوره آموزشی كفايت ميكند. در بعضی کشورها هم میگویند هیچ ضوابطی وجود ندارد، هر کس که بتواند در رقابت آزاد باقی میماند، و هر کس که نتوانست از رقابت حذف میشود. برای تعدادی از کشورها، سرمایه و آورده ملاک است و میگویند شما میتوانید شرکت تاسیس
کنید، ولی باید مثلا یک میلیون دلار سرمایه داشته باشید تا مشخص شود توان مالی این کار را دارید... خلاصه اینکه با تنوعی از روشها - از آموزش، تجربه و تخصص گرفته تا لزوم برخورداری از سرمایه مناسب و امكانات و تاسيسات برای تاسیس شرکتهای حمل و نقل - در کشورهای دیگر روبهرو شدیم. حتی در کشورهای حاشیه جنوبی خلیجفارس، فقط باید 51 درصد سهام شرکت، متعلق به فردی مقیم آن کشور باشد و شرايط خاص ديگري ندارد.
البته ما این اطلاعات را به تازگی جمعآوری نکردهایم. در تمام این سالها، من همیشه این دغدغه را داشتهام که در نقاط دیگر جهان در این مورد چگونه عمل میشود. در این مدت سعی کردیم این موارد را در آییننامه ببینیم. اما جلسات شورای اصلی عالی ترابری کشور که مسوول اصلی این آییننامه است، متاسفانه در این سالها، كمتر تشکیل شده و اهمیتی به این موضوع نداده است. ضمن ابنكه انوع آرا هم در شورا وجود دارد.
ترابران: میتوانید به بعضی از پیشنهاداتی که برای اصلاح آییننامه دریافت کردهاید، اشاره کنید؟
پیشنهادهای مختلفی بوده؛ مثل اینکه ما هم مثل آژانسهای هواپیمایی عمل کنیم و یک سری مدیران فنی تربیت کنیم. الان هر آژانس هواپیمایی باید یک مدیرفنی داشته باشد که تمام مسوولیتهای فنی آژانس بر عهده میگیرد، اما سرمایهگذار جداگانهای میتواند صاحب آژانس باشد. در اینجا هم مدیر فنی «میتواند» کسی باشد که در آزمون قبول شده است، اما الزامی ندارد. مدیر فنی شرکتهای فعلی نیز ميتواند همان مدیرعامل شرکت باشد که در آزمون پذیرفته شده؛ بنابراین اتفاقی برای شرکتهای فعلی نمیافتد. پیشنهاد کردهاند که از این به بعد، گواهینامه مدیر فنی
صادر کنیم.
یکی دیگر از پیشنهادهاي مهم و اساسي، درباره لزوم تعیین سرمایه، گردش مالی مناسب و تضمینهای بانکی است. به عبارت ديگر، متقاضي بايد بنيه مالي كافي براي تاسيس شركت داشته باشد. در حال حاضر، مشکل اصلی ما این است که بیشتر شرکتهایی که در این سالها تاسیس شدهاند، حتی یک ریال سرمایه نداشتهاند و متاسفانه باید بگویم درآمدهایی هم که به دست آوردهاند، در زمینههایی غیر از حمل و نقل سرمایهگذاری کردهاند.
برخی دیگر میگویند، حق واگذار به کسی ندهید و درست هم میگویند. چون مثلا ما به آقای عطرچیان با این مشخصات مجوز دادهایم و این قبولی قائم به شخص است و مدرک را نمیتوان فروخت. مگر من میتوانم مدرک لیسانس یا مهندسی خودم را به کس دیگری بفروشم؟! بعضيها روي تخصص تاكيد دارند و ... به هر حال تنوعي از نظرات را دريافت كرديم.
یک از مشکلات ما این است که هنوز نتوانستهایم فرق بین کریر و فوروادر را مشخص و به اصطلاح خطکشی کنیم. ما به دنبال شرکتهای قدرتمند کریر بودیم که خودشان کامیون داشته باشند و بتوانند قراردادهای بزرگ ببندند، اما اکنون خبری از چنین شرکتهایی در مجموعه ما نیست. شرکتهاي بزرگ شبهدولتی هم در این سالها کوچکتر شدند. از میان تعداد زیاد شرکتهایی که در این سالها تاسیس شدهاند، ما حتی ده شرکت حمل و نقل با سرمایهگذاري بزرگ که بتوانند یک قرارداد حمل چندوجهی مثلا از چین تا قزاقستان از مسیر ایران ببندند، نداشتیم. شرکتهای حمل و نقل
بینالمللی ما تبدیل شدهاند به شرکتهایی که فقط میتوانند یکCMR صادر کنند، مسوولیت محدودی را بپذیرند و در قبال آن کمیسیونی دریافت کنند. این روند مورد قبول نیست، ما شرکتهایی را میخواهیم که اپراتور باشند و عملیات حمل و نقل را از مبدا تا مقصد سازماندهی کنند و حتی خدمات جانبی داشته باشند. الان بیشتر تاجران و بازرگانان ما میخواهند خودشان شرکت حمل و نقل تاسیس کنند، در صورتی که نیازی نیست هر تاجری محصولاتش را خودش حمل کند، حتی در اروپا هم این گونه نیست. علت این تقاضا زیاد هم عدم رشد بنگاههای بزرگ حمل و نقلی است که نتوانستند به درستی این کار
را سازماندهی کنند و اساسا سرمايهگذاري در بخش حمل و نقل به ندرت صورت ميگيرد.
اکنون نظر من این است که تلفیقی از آموزش، تجربه، تخصص و سرمایه بايد برای تاسیس شرکت حمل و نقل بینالمللی اعم از فورواردر یا کریر، ملاک قرار گیرد.
در سالهای گذشته قرار بوده که سطح آموزش شرکتهای حمل و نقل را ارتقا بدهیم و هر سال بازنگری و بازآموزی باشد؛ اما برای اینکه دولت در کارهای تصدیگری دخالت نکند، این امور را به اتاق بزرگانی و انجمنها سپردیم تا کلاسهای فیاتا و ایرو را تشکیل بدهند و مديران و کارمندان شرکتها در این کلاسها حضور داشته باشند. در حال حاضر، برای اعطای مجوز تاسیس، ما آموزش مدیرعامل را زیاد جدی نمیگیریم. در صورتی که نیاز است مدیرعامل اطلاعات کامل و بهروزی داشته باشد و مثلا بداند در کنوانسیون حمل چندوجهی چه اتفاقی میافتد. باید بررسی کرد و دید که آیا میتوان
ماهیت مدیرعامل را از شخص مدیر فنی جدا کرد. نقش سرمايه و سرمايهگذار در اين فرآيند چيست؟ چرا بايد به دانش و تخصص همزمان با هم بها داد؟ چرا تجربه مهم است و ...
به هر حال، ما نباید تصمیم عجولانه بگیریم که تمام سیستم به هم بخورد، چون داشتن یک سیستم بد بهتر از نداشتن یک سیستم است. باید اجازه دهیم فضا عوض شود و بفهمیم که چرا بنگاههای اقتصادی حمل و نقل، درآمدشان را در بخشهای دیگر سرمایهگذاری میکنند و سرمایهگذاری در صنعت حمل و نقل جواب نمیدهد؛ در حالی كه سهم حمل و نقل جادهای در ارزش افزوده حمل و نقل 92 درصد است و سهم حمل و نقل در ارزش افزوده کشور حدود هشت درصد. در اروپا و کشورهای همسایه، حمل و نقل، فعالیت اقتصادی سودآور است؛ چرا در اینجا اینگونه نیست؛ ولی در عین حال اینهمه متقاضی تاسیس شرکت وجود دارد! حتما
نقصی در سیستم هست.
آيا اساسا ما به اين تعداد شركت نياز داريم؟ چه تعداد شركت بينالمللي براي حمل اين تناژ بار صادراتي، وارداتي و يا ترانزيتي از طريق جاده؛ ريل و يا دريا موردنياز است؟ اين در حالي است كه سازمان بنادر و راهآهن نيز خود مجوزهاي جداگانهاي به شركتهاي دريايي و يا ريلي ميدهند.
اگر یک نفر سرمایه آورد و گفت من 20 دستگاه کامیون دارم که میتواند پلاک ترانزیت شود و در حمل و نقل بینالمللی فعالیت کند، نباید بگوییم چون در آزمون قبول نشدی، نمیتوانی سرمایهگذاری کنی؛ یا برعکس، کسی که کل موجودی سرمایهاش 5 میلیون تومان نیست، ولی در آزمون قبول میشود، نباید به راحتی مجوز فعالیت داشته باشد.
اگر بگوییم از فردا تخصص ملاک است، جلوی سرمایهگذار گرفته میشود و اگر بگوییم تعداد شرکتها هم زیاد است و دیگر نیازی به تاسیس شرکت جدید نیست (چون یکی از پیشنهادهایی که دریافت کردهایم این است که تعداد شرکتها کفایت میکند و تا چهار سال مجوز به هیچ شرکتی دیگر ندهید) دچار داستانی میشویم که مثلا قیمت شرکتها از 400-500 میلیون به 1 میلیارد تومان میرسد و یک کاسبی و دلالی برای کسانی راه میاندازیم که شرکتهای نیمه فعال دارند.
واقعیت این است که بخش زیادی از شرکتهای فعلی، نیمهفعال یا غیرفعال هستند، یعنی مجوز گرفتهاند ولی نتوانستهاند فعالیت کنند. ما باید تکلیف این شرکتها را مشخص کنیم. پیشنهاد شده که اگر بعد از مدتی، مشخص شود که شرکتی فعالیت ندارد، حتما تعطیل شود و به یک فرد جدید اجازه فعالیت بدهیم.
پس به اين ترتيب؛ فعلا ما در حال انجام دو کار هستیم: یکی اینکه اساسا درست متوجه صورت مساله شویم و بدانیم که الان دقیقا کجای كار ایستادهایم و اشکال کار کجاست. و بعد اینکه روش اصلاح کدام است. هم میدانند که این شیوه برگزاری آزمون، آفتهای زیادی دارد. پروندههایی که در گمرک داریم و تخلفاتی که در زمینه قاچاق کالا صورت میگیرد؛ موید این امر است. هم اکنون، چند تا شرکت، یک بار را حمل میکنند که اساسا غیرقانونی است. بارنامه در بارنامه وCMR در CMRصادر میشود، در صورتی که در قانون پیشبینی شده متصدی حمل و نقل با یک مدل حمل و نقل از مبدا به مقصد باید یک
نفر باشد.
برخی از انواع حمل و نقل کاملا تخصصی است. حمل مواد خطرناک، ماشینهای سواری، کالاهای عمده، کالاهای یخچالی و ... تخصص ویژه خود را میطلبد؛ آیا ما آموزشهای لازم را در این خصوص داریم یا برقرار کردهایم؟!
ما باید آییننامه تاسیس شرکتهای حمل و نقل را با توجه به تجربیات و مقتضیات خودمان اصلاح کنیم. من نمیگویم آییننامه کشور ترکیه را در ایران اجرا کنیم چون ترکیه دولت خود را دارد و اقتصادش طور دیگری تعریف شده است؛ در حالی که هنوز جذابیتهای اقتصادی حمل و نقل برای ما کمرنگ است، پس باید تجربیات دیگران را بومیسازی و با توجه به بازار اقتصادی ملی کشور آییننامهای تنظيم کنیم که تلفیقی از تمام موارد یاد شده باشد و دیگر تنها آزمون ملاک عمل قرار نگیرد.
ترابران: برخی از کارشناسان میگویند در ماده 11 آییننامه پیشبینی شده که اعطای مجوز «در صورت ضرورت» میتواند از طریق آزمون باشد و بنابراین ضرورتی ندارد که همه از فیلتر آزمون رد شوند، ولی هیچوقت از این ظرفیت قانونی استفاده نشده است. یعنی سازمان میتواند در صورتی که شخصی، سرمایه موردنظر را داشته باشد، اجازه تاسیس شرکت را بدون آزمون بدهد، ولی از این حق قانونی استفاده نکرده...
برگزاری آزمون، براساس اختیاراتی بود که به ریاست سازمان و معاونت وزیر داده شده بود. در جایی هم اين اختیار داده شده که اگر به این نتیجه رسیدند که فردی واجد شرایط است، شرط قبولي در آزمون را لحاظ نکنند. اما خودتان از پدیدههای منفی داخل کشور باخبر هستید، اگر آزمون برگزار نشود و انتخاب را به سلیقه یک فرد یا گروه واگذار کنیم، امکان دارد تالی فاسدهای بیشماری پیش بیاید. بنابراین از سال 77 تا به حال حتی به یک نفر هم خارج از آزمون مجوز ندادهاند. چون کافی بود به يك یا دو نفر سرمايهگذار، بهحق مجوز داده شود، تا بعد ما با سیل تقاضاها مواجه شویم و برای کسانی که
اهرمهایی دارند، رانتهایی ایجاد شود. پس از همان موقع مسوولین ارشد سازمان ترجيح دادند در راستاي كاهش تقاضاهاي احيانا غيرموجه و يا رانتي، همه را از فيلتر امتحان رد كنند و خارج از چارچوب آزمون تصمیمی نگیرند.
ترابران: برگزاری آزمون فعلا متوقف خواهد شد؟
خیر. ما تا زمانی که به یک نتیجه نهایی نرسیدهایم، به روال گذشته فعاليت خواهیم کرد. تجربه کشورهای دیگر هم نشان میدهد که آموزش را هیچوقت کنار نگذاشتهاند، برای همه کسانی که متقاضی تاسیس شرکت حمل و نقل بودهاند، آموزش و آزمون را گذاشتهاند، ولی این امتحان شرط لازم و کافی نبوده است. الان مشکل ما این است که امتحان شرط لازم و کافی شده است و همه چیز به آزمون ختم میشود، اگر قبول شدید، مجوز میگیرید و اگر قبول نشدید، نمیتوانید شرکت تاسیس کنید. برای همین پیشنهاد میکنم برای اعطای مجوز تنوع روش داشته باشیم و افراد را با دانش و سرمایه و تخصص و تجربه
متفاوت جذب کنیم.
حتی در برخی کشورها مثل آلمان برد تخصصی دارند و با فرد متقاضی مصاحبه تخصصی میکنند. از زوایای مختلف فرد را بررسی میکنند تا ببینند اصلا شخصیت و صلاحيت اجتماعي لازم را برای اداره یک شرکت حمل ونقل بینالمللی را دارد یا خير. تاکید میکنم که ما فعلا در مرحله جمعآوری و بررسی پیشنهادها هستیم و هیچ چیز قطعی نیست. در اين رابطه از نظرات كليه انديشمندان و صاحبنظران و بنگاههاي غيردولتي و فعالين صنفي استقبال خواهيم كرد؛ ولي يك نكته را در آخر با صراحت ميگويم؛ حتما مدل و روش فعلي تاسيس شركتهاي حمل و نقل بينالمللي (از طريق قبولي در آزمون) تغيير خواهد
كرد و سعي داريم كه اين تغييرات را هرچه سريعتر انجام دهيم.