◄ تعارض توسعه شهری و حریم جاده ها؛ وقتی شهر به جاده می رسد
گسترش سکونتگاه ها، صنایع و مجتمع های خدماتی در حاشیه جادهها تعارضی جدی با حفظ حریم ایمن راهها ایجاد کرده است؛ جایی که توسعه بی برنامه میتواند ایمنی تردد، طرحهای آتی جاده و کارایی شبکه حملونقل را به خطر بیندازد.
جاده ها معمولاً پیش از شهرها ساخته می شوند؛ مسیرهایی که برای اتصال شهرها و تسهیل جابه جایی کالا و مسافر ایجاد شده اند. اما با گذشت زمان، شهرها گسترش می یابند، سکونتگاه ها توسعه پیدا می کنند و فعالیت های اقتصادی به تدریج به حاشیه این مسیرها نزدیک می شوند. نتیجه این روند در بسیاری از مناطق، شکل گیری نوعی تعارض میان توسعه شهری و حفظ حریم ایمن جاده هاست؛ تعارضی که اگر مدیریت نشود، می تواند هم ایمنی راه ها را تهدید کند و هم هزینه های سنگینی بر شبکه حمل ونقل تحمیل کند.
به گزارش تین نیوز، در سال های اخیر، در بسیاری از محورهای بین شهری می توان نشانه های این تعارض را دید. در حاشیه جاده هایی که زمانی از میان زمین های کشاورزی یا فضاهای باز عبور می کردند، اکنون ردیفی از مجتمع های خدماتی، کارگاه ها، واحدهای صنعتی، فروشگاه ها و حتی سکونتگاه های مسکونی شکل گرفته است. این توسعه اگرچه در ظاهر نشانه ای از رونق اقتصادی و افزایش فعالیت های محلی به نظر می رسد، اما در عمل چالش های جدی برای ایمنی و بهره برداری از جاده ها ایجاد می کند.
کارشناسان حوزه راه و ترابری می گویند یکی از مهم ترین دلایل تعریف «حریم راه» دقیقاً برای جلوگیری از همین وضعیت است. حریم جاده در واقع فضایی است که در دو سوی مسیر برای حفظ ایمنی تردد، نگهداری و توسعه آینده راه در نظر گرفته می شود. این محدوده باید از ساخت وسازهای دائمی و فعالیت هایی که می تواند عملکرد جاده را مختل کند، خالی بماند. با این حال، در بسیاری از مناطق، فشار توسعه شهری و اقتصادی باعث شده این حریم به تدریج مورد تصرف یا استفاده های مختلف قرار گیرد.
به گفته برخی متخصصان برنامه ریزی حمل ونقل، نزدیک شدن کاربری های مختلف به جاده ها نخستین پیامد خود را در افزایش نقاط دسترسی نشان می دهد. زمانی که واحدهای مسکونی یا تجاری در حاشیه راه شکل می گیرند، به طور طبیعی نیاز به ورودی و خروجی پیدا می کنند. این موضوع باعث افزایش دسترسی های مستقیم به جاده می شود؛ دسترسی هایی که اغلب بدون رعایت استانداردهای ایمنی ایجاد می شوند. نتیجه چنین وضعیتی افزایش تداخل حرکتی در مسیر و بالا رفتن احتمال تصادفات است.
یکی از کارشناسان ایمنی راه در این باره می گوید: «جاده های بین شهری برای حرکت پیوسته با سرعت مشخص طراحی شده اند. وقتی در طول مسیر، تعداد زیادی دسترسی و ورودی ایجاد می شود، جریان ترافیک دچار اختلال می شود و رانندگان با موقعیت های پیش بینی نشده مواجه می شوند. همین موضوع می تواند خطر برخوردها را افزایش دهد.»
اما مسئله تنها به ایمنی محدود نمی شود. توسعه ساخت وساز در حریم جاده ها می تواند برنامه های توسعه زیرساختی را نیز با مشکل مواجه کند. بسیاری از جاده ها در زمان ساخت با پیش بینی رشد ترافیک آینده طراحی می شوند و در حریم آنها فضایی برای تعریض مسیر، احداث باندهای جدید یا ایجاد تقاطع های ایمن در نظر گرفته می شود. زمانی که این فضا با ساختمان ها، تأسیسات یا فعالیت های مختلف اشغال شود، اجرای پروژه های توسعه ای در آینده بسیار دشوار و پرهزینه خواهد شد.
برخی کارشناسان حوزه زیرساخت معتقدند در بسیاری از کشورها، حفاظت از حریم جاده ها یکی از اصول مهم در مدیریت شبکه راه ها محسوب می شود. در این کشورها، مقررات سخت گیرانه ای برای ساخت وساز در نزدیکی مسیرهای اصلی وجود دارد و هرگونه فعالیت عمرانی باید با هماهنگی نهادهای مسئول راه انجام شود. علاوه بر این، برنامه ریزی شهری نیز به گونه ای انجام می شود که گسترش سکونتگاه ها به شکل کنترل شده و هماهنگ با زیرساخت های حمل ونقل صورت گیرد.
در مقابل، در مناطقی که چنین هماهنگی ای وجود ندارد، توسعه شهری به تدریج به حاشیه جاده ها نفوذ می کند. در چنین شرایطی، جاده ای که در ابتدا برای تردد سریع میان شهرها ساخته شده بود، به مرور زمان به مسیری نیمه شهری تبدیل می شود؛ مسیری که در کنار آن فروشگاه ها، کارگاه ها و خانه ها شکل گرفته اند و رفت وآمدهای محلی در آن افزایش یافته است. این تغییر ماهیت، کارایی اصلی جاده را تحت تأثیر قرار می دهد.
کارشناسان حمل ونقل این پدیده را یکی از چالش های رایج در بسیاری از کشورها می دانند. به گفته آنها، اگر توسعه کاربری ها در اطراف جاده ها بدون برنامه ریزی انجام شود، به تدریج ظرفیت عملیاتی مسیر کاهش می یابد و هزینه نگهداری و مدیریت آن افزایش پیدا می کند. همچنین احتمال بروز تصادفات نیز بیشتر می شود، زیرا جاده ای که برای عبور سریع خودروها طراحی شده، به فضایی با تداخل بالای ترافیکی تبدیل می شود.
از سوی دیگر، برخی متخصصان برنامه ریزی شهری تأکید می کنند که توسعه اقتصادی و ایجاد فعالیت های خدماتی در کنار جاده ها به خودی خود مسئله ای منفی نیست. مجتمع های خدماتی، ایستگاه های سوخت، مراکز رفاهی و برخی فعالیت های صنعتی می توانند نقش مهمی در پشتیبانی از حمل ونقل جاده ای ایفا کنند. مسئله اصلی، نحوه استقرار و مدیریت این فعالیت هاست. اگر این کاربری ها در مکان های مناسب و با دسترسی های استاندارد طراحی شوند، نه تنها مشکلی ایجاد نمی کنند، بلکه می توانند کیفیت خدمات در مسیرهای بین شهری را نیز بهبود دهند.
به همین دلیل، بسیاری از کشورها برای حل این تعارض از رویکردهای برنامه ریزی یکپارچه استفاده می کنند؛ رویکردهایی که در آنها سیاست های توسعه شهری با برنامه های حمل ونقل هماهنگ می شود. در چنین چارچوبی، محل استقرار فعالیت های اقتصادی در کنار جاده ها از پیش تعیین می شود و دسترسی آنها نیز از طریق تقاطع ها یا مسیرهای خدماتی طراحی می شود تا کمترین تأثیر را بر جریان اصلی ترافیک داشته باشد.
کارشناسان جاده ای همچنین بر اهمیت نظارت مستمر بر حریم راه ها تأکید می کنند. به گفته آنها، اگر در مراحل اولیه از شکل گیری ساخت وسازهای غیرمجاز جلوگیری نشود، در آینده مدیریت این فضا بسیار دشوار خواهد شد. تخریب یا جابه جایی ساختمان هایی که در حریم جاده ساخته شده اند معمولاً با هزینه های مالی و اجتماعی زیادی همراه است و گاه حتی به اختلافات حقوقی طولانی مدت منجر می شود.
در نهایت، آنچه در حاشیه بسیاری از جاده ها دیده می شود، نتیجه برخورد دو نیاز متفاوت است: از یک سو نیاز به توسعه اقتصادی و گسترش سکونتگاه ها، و از سوی دیگر ضرورت حفظ ایمنی و کارایی زیرساخت های حمل ونقل. مدیریت این تعارض نیازمند نگاه بلندمدت و هماهنگی میان نهادهای مختلف از جمله دستگاه های مسئول راه، مدیریت شهری و نهادهای برنامه ریزی منطقه ای است.
کارشناسان معتقدند اگر حریم جاده ها به عنوان بخشی از سرمایه زیرساختی کشور جدی گرفته شود، می توان از بسیاری از مشکلات آینده جلوگیری کرد. زیرا جاده ها تنها مسیرهایی برای عبور خودروها نیستند؛ آنها شریان های حیاتی اقتصاد و ارتباطات میان مناطق مختلف کشور محسوب می شوند. حفظ ایمنی و کارایی این شریان ها، مستلزم آن است که توسعه در اطراف آنها با دقت، برنامه ریزی و رعایت اصول فنی انجام شود.
