◄ احداث خط 9 مترو تهران واکنش برانگیز شد؛ خوشحالی اهالی دهکده، پونک، شهرک غرب و گلایه اهالی تهرانسر و سایر جامانده ها!

تلفن تحریریه تین نیوز از همان ساعات اولیه انتشار خبر، مدام زنگ می خورد؛ اما نکته جالب این بود که تماس ها تقریباً به دو دسته تقسیم می شدند. گروه نخست شهروندانی بودند که سال ها منتظر رسیدن مترو به محله خود مانده بودند و حالا از آغاز پروژه خوشحال بودند. گروه دوم اما نقشه مسیر را بارها بالا و پایین کرده بودند و هرچه گشته بودند، نام محله خود را پیدا نکرده بودند.

این بار، یک پروژه عمرانی فقط یک پروژه عمرانی نبود چرا که  برای عده ای نوید پایان سال ها انتظار بود و برای عده ای دیگر یادآور این احساس که «باز هم سهم ما از توسعه شهر، وعده های آینده شد.»

بالاخره نوبت ما هم رسید

این جمله را یکی از ساکنان دهکده المپیک می گوید. مردی که هر روز مسیر خانه تا محل کارش را از بزرگراه همت طی می کند و می گوید ساعت ها از عمرش در ترافیک تلف شده است.

او می گوید: «وقتی خبر را خواندم، اولین کاری که کردم این بود که مسیر را روی نقشه نگاه کردم. سال ها بود فقط اسم مترو را می شنیدیم اما هیچ خطی از اینجا رد نمی شد. اگر این پروژه واقعاً اجرا شود، زندگی هزاران نفر عوض می شود.»

کمی آن طرف تر، در پونک، خوشحالی مشابهی دیده می شود. یکی از ساکنان این محله می گوید: «پونک یکی از شلوغ ترین محله های تهران است. هر روز صبح خیابان ها قفل می شود. سال هاست می گوییم جمعیت این منطقه دیگر با امکانات حمل ونقلش همخوانی ندارد. امیدواریم این بار پروژه مثل بعضی طرح های قبلی سال ها روی کاغذ نماند.» تماس های مشابهی از شهران، شهرک صدرا، کوهک و ایوانک هم به تحریریه می رسد.

یکی از ساکنان شهرک غرب می گوید: «اگر مترو از ایوانک عبور کند، خیلی ها دیگر مجبور نیستند با ماشین تا مرکز شهر بروند. این یعنی هم آلودگی کمتر می شود، هم ترافیک.»

اما این تنها روی سکه نبود. چند دقیقه بعد تلفن دیگری زنگ می خورد. این بار تماس از تهرانسر است. صدای مرد میانسالی که گلایه اش را بی پرده بیان می کند: «ما هر بار که خبر یک خط جدید مترو منتشر می شود، اول دنبال اسم تهرانسر می گردیم. آخرش هم می بینیم دوباره خبری نیست. مگر اینجا جزو تهران نیست؟»

گلایه مشابهی از شهرک دریا شنیده می شود. فاصله ما با کوهک و چیتگر زیاد نیست، اما انگار روی نقشه مترو، این فاصله به صدها کیلومتر فاصله تبدیل شده و به چند دهه انتظار! باز هم باید با اتوبوس یا ماشین خودمان را به نزدیک ترین ایستگاه برسانیم.»

این تضاد واکنش ها، شاید مهم ترین ویژگی آغاز پروژه خط ۹ باشد؛ پروژه ای که هنوز حفاری آن در ابتدای مسیر است، اما بحث درباره عدالت در توسعه حمل ونقل عمومی را دوباره زنده کرده است.

خط 9 مترو که قرار است حلقه گمشده متروی تهران باشد

در میان تمام خطوطی که طی دو دهه گذشته برای متروی تهران طراحی شده اند، خط ۹ جایگاه متفاوتی دارد. این خط فقط برای جابه جایی مسافر طراحی نشده؛ بلکه مأموریت اصلی آن، تکمیل شبکه مترو و اتصال خطوط موجود به یکدیگر است.

طبق طرح مصوب، این خط حدود ۴۵ کیلومتر طول خواهد داشت و با ۳۹ ایستگاه، در ادامه خط ۸ تعریف شده است. هرچند در برخی اسناد اجرایی، طول تونل های پروژه بیش از ۵۲ کیلومتر برآورد شده که به دلیل مسیرهای دسترسی، تونل های ارتباطی و بخش های فنی پروژه است.

مسیر خط از محدوده چیتگر و کوهک آغاز می شود؛ جایی که طی سال های اخیر به یکی از قطب های جدید جمعیتی تهران تبدیل شده است. سپس وارد بزرگراه مهدوی کنی و بزرگراه شهید همت می شود؛ محوری که هر روز یکی از پرترافیک ترین شریان های غرب تهران است.

از آنجا، قطار به شهران، چهارباغ، پونک، بلوار همیلا، بوستان نهج البلاغه، ایوانک و شهرک غرب می رسد؛ مناطقی که تاکنون دسترسی مستقیم به شبکه گسترده مترو نداشته اند و بسیاری از ساکنان آنها برای رسیدن به نزدیک ترین ایستگاه، ناچار به استفاده از خودرو شخصی یا تاکسی هستند.

 اهمیت خط ۹ فقط به غرب تهران محدود نمی شود. قطار پس از عبور از میدان صنعت، ایران زمین، ملاصدرا و میدان ونک، وارد محور حقانی می شود؛ سپس از حوالی کتابخانه ملی، پاسداران، ضرابخانه، مجیدیه، نارمک، میدان امامت، نیروی هوایی، نبرد، بسیج، خاوران و مشیریه عبور می کند و در نهایت به دولت آباد می رسد.

در واقع، این خط مانند کمربندی ریلی، بخش هایی از تهران را به هم متصل می کند که تاکنون ارتباط مستقیمی با یکدیگر نداشته اند.

یکی از مهم ترین ویژگی های پروژه، اتصال آن به تقریباً تمام خطوط متروی تهران است؛ از خط یک تا خط ۱۰ و حتی خطوط در حال احداث. به همین دلیل کارشناسان معتقدند پس از بهره برداری، بسیاری از سفرهای درون شهری بدون نیاز به عبور از مرکز شهر انجام خواهد شد؛ اتفاقی که می تواند بخشی از فشار وارد بر خطوط یک، دو و چهار را کاهش دهد.

اما همین نقشه که برای مهندسان یک رخداد قابل توجه اتصال شبکه به شمار می رود، برای برخی شهروندان پرسشی دیگر ایجاد کرده است؛ چرا با وجود چنین گستره ای، هنوز محله هایی مانند تهرانسر، شهرک دریا و بخش های بزرگی از منطقه ۲۱ از این شبکه بی بهره مانده اند؟

پروژه ای فراتر از یک خط مترو

اگرچه آنچه بیش از همه در روزهای اخیر مورد توجه افکار عمومی قرار گرفته، مسیر عبور خط ۹ مترو تهران است، اما مقیاس اجرایی این پروژه نیز کم سابقه است. بر اساس اطلاعات منتشرشده، اجرای این خط تنها به حفر چند کیلومتر تونل محدود نمی شود؛ بلکه شامل حفاری بیش از ۵۲ کیلومتر تونل به روش های مکانیزه (TBM) و سنتی، احداث ۳۷ ایستگاه، ۲۴ هواکش میان تونلی، ۲۵ خروجی اضطراری، بیش از ۵۲ کیلومتر ریل گذاری، پنج پست برق فشار قوی، یک دپوی اصلی در محدوده تقی آباد و پارکینگ شبانه قطارها در چیتگر است.

این اعداد نشان می دهد که خط ۹ صرفاً یک مسیر جدید برای جابه جایی مسافران نیست، بلکه یکی از ستون های اصلی توسعه نسل جدید متروی تهران به شمار می رود؛ پروژه ای که در صورت تکمیل، ساختار شبکه ریلی پایتخت را متحول خواهد کرد.

یکی از مهندسان حمل ونقل که سال ها در پروژه های مترو فعالیت داشته، درباره اهمیت این خط می گوید: «بسیاری از خطوط فعلی مترو، سفرها را به مرکز شهر هدایت می کنند. اما خط ۹ قرار است سفرهای عرضی و حلقه ای را ممکن کند؛ یعنی شهروندان برای رسیدن از غرب به شرق یا برعکس، دیگر مجبور نباشند ابتدا وارد مرکز تهران شوند و دوباره مسیرشان را تغییر دهند.»

به گفته او، همین ویژگی می تواند فشار بر ایستگاه های پرترددی مانند امام خمینی، دروازه دولت، صادقیه و شهید بهشتی را نیز کاهش دهد.

یک پروژه؛ دو روایت

در حالی که کارشناسان از مزایای فنی پروژه سخن می گویند، در سطح شهر روایت دیگری جریان دارد؛ روایتی که بیشتر از نقشه های مهندسی، از تجربه روزمره مردم سرچشمه می گیرد.

برای ساکنان دهکده المپیک، شهران، پونک و شهرک غرب، خط ۹ یعنی کوتاه تر شدن مسیر خانه تا محل کار، کاهش وابستگی به خودرو شخصی و امید به پایان ترافیک های فرساینده.

یکی از شهروندان ساکن شهران می گوید: «بعضی روزها فقط برای رسیدن به نزدیک ترین ایستگاه مترو، نیم ساعت در ترافیک هستیم. اگر ایستگاه در خود محله باشد، اصلاً سبک زندگی آدم عوض می شود.»

زنی جوان از ایوانک نیز می گوید: «همه فکر می کنند چون شهرک غرب منطقه برخورداری است، مشکل حمل ونقل ندارد؛ در حالی که هر روز صبح از همین خیابان ها بیرون آمدن، خودش یک چالش است.

اما در غرب تهران احساس کاملاً متفاوتی وجود دارد. یکی از ساکنان تهرانسر می گوید: «هر بار که از توسعه مترو حرف می شود، می گویند اولویت با مناطق پرتراکم است. خب مگر تهرانسر جمعیت کمی دارد؟ چرا همیشه آخر صف هستیم؟»

شهروند دیگری از شهرک دریا نیز معتقد است: «پونک، چیتگر و شهرک غرب همه دارند مترو می گیرند، اما ما هنوز باید برای رسیدن به نزدیک ترین ایستگاه، چند وسیله عوض کنیم. این یعنی توسعه برای همه یکسان نبوده است.»

این گلایه ها اگرچه احساسی به نظر می رسد، اما ریشه در یک مطالبه قدیمی دارد؛ مطالبه ای به نام عدالت  در توسعه حمل ونقل عمومی.

خط ۹؛ فرصت یا آغاز مطالبه های تازه؟

تجربه توسعه مترو در تهران نشان داده است که با افتتاح هر خط جدید، مناطق برخوردار از ایستگاه های مترو نه تنها از نظر دسترسی، بلکه از نظر ارزش املاک، رونق کسب وکار و جذب سرمایه نیز دچار تحول می شوند.

به همین دلیل، طبیعی است که ساکنان محله هایی که از مسیر خطوط جدید جا می مانند، احساس کنند از بخشی از این فرصت محروم شده اند.

در مقابل، مدیران شهری تأکید می کنند که طراحی خطوط مترو بر اساس مطالعات فنی، تراکم جمعیت، الگوی سفرهای شهری و محدودیت های اجرایی انجام می شود و نمی توان همه محله ها را همزمان تحت پوشش قرار داد.

با این حال، واقعیت این است که افکار عمومی معمولاً پروژه های حمل ونقلی را نه با نقشه های مهندسی، بلکه با تأثیر آنها بر زندگی روزمره قضاوت می کند.

اگر شهروندی مجبور باشد هر روز ۳۰ دقیقه برای رسیدن به نخستین ایستگاه مترو زمان صرف کند، برای او تفاوتی ندارد که دلیل این موضوع محدودیت فنی باشد یا کمبود منابع مالی؛ آنچه می بیند، فاصله میان محل زندگی اش و شبکه مترو است.

چشم ها به وعده های شهرداری

اکنون که حفاری خط ۹ آغاز شده، انتظار شهروندان فقط به پیشرفت عملیات عمرانی محدود نمی شود. بسیاری امیدوارند این پروژه برخلاف برخی طرح های گذشته، سال ها درگیر کمبود اعتبار یا تغییر مدیریت ها نشود و در زمان پیش بینی شده به بهره برداری برسد.

از سوی دیگر، ساکنان محله هایی که در نقشه این خط جایی ندارند نیز چشم انتظار برنامه های بعدی مدیریت شهری هستند؛ برنامه هایی که بتواند شکاف دسترسی به حمل ونقل ریلی را در غرب و جنوب غرب تهران کاهش دهد.

در نهایت، شاید مهم ترین پیام واکنش های مردمی به آغاز حفاری خط ۹ این باشد که امروز شهروندان تنها خواهان ساخت تونل و ایستگاه نیستند؛ آنها انتظار دارند توسعه مترو، تصویری عادلانه تر از توسعه شهری ارائه کند.

خط ۹ بدون تردید یکی از بزرگ ترین پروژه های عمرانی سال های آینده تهران خواهد بود؛ خطی که از چیتگر تا دولت آباد امتداد می یابد، ۱۰ ایستگاه تبادلی ایجاد می کند و حلقه اتصال شبکه مترو را کامل تر می سازد. اما همزمان، این پروژه یک آزمون مهم برای مدیریت شهری نیز هست؛ آزمونی که نتیجه آن فقط با تعداد کیلومترهای حفاری یا ایستگاه های ساخته شده سنجیده نمی شود، بلکه با رضایت شهروندانی اندازه گیری خواهد شد که سال هاست یک سؤال مشترک را تکرار می کنند: «آیا این بار، توسعه مترو سهم همه تهران خواهد بود؟»