تاثیر کاهش قیمت نفت بر نظام بانکی ایران
وبلاگ تین نیوز، سعید مسگری | امروزه با صنعتی شدن کشورها و افزایش تولیدات صنعتی، اقتصاد جوامع مختلف وابستگی زیادی به نفت پیدا کرده است. برخی از کشورها برای انجام فعالیتهای تولیدی خود نیازمند استفاده از نفت و فرآوردههای آن هستند و تقاضا کننده نفت به شمار میروند برخی دیگر نیز به دلیل داشتن این منبع طبیعی، تولید کننده و عرضه کننده آن هستند. اقتصاد هر دو گروه کشورها با نفت و قیمت آن پیوند خرده است و با تغییرات و نوسان قیمت دستخوش تغییر میشود.
به عبارت دیگر هماکنون نفت تبدیل به کالایی استراتژیک شده است که بسیاری از متغیرهای اقتصادی را تحت تاثیر خود قرار میدهد. این تاثیرگذاری در کشورهای نفتی که درآمدهای نفتی، بخش عمده درآمدهای دولت را تشکیل میدهند بسیار شدیدتر و گستردهتر است. کشورهایی مانند کشورهای حوزه خلیج فارس که بیش از شصت درصد درآمدشان از فروش نفت بدست میآید کاملا وابسته به این کالای استراتژیک شدهاند و تمام ارکان و اجزاء اقتصادشان به قیمت نفت گره خروده است. این شرایط سبب شده است که اندک تغییری در قیمت نفت، تاثیر بسیار زیادی بر اقتصاد آنها بگذارد و بسیاری از متغیرهای اقتصادی
را تحت تاثیر قرار دهد.
در کشور ما نیز در سه دهه اخیر همواره بخش قایل توجهی از درآمدهای نفتی وارد بودجه شده است و اقتصاد ما تبدیل به اقتصاد نفتی شده است. از همین رو حالا که قیمت نفت بیش از سی درصد کاهش یافته است بسیاری از بخشهای اقتصادی دچار مشکل خواهند شد. یکی از بخشهای مهمی که میتواند تحت تاثیر این کاهش قیمت قرار بگیرد سیستم بانکداری ما است.
البته تاثیرپذیری آن از قیمت نفت بطور مستقیم نخواهد بود ولی بصورت غیرمستقیم متاثر خواهد شد. در این نوشتار به اجمال به بررسی تاثیرات افت شدید قیمت نفت بر نظام بانکداری کشورمان خواهیم پرداخت. تاثیر عوامل مختلف بر نظام بانکی را از دو مظر میتوان بررسی کرد. اول تاثیر آن عامل بر تسهیلات بانکی و دوم تاثیر آن بر سپردههای بانکی. به عنوان مثال تاثیر کاهش نرخ سپرده قانونی بر نظام بانکی را میتوان بر اساس تاثیر آن بر میزان تسهیلاتدهی و میزان سپردههای مردم در بانک مورد بررسی و تحلیل قرار داد. بنابراین تاثیر کاهش شدید درآمدهای نفتی بر نظام بانکی را از همین دو
منظر مورد بررسی قرار میدهیم.
به عقیده کارشناسان مهمترین تاثیر کاهش قیمت نفت در اقتصاد، افزایش کسری بودجه دولت خواهد بود. از آنجا که بخش عمدهای از بودجه کشور از محل درآمدهای نفتی تامین میشود کاهش قیمت نفت سریعا خود را بصورت کسری بودجه بروز میدهد. با آنکه مسئولین دولتی اعلام کردهاند بودجه سال آینده را بدون کسری بودجه تحویل مجلس میدهند اما شواهد حاکی از آن است که در صورت ادامه کاهش قیمت نفت قطعا در سال آینده با کسری بودجه مواجه خواهیم بود.
از سوی دیگر در سالهای گذشته نیز که مشکل کاهش قیمت نفت را نداشتیم و بودجه بدون کسری به مجلس ارائه میشد کسری بودجه پنهان و ذاتی در بودجه وجود داشت. البته توضیح این بحث در اینجا ممکن نیست و نمیتوان به طور کامل به بررسی آن پرداخت. درکل میتوان گفت درصورت ادامه روند فعلی، بروز کسری بودجه گریزناپذیر و بسیار محتمل خواهد بود.
با نگاهی به عملکرد دولتهای مختلف در تامین کسری بودجه مشاهده میکنیم که همواره نظام بانکی یکی از بهترین گزینهها برای جبران کسری بودجه بوده است. در هنگام بروز این مشکل هم دولت و هم سازمانها و نهادهای وابسته به آن برای تامین کسری بودجه خود متمسک استفاده از تسهیلات بانکی و منابع بانکها میشوند. حتی اگر خود دولت نیز اقدام به این کار نکند شرکتهای دولتی که بخش قایل توجهی از اقتصاد را تشکیل میدهند چارهای جز استفاده از منابع بانکی ندارند.
در این شرایط بانکها دیگر قادر به انتخاب جامعه هدف تسهیلات خود نیستند و مجبورند حجم قابل توجهی از منابع خود را به تسهیلاتدهی به دولت و زیرمجموعههای آن اختصاص دهند. طبیعی است در چنین شرایطی توان تسهیلاتدهی بانکها دچار اخلال و محدودیت میشوند و دیگر بانکها نمیتوانند به مردم و بخش خصوصی تسهیلات دهند. لذا کاهش توان تسهیلاتدهی بانکها و کاهش وامهای پرداختی یکی از تاثیرات مهم کاهش قیمت نفت بر نظام بانکی خواهد بود.
از سوی دیگر کاهش قیمت نفت بر بازارهای مالی و بورس نیز تاثیر میگذارد. بورس ایران که در سالهای اخیر با نوسانات زیادی مواجه بوده است با اندک خبری دستخوش تغییر و بیثباتی میشود. از آنجا که یکی از مهمترین صنایع بورس ایران پتروشیمیها هستند قیمت نفت تاثیر زیادی بر شاخص کل دارد. علاوهبر این در بسیاری از صنایع دیگر نیز نفت بهعنوان ماده اولیه در میزان سوددهی آنها نقش ایفا میکند.
بنابراین طبیعی است که قیمت نفت بر شاخص کل بورس تاثیرگذار باشد. البته درمورد اینکه قیمت نفت به چه میزان بر شاخص تاثیر میگذارد اجماعی وجود ندارد اما به نظر میرسد با توجه به شرایط بورس و ماهیت صنایع و شرکتهای بورسی، کاهش قیمت نفت باعث کاهش شاخص کل و زیان سهامداران خواهد شد. اگر شرایط اقتصادی ما در یک سال آینده ثابت بماند و اتفاقی مانند کاهش نرخ بهره رخ ندهد کاهش قیمت نفت میتواند منجر به افزایش زیان سهامداران و درنتیجه خروج بخشی از سهامداران خرد از بازار سرمایه شود.
در شرایط فعلی که بازار ارز به دلایل مختلف مانند ثبات نسبی حاکم در یک سال اخیر و کاهش نوسانات گزینه خوبی برای سرمایه گذاری محسوب نمیشود و کاهش قیمت جهانی طلا و رکود حاکم بر بازار مسکن نیز باعث غیر اقتصادی شدن این بازارها برای سرمایه گذاری شده است. سهامدارن خارج شده از بورس برای پولهای خود گزینه ای بهتر از نظام بانکی ندارند.
نظام بانکی که همواره به دلیل نداشتن ریسک، گزینه خوبی برای سرمایه گذاری بوده است در ماههای اخیر به دلیل کاهش نرخ تورم، دارای نرخ سود واقعی مثبت شده است و گزینه بسیار خوبی برای سرمایه گذاری محسوب میشود. لذا هم اکنون یکی از بهترین گزینهها برای سرمایه گذاری، سپرده گذاری در بانک است و بخش قابل توجهی از سهامداران خارج شده از بورس به احتمال زیاد پولهای خود را وارد نظام بانکی خواهند کرد. این اتفاق میتواند به افزایش سپردههای بانکی منجر شود و منابع بانکها را افزایش دهد.
حال برای اینکه بدانیم این دو اتفاق درمجموع چه تاثیری بر نظام بانکی میگذارد باید دید که هر یک به چه میزان محقق خواهد شد . درواقع اینکه نظام بانکی در مجموع از کاهش قیمت نفت منتفع میشود یا متضرر، بستگی به میزان تحقق این دو مورد دارد. بنابراین فعلا نمیتوان قضاوت دقیقی در این باره کرد و باید منتظر ماند و دید که در یک سال آینده چه اتفاقی برای یانکها خواهد افتاد.
امید است دولت با تصمیم گیری صحیح و اتخاد سیاستهای درست کسری بودجه خود را به حداقل برساند و درصورت بروز کسری بودجه، از روشهای مناسبی برای تامین آن بهره ببرد. همچنین با تدابیر مناسب مشکلات بورس را کاهش دهد و مانع خروج سهامداران از آن شوند. در این صورت نظام بانکی حداقل تاثیرپذیری از شرایط بیرونی مانند کاهش قیمت نفت را تجربه خواهد کرد و در شرایط بهینه و عادی فعالیت خواهد کرد.