◄ " جرمن وینگز " و چالش بهداشت روانی خلبانان
وبلاگ تین نیوز، مهدی ایرانمنش | کلمه استرس در علم زیست شناسی از زمان چارلز داروین 1859 مورد استفاده قرار گرفته و در فرهنگ لغت به مفهوم واکنش انسان نسبت به هرگونه محرک اعم از روحی، فکری، جسمی به کار رفته است.
در اواسط قرن نوزدهم در ایالات متحده امریکا واژه استرس راه خود را به حوزه های علوم اجتماعی و روان شناسی باز نمود. علت توجه دانشمندان به این پدیده نیز روشن بود. ناتوانی سربازان آمریکایی در انجام امور محوله بدون آنکه آسیب جسمانی و بدنی داشته باشند.به تدریج واژه استرس به مجموعه ای از شرایط نا مساعد از جمله هیجانات، خستگی، احساس ناخوشایند،نا امیدی و حتی احساس پوچی اطلاق گردید.
استرس در خلبانان به طور مستقیم تهدید جدی برای جان خلبانان تلقی نشده اما اهمیت اثرات این استرس ها از جهت کاهش میزان کارایی عملکرد (Performance) در خلبانان و بروز خطا که بتواند منجر به سانحه هوایی شود قابل توجه است. در واقع استرس بيش از حد، به سلامت فيزيکی و روانی آسيب رسانده اثر منفی روی توانايیهای فرد دارد. هر يک از ما روشهای خاص خودمان را برای غلبه بر حوادث نامطلوب داريم ولی هيچ روش دقيقی و جامعی برای کنترل استرس وجود ندارد.
از الزامات اصلی یک خلبان در هنگام پرواز داشتن سلامت روانی(فکری) و جسمانی مطلوب است. اساسی ترین مسئله ای که دواطلبان خلبانی با آن روبرو می شوند سازگاری با محیط و هماهنگی با شرایط است.
منظور از محیط نه تنها محیط فیزیکی اطراف بلکه تمام عناصری است که در تشکیل و ساخت زندگی شغلی و فردی دخیل است. چنانچه این تطابق وجود داشته باشد شرط لازم جهت سلامت جسمی و روانی خلبانان فراهم آمده است. البته چنین الزامی برای یک پرواز مطمئن و بدون خطر از ضروریات بوده و به موازات آن بهره وری نیز افزایش خواهد یافت.
عدم امنیت شغلی، مسایل اقتصادی، ناعدالتی شغلی،برخوردهای غیر اداری و بسیاری از موارد دیگر نیز از مصادیق ایجاد و تشدید استرس در خدمه پرواز است و بدون شک پرسنل پروازی که دارای استرس زيادی هستند مرتکب خطاهای زيادتری خواهند شد.
پس از حادثه 27 مارس 2012، و وجود نشانه هایی از اختلالات روانی خلبانان ایرلاین ها، انجمن پزشکی هوا و فضای آمریکا، کارگروه موقت بهداشت روانی خلبانان را تشکیل داد. کارگروه فوق به منظور ارزیابی سلامت روانی خلبان و تحليل وضعیت فعلی خلبانان با استانداردهای پزشکی تشکیل و نهایتا نتیجه به FAA و سازمان های دیگر در سراسر جهان که علاقه مند به استفاده از استانداردهای پزشکی بودند ارسال شد.
در نامه فوق تاکید شده بود بر اساس طرحی سازنده و مقرون به صرفه ارزیابی گسترده روانی خلبانان به عنوان بخشی از روال ارزیابی خلبانان (aeromedical) قرار گیرد همچنین کارشناسان و بازرسان اکیدا توصیه کردند توجه بیشتری در مسائل مربوط به سلامت روانی و عوامل استرس زا در زندگی شخصی خلبانان که مستقیما بر عملکرد پرواز تاثیر می گذارد، صورت پذیرد.
مهمترین راهکار ارائه شده کارگروه، شناخت اهمیت بهداشت روانی در ایمنی حمل و نقل هوایی و تشویق خلبانان به افزایش آموزش اعلام شد.
وضعیت بهداشت روانی خلبانان در ایران
به گزارش پایگاه خبری مجله فوربس و معرفی 10 شغل پر استرس سال 2015، خلبانی به عنوان چهارمین شغل پر استرس سال 2015 اعلام شده است. شاید گنجانده شدن این شغل در فهرست 10 شغل پر استرس سال 2015، با حوادث تلخ صنعت هوانوردی جهان در سال 2014 بی ارتباط نباشد. اما موارد دیگری نیز بر استرس خلبانان نقش دارد که در بالا به آن اشاره گردید.
بر اساس آمار منتشر شده در کشور آمریکا 13 درصد خلبانان گواهینامه پروازی خود را به دلیل اختلالات روانی (بعد از بیماری های قلبی) از دست می دهند. شایع ترین اختلالات روانی به ترتیب اضطراب، تعارضات زناشویی، شکایات جسمانی، افسردگی، واکنش های هراس است.
در کشور ایران آمار دقیقی از وضعیت بهداشت روانی خلبانان در دسترس نبوده اما شواهد امر نشان می دهد که از استانداردهای جهانی فاصله ای عمیق گرفته ایم.
ذیلا به مواردی در زمینه شغل خلبانی در ایران و حاشیه های آن اشاره می شود که هر کدام از آنها به تنهایی موجب ایجاد استرس های مزمن و به خطر انداختن بهداشت روانی خلبانان می گردد.
1- حقوق و دستمزد ناکافی: متوسط درآمد سالانه هر خلبان در آمریکا 98 هزار و 400 دلار است. این در حالی است که بالاترین حقوق سالانه در بین خلبانان ایرانی تقریبا 41 هزار دلار است. این در حالی است که بالاترین حقوق در ایران از نصف متوسط حقوق خلبانی در آمریکا پایین تر است.
2- عدم حمایت دولت از خلبانان: در تمام دنیا خلبانی، جزء ده شغل برتر و سخت محسوب شده و تمام این مشاغل مورد حمایت خاص دولت ها نیز هستند. در همین راستا دولت ها با ایجاد امکانات رفاهی و اجتماعی خاص و حمایت های معنوی از این گونه مشاغل همواره تلاش در کاهش دغدغه های اجتماعی و فردی خلبانان دارند.
در کشور ایران متاسفانه هیچ گونه حمایت دولتی از شغل خلبانی وجود ندارد. خلبان ایرانی دغدغه هایی از پزداخت اجاره بها منزل شخصی تا تحصیل فرزندان خود را داشته و سال ها با همین دغدغه ها پرواز انجام داده است. در موارد مشابه و در کشورهای حاشیه خلیج فارس، خلبانان ایرانی را استخدام و هزینه تحصیل فرزندان آنها را نیز تقبل می نمایند.
3- عدم حمایت سازمان های کارگری و کارفرمایی از قرار گرفتن شغل خلبانی در زمره مشاغل سخت و زیان آور: غیر استاندار بودن چهار عامل فیزیکی، شیمیایی، مکانیکی، بیولوژیکی محیط کار مشمول سختی کار می گردد. در مورد خلبانان 31 مورد وجود دارد که خلبان در شرایط غیر استاندار قرار می گیرند. از جمله موارد فوق تششع، درخشندگی، فشار هوا، آلودگی صوتی و چندین مورد دیگر است. در این میان استرس از جایگاه ویژه ای برخوردار است که به مقدار زیاد در زندگی فردی و شغلی خلبانان ایرانی وجود دارد.
4- استفاده از ناوگان فرسوده، شرایط تحریم و همچنین عملیات در فرودگاه های دشوار و بعضا بدون امکانات ناوبری و یا عدم کالیبراسیون دستگاه ها
5- عدم عدالت در شرکت های هواپیمایی در زمینه رشد شغلی خلبانان و بعضا سرخوردگی در بین خلبانان با مهارت و با دانش بالا
6- سوء مدیریت در شرکتهای هواپیمایی در زمینه های مختلف اعم از آموزش خلبانان،افرایش بهره وری و خدمات رفاهی و...
7- نگرانی دائمی از زمین گیر شدن هواپیما به دلیل عدم تامین قطعه (از دست دادن شغل یا همان عدم امنیت شغلی)
8- اخذ تضامین و وثایق بزرگ و خارج از توان خلبانان توسط شرکت های هوایی
9- عدم طرح های مناسب بیمه ای و در شان خلبانان بخصوص بیمه از دست دادن گواهینامه (Loss of license insurance): در صورت از دست دادن شرایط خلبانی در حالت های پزشکی مبلغ بسیارناچیزی به خلبانان ایرانی پرداخت می شود که تنها هزینه چند ماه زندگانی آنان است و این در حالی است که به دلیل کنترل های سالانه پزشکی بر سلامت خلبانان در تمام کشورها شرکت های بیمه برای این بخش ریسک بالایی را انجام داده و مبالغ قابل توجهی را بیمه می نمایند و بسیاری از موارد دیگر که از حوصله این نگارش خارج است.
سانحه هوایی جرمن وینگز هشدار جدی برای سازمان های حاکمیتی و سندیکاهای خلبانی به همراه داشت.
وقت آن رسیده است که دولت و سازمانهای مرتبط هوانوردی اعم از دولتی، خصوصی و حاکمیتی و همچنین سازمان های اجتماعی از جمله تامین اجتماعی و سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور به قید فوریت امکانات و شرایط لازم را برای افزایش رفاه خلبانان به منظور کاهش استرس و بروز رفتارهای پر خطر انجام داده و در آموزش های خلبانان بخشی به منظور حفظ بهداشت روانی خلبانان با اولویت بالا لحاظ گردد.