ناکارآمد؛ پردستانداز و عقبمانده
تین نیوز | ...رئیس جمهور چندی پیش به منطقه ویژه اقتصادی پارس رفتند و کلنگ چهار طرح فولادی را زدند و گفتند که ما میخواهیم قطب فولادی منطقه شویم، به تولید سالانه 55 میلیون تن تولید فولاد برسیم؛ این یعنی نیاز به تولید و استخراج 150 میلیون تن سنگ آهن از معادن کشور. اما وقتی میگوییم که میخواهیم ظرفیت تولید فولاد در کشور را در سال 1404 به 55 میلیون تن برسانیم، یا تولید سیمان را به 70 میلیون تن برسانیم، باید فکری هم به حال حمل و نقل این حجم تولید کنیم.
از روزی که معادن ما شناسایی شدهاند تا به امروز نزدیک به 45 میلیون تن سنگ آهن استخراج شده است، یعنی ما 100 میلیون تن سنگ آهن برای طرحی که رئیس جمهور از آن میگوید کمبود داریم. اما مسوولان ما متوجه این موضوع نیستند که حمل و نقل این 100 میلیون تن سنگآهن مورد نیاز، قرار است به چه طریقی انجام شود؟ با کامیونهای چینی؟ با ناوگان ریلی ناکارآمد؟ با این بنادر؟ ده سال دیگر اولین صنفی که ضرر این قضیه را میبیند، معادن هستند.»
با مهندس کامران وکیل، دبیر اتحادیه تولیدکنندگان و صادرکنندگان محصولات معدنی ایران در خصوص چالشهای و حفرههای حمل مواد معدنی گفتگو کردیم.
ببینید! به نظر من باید برنامهریزیهای گستردهای از گذشته صورت میگرفت تا امروز شاهد بروز مشکلات حمل و نقل به این گستردگی نباشیم. اولین قدم میبایست جانمایی صنایع میبود؛ چرا كه در حال حاضر اگر نقشه پراکندگی کارخانجات صنایعی مانند سیمان، فولاد و ... را که محصولات حجیم و سنگین تولید میکنند تهیه کنیم، مشاهده خواهیم كرد که هیچ نظمی ندارند. در حالی كه اگر همین نقشه را برای کشور ترکیه تهیه کنیم، میبینید که دو یا سه کارخانه قدیمی در اطراف شهرهای شلوغ قرار دارد و بقیه کارخانهها در اطراف نوار آبی این كشور قرار گرفتهاند.
ایران 70 کارخانه سیمان دارد و ترکیه 38 کارخانه، اما فاصله این 38 کارخانه با دریا، کمتر از 100 كیلومتر است؛ در حالی كه در ایران، از 70 کارخانه سیمان، تنها 5 کارخانه کنار دریا قرار گرفتهاند. همین مزیت ترکها در دسترسی به بازارهای بینالمللی به دلیل ساخت كارخانجات صنعتی در کنار دریا، باعث شده كه آنها بتوانند برای تمامی کشورها محصولات خود را به راحتی از طریق کشتی صادر كنند. ولی در ایران عکس این موضوع صدق میكند و شما کارخانههای بسیاری را میبینید که در اطراف شهرهای بزرگ مرکزی ساخته شده است، مثلا ما در اطراف تهران تعداد زیادی کارخانه سیمان داریم، مانند
سیمان تهران، آبیک، فیروزکوه، دلیجان، ری و ... نتیجه این میشود که با افتخار اعلام میکنند سیمان تهران به صادرات دستیافت. خب این كار چه افتخاری دارد وقتی ما مجبوریم از تهران، سیمان خود را بار کامیون کنیم، سپس به بندر عباس بفرستیم و از آنجا به سایر کشورها صادر کنیم؟!
در مورد صنایع نورد و فلز هم همین اشتباه صورت گرفته است. حتی کارشناسان میگویند که اصفهان دیگر ظرفیت تحمل ذوبآهن و فولاد مبارکه را هم ندارد و زایندهرود نیز خشک شده است، ولی باز هم شاهد ساخت پروژههای جدید در این استان هستیم.
تاكید میكنم كه استراتژی چیدمان اكثر قریب به اتفاق صنایع در کشور غلط است. مثلا در صنعت پتروشیمی چرا باید تانکر حامل اسیدهای خطرناک در جادههای خطرناک مسافتهای طولانی را طی کنند؟ چندین بار هم شاهد این بودهایم که این کامیونها در رودخانهها و سدهای ما افتادهاند و باعث آلودگی آبهای منطقه شدهاند، در حالی كه این كالای استراتژیك باید از طریق ریل حمل شود. یکی از گرفتاریهای صنایع معدنی این است که وقتی که احداث میشدند به تنها مسالهای که فکر نمیشده مساله حمل و نقل آن بوده است...
قبول دارم كه بخشی از این موضوع اجتنابناپذیر است و نمیتوان جای بعضی از معادن و كارخانههای یك كشور را از قبل انتخاب كرد؛ ولی همه كه شامل این مساله نمیشوند؛ ما در تمام کشور پتانسیل مکانیابی کارخانه سیمان داریم، بیشتر از هر نقطهای این موضوع در استان بوشهر وجود دارد، به این خاطر که هم کوههای آهکی دارد، هم به دریاهای بینالمللی متصل است و ... ولی این استان کارخانه سیمان ندارد!
ناكارآمدیهای ریلی
بعضیها در اهمیت توسعه راهآهن در یك كشور معتقدند فرق بین قاره آفریقا و قاره آمریکا، تنها راهآهن سراسری آن است؛ به عبارت دیگر، فرق توسعهیافتگی، همین زیرساخت كارآمد ریلی است. این در حالی است كه در كشور ما کسی چندان تمایلی به استفاده از سیستم حمل و نقل ریلی ندارد، چرا كه ظرفیتها واقعی نیست و تعرفههای موجود هم بالا است. در بخش صادرات نیز مهمترین قسمت کار تخلیه بار از راهآهن و بارگیری مجدد برای کشتی است که زیرساختهای مناسب در این خصوص در بنادر ما وجود ندارد. من هر موقع از ساختمان راهآهن که در میدان آرژانتین قرار دارد میگذرم برای این
سوال به وجود میآید که این همه آدم در ساختمانی به این بزرگی دقیقا مشغول انجام دادن چه کاری هستند؟!
دوسلدرف آلمان مرکز قطارهای کشور آلمان است، آلمان چند صد برابر ما ناوگان ریلی دارد و شبکه ریلی آلمان مانند شاهرگی است که در این کشور چرخیده و به صورت مویرگی به روستاها هم رسیده است. آن وقت اداره مرکزی راهآهن آلمان در دوسلدرف یک ساختمان چهار طبقه است با حداکثر 100 کارمند، در حالی كه ما با این ناوگان فرسوده که از 100 سال پیش به یادگار مانده، این همه کارمند دفتری و اداری داریم. فکر میکنم اگر در آلمان بخواهیم کارمندان شرکت ریلی آلمان را در مسیر ریلهای قطار سراسری این کشور به خط کنیم، هر 100 کیلومتر یک کارمند باید قرار بگیرد، ولی در ایران در هر کیلومتر باید 50 نفر
آدم بایستد!
در مورد همین راهآهن جدید ایران- تركمنستان- قزاقستان كه مدتی قبل با بوق و كرنا افتتاح شد و میگویند قابلیت حمل 5/1 میلیون تن بار را دارد، ما رفتیم و از آنها خواستیم كه برای حمل كالا در این مسیر به ما قیمت بدهند، اما یك ماه است كه هیچ جوابی دریافت نكردهایم. حتی معلوم نیست بلیت این قطار را از كجا باید خرید!
عقبماندگیهای بندری
در بخش بنادر نیز نسبت به کشورهای همسایه و دنیا خیلی عقب هستیم، به عنوان مثال ظرفیت بندر جبلعلی بر حسب TEU18 برابر ظرفیت بندرشهیدرجایی و باهنر و بندر روتردام 75 برابر بندر شهید رجایی است، یعنی ما باید 18 بندر دیگر مانند شهیدرجایی بسازیم تا همانند بندرجبل علی دوبی شویم. مدتهاست که میشنویم به دلیل ویژگیهای مثبت بندرچابهار به لحاظ آبخور مناسب و ... به دنبال پیدا كردن سرمایهگذاری برای این بندر هستند، اما در خوشبینانهترین حالت، بندر چابهار بعد از 10 سال کار کردن مداوم، میتواند به 30 گذشته بندرعباس تبدیل شود.
خود من مدتی است كه در شمال كشور کار میکنم، بنابراین به بندرامیرآباد رفتهایم و گفتهایم که میخواهیم کشتی 10هزار تنی به این بندر بیاوریم؛ با تعجب به ما نگاه کردهاند و گفتهاند که ما در سه ماه گذشته در اینجا 7 هزار تن بار جابهجا کردهایم! حتی بازار ماهی فروشهای نوشهر، شلوغتر از بندر آن است!
بنادر ایران در دو بندر متمرکز شده و هزینههای بندری آن به طور غیرمعقولی بالاست، یک زمانی سنگآهن تنی 160 دلار قیمت داشت و قیمت تمامشده آن برای معدندار تنی 70 دلار بود، بنابراین سود خوبی نصیب معدندار میشد. اما الان حاشیه سود سنگ آهن كاهش یافته و مانند دریایی شده که در حال خشک شدن است و برجستگیهای کف دریا در حال نمایان شدن است.
الان تولیدکنندگان سنگ آهن میگویند که محصول خود را با قیمت 40 دلار تولید و به بندر میرسانند و در آنجا 45 دلار میفروشند. به ازای هر تن هم باید 5 دلار به محوطهدارانی که در اطراف بندر هستند پرداخت کنند تا محصول را در آنجا دپو و سپس به داخل کشتی منتقل کنند. یعنی سود یک محوطهداری كه 200 هکتار زمین در بندرعباس دارد، با سود یک معدن سنگآهنی که حداقل 300 نفر در آن کار میکنند و 100 میلیارد تومان تجهیزات و ماشینآلات دارد، برابر شده است.
شما اگر نتوانید حجم مشخصی از محصول خود را در مدت مشخص به محوطه بندر برسانید و کشتی بیاید و بار نداشته باشد، زیان هنگفتی را متقبل خواهید شد. متأسفانه عدهای فرصتطلب هم وجود دارند که میخواهند از آب گلآلود ماهی بگیرند، آنها در زمینهای اطراف بندرعباس اقدام به دپو سنگآهن میکنند و زمانی که معدندار 45 هزار تن از ظرفیت کشتی 50 هراز تنی خود را پر کرده و 5 هزار تن ظرفیت خالی دارد، میآیند و به این فرد میگویند که اگر شما این ظرفیت را خالی بروید، باید تنی 20 دلار ضرر بدهید، پس تنی 10 دلار به من بدهید تا این ظرفیت خالی را برای شما پر کنم.
در واقع در کشور ما یک سری مسائل به خاطر تفاوت ارزشها به چشم نمیآید. هزینههای بندری در ایران به خصوص در بندرعباس شاید از همه جای دنیا بیشتر باشد، اما به چشم نمیآید، چون از یك طرف یارانه سوخت میگیرید و از طرف دیگر، هزینه نیروی کار با تورم رشد نکرده و نیروی کار ارزان است و ... نتیجه عدم توزانها این میشود که یک سری کاستیها به چشم نمیآید، شما آنقدر هزینههای هنگفت میدهید که این هزینهها به چشمتان نمیآید.
اگر در استانداردهای جهانی بخواهیم این موضوع را بررسی کنیم میبینیم که ظرفیتهای بندرهای ما یک دهم کوچکترین بنادر دنیا است و هزینههای آن 10 برابر. در یک صنعت مانند معدن که حجیم، وزین و کم ارزش است با کوچکترین تلاطمات قیمتی این مسائل خود را نشان میدهند. وقتی یک کانتینر تلویزیون وارد میکنید که 50 تلویزیون در آن قرار دارد و ارزش آن 250 میلیون تومان است، در بندر اگر 2 میلیون تومان هم بیشتر پرداخت کنید، به چشم نمیآید. ولی بار معدنی در یک کانتینر 3 میلیون تومان ارزش دارد و یک دفعه اگر بخواهید برای آن 2 میلیون تومان بیشتر پرداخت کنید، دیگر اصلا سودی نصیبتان
نمیشود.
دستاندازهای جادهای
سال گذشته و زمانی که هنوز تولید و فروش سنگ آهن دچار رکود نشده بود و سالی 20 میلیون تن سنگ آهن از ایران صادر میشد، بیشتر از نیمی از ناوگان حمل و نقل جادهای کشور توسط معادن سنگ آهن اشغال شده بود. به این ظرفیت چیزی اضافه نشده است و حالا بحث بر سر این است که ظرفیت تولید فولاد در کشور ما به 55 میلیون تن برسد. شاید این اتفاق بیافتاد، کما اینکه در مورد سیمان هم این اتفاق افتاد و ظرفیت 30 میلیون تنی ما به 90 میلیون تن رسید. اما این ظرفیت اضافه را چه کسی میخواهد حمل کند؟ با چه وسیلهای؟
کامیونی را که خارج از ایران میتوانید 210 میلیون تومان بخرید وقتی عوارض گمرکی به آن تعلق میگیرد میشود 610 میلیون تومان و این مساله فرسودگی و عدم نوسازی ناوگان حمل و نقلی ما را به دنبال دارد. بهسازی هم صورت نگرفته است، کامیونهای قدیمی ماک، بنز، داف و ... به کنار میروند و ماشینهای چینی با کیفیت پایین جایگزین آنها میشوند. مجموع این مشکلات در بحث حمل و نقل جادهای باعث این میشود که به هر کس که میخواهد وارد کار معدنی شود، توصیه كنیم که اگر روی این حساب میکنید که 100 ماشین باید بار تو را جابهجا کنند، 10 کامیون را خودت بخر.10 راننده پیدا
کن و با آنها وارد شراکت شو و یک دانگ ماشین را به نام آنها کن.
در حال حاضر، عملا تمام معادن متوسط به بالای ما خودشان به بنگاههای حملونقلی تبدیل شدهاند، اما کامیونداری كه کار آسانی نیست ضمن اینكه کار کردن با رانندگان نیز مشكلات خود را دارد. در تمام معادن معضل حمل و نقل به چشم میآید و مانعی برای توسعه شده است، به خصوص در مورد موادی که حجم محصولات معدن زیاد است. در بعضی معادن سنگ تزیینی که حجم کاری آنها ماهانه به هزار تن میرسد و روزانه شاید تنها به دو کامیون احتیاج داشته باشند میتوان به نحوی با مشکلات حمل و نقل كنار آمد، ولی معدنی که در سال 5/1 میلیون تن صادرات دارد و روزانه به 20 ماشین برای صادرات
محصولات خود نیاز دارد، وضعیت فرق میكند؛ تا آنجا كه دیگر خود معدنداری به فعالیت حاشیهای برای آنها تبدیل شده و هر روز درگیر رتق و فتق امور حملونقلی هستند که درصد عمدهای از سود کار را میبلعد.
ما در حمل و نقل درون کارگاهی هم برای حمل و نقل خاکهای استخراجی غیرقابل استفاده از معادن، مشكل داریم. درون کارگاهی که 1 میلیون تن تولید دارد، باید 9 میلیون تن جابهجایی باطله در سال داشته باشیم. اگر این 9 میلیون تن باطله، قرار باشد که 30 کیلومتر دورتر از معدن دپو شوند، خودتان میتوانید مشکلات حمل و نقلی آن را تصور كنید.
از یک ماه پیش رئیس حمل و نقل راهداری جادهای برای کامیونهای ترکیهای ضابطهای گذاشتندکه در این دوماهه صادرات محصولات معدنی از راه زمینی به ترکیه قطع شده است، چون برای صادرکننده صرف نمیکند که به ناگهان تنی 200 دلار به هزینه حمل اضافه شود. قبل از اینکه حملات تروریستی گروه داعش در عراق شروع شود، از مرز خسروی یا مهران، کاشی، سرامیک، سیمان، گچ و ... به اربیل عراق صادر میشد و از دهها کیلومتر قبل از رسیدن به گمرک، میتوانستید صف كامیونهای صادراتی را مشاهده كنید؛ در چنین شرایطی، گمرك ایران یک کانکس در مرز مستقر كرده بود و دو نفر آدم هم در نشسته
بودند تا کارها را انجام دهند؛ بنابراین کامیونهای ایرانی سه روز پشت مرز معطل میشدند و هیچ امكاناتی هم برای رفاه رانندگان وجود نداشت، در حالی كه ترکها یك ساختمان 10 طبقه ساخته بودند، همراه با رستوران، محوطه برای اسکان رانندگان و ...
نتیجه این بود که سیمان ترکیه با قیمت گرانتر، حملونقل گرانتر و ... به خاطر ضعف زیرساختهای ما، خواهان بیشتری داشت. بازار عراق واقعا بازاری بود که پتانسیلهای زیادی برای استفاده داشت، اما شاید ما تنها از 30 درصد ظرفیت آن بهرهمند شدیم.
بازار خوشخیالی
رئیس جمهور به منطقه ویژه اقتصادی پارس رفتند و کلنگ چهار طرح فولادی را زدند و گفتند که ما میخواهیم قطب فولادی منطقه شویم، به تولید سالانه 55 میلیون تن تولید فولاد برسیم؛ این یعنی نیاز به تولید و استخراج 150 میلیون تن سنگ آهن از معادن کشور. وقتی میگوییم که میخواهیم ظرفیت تولید فولاد در کشور را در سال 1404 به 55 میلیون تن برسانیم، یا تولید سیمان را به 70 میلیون تن برسانیم، باید فکری هم به حال حمل و نقل این حجم تولید کنیم.
از روزی که معادن ما شناسایی شدهاند تا به امروز نزدیک به 45 میلیون تن سنگ آهن استخراج شده است، یعنی ما 100 میلیون تن سنگ آهن برای طرحی که رئیس جمهور از آن میگوید کمبود داریم. اما متاسفانه مسوولان ما متوجه این موضوع نیستند که حمل و نقل این 100 میلیون تن سنگآهن مورد نیاز، قرار است به چه طریقی انجام شود؟
توسعه انفجاری که در صنعت سیمان به وجود آمد و تولیدات ما از 30 میلیون تن به 90 میلیون تن رسید، قرار است در صنعت فولاد هم به وجود آید. ما در حال حاضر 12 میلیون تن تولید داریم و نزدیک به همین عدد هم وارد میكنیم، ولی میخواهیم به صادرکننده تبدیل شویم، اما اگر کارخانههای فولاد راهاندازی شد، با چه سیستمی میخواهیم محصول تولیدی را صادر کنیم؟ با کامیونهای چینی؟ با ناوگان ریلی ناکارآمد؟ با این بنادر؟ ده سال دیگر اولین صنفی که ضرر این قضیه را میبیند، معادن هستند.
بسیار عالی صحبت کرده اند و توجه به این معضلات در بخش حمل و نقل و در بخش معادن و صنایع لازم است