برنامههای اقتصادی و طراحی مکانیزمها
تین نیوز | برنامه ششم توسعه در حال تدوین در نهادها و دستگاههای مختلف است. همزمان طیف زیادی از اسناد بالادستی در حوزههای مختلف وجود دارد كه سیاستها و اهداف مطلوب را تبیین كردهاست. گزارشهای نسبتا جامعی نیز از وضعیت فعلی كشور در حوزههای مختلف وجود دارد. به عبارت دیگر، وضع فعلی كشور تا حدود زیادی برای سیاستگذاران مشخص است و وضعیت مطلوب نیز تا حدود زیادی ترسیم شده است، اما مساله این است كه از این وضع موجود چگونه به سمت وضع مطلوب حركت كنیم؟ اگر این مساله در حد یك شركت یا بنگاه مطرح بود، راهحل مشخص بود: مدیران باید استراتژیهایی را
برای رسیدن به این اهداف تعیین میكردند.
نیروهای شركت نیز ملزم به اطاعت و اجرا بودند، اما در سطح اقتصاد ملی هیچگاه نمیتوان چنین نسخهای را (مشابه كشورهای كمونیستی) ارائه داد. در اقتصاد، بینهایت عامل اقتصادی و بینهایت اطلاعات ضمنی وجود دارد. هر یك از عاملان مطابق با انگیزهها و منافع خود اقدام میكند و نتیجه لزوما آن چیزی نیست كه مورد نظر سیاستگذار است. در اینجا باید مكانیزمهای انگیزشی بهگونهای طراحی شوند كه عاملان اقتصادی خود بهدنبال نتیجه مطلوب سیاستگذار حركت كنند.
در برنامههای توسعه كشور (و حتی در برنامه خروج از ركود كه اخیرا ارائه شد) عمدتا بر اینكه چه كارهایی باید انجام شود تاكید میشود؛ اما در مورد اینكه این كارها چگونه انجام شود و چه سازوكارهایی باید طراحی شود تا عاملان اقتصادی در جهت اجرای آن برنامهها حركت كنند، كمتر سخنی به میان میآید.
در سوی دیگر اكثر تحقیقات دانشگاهی و آكادمیك نیز بهدنبال پاسخ به «آیا...؟»، «چرا....؟» و «چه...؟» هستند اما در مورد پاسخ به سوال «چگونه...؟» كمتر كار میشود. قریب به اتفاق پایاننامهها نوعا، یا به بررسی اثر متغیر (الف) بر متغیر (ب) میپردازند؛ یا درصدد اندازهگیری متغیر (ج) هستند. سوال این است: بعد از اینكه این اثرات و این مقادیر را فهمیدیم، چه كنیم كه اثرات مفید و مقادیر مطلوب حاصل شود؟ مثلا میدانیم كه سرمایهگذاری در زیرساختهای كشور ضروری و مفید است. میدانیم كه حضور بخش غیردولتی ضروری و مفید است. سوال اصلی كشور این نیست
كه «آیا» مفید است یا «چه» میزان مفید است یا «چرا» مفید است. سوال این است كه چگونه این كار انجام شود. یا به بیان بهتر چگونه ترتیباتی طراحی كنیم كه این كار انجام شود. بهطور خلاصه «تاثیر را فهمیدیم، راهحل چیست؟» اینجا دقیقا حوزهای است كه دانشگاهیان خود را كنار میكشند و كار را به سیاستگذاران و مدیران واگذار میكنند. در حالی كه سیاستگذاران بهدنبال راهحل هستند، راهحلی كه مبتنی بر چارچوب علم اقتصاد و انگیزههای اقتصادی عاملان باشد و به خروجیهای مطلوب منجر شود.
یكی از رویكردهای موجود در علم اقتصاد برای پاسخگویی به این وضعیت، تئوری طراحی مكانیزم است كه ماسكین (یكی از برندگان نوبل اقتصاد در سال 2007) آن را جنبه مهندسی علم اقتصاد معرفی میكند. در بسیاری از كارهای نظری در اقتصاد، بر نهادهای موجود تمركز میشود و نظریهپرداز قصد توضیح یا پیشبینی نتایج اقتصادی یا اجتماعی تولید شده توسط این نهادها را دارد، اما در تئوری طراحی مكانیزم، كار تا حدودی برعكس است: ما ابتدا خروجیها یا اهداف مطلوب اجتماعی را شناسایی میكنیم و سپس این سوال را مطرح میكنیم كه آیا برای رسیدن به این اهداف میتوان مكانیزم مناسبی
طراحی كرد؟ اگر پاسخ مثبت است این مكانیزم چگونه است؟ هرچند نگاهی به مقالات آكادمیك این حوزه نشان میدهد این رویكرد كه قرار بودهاست نقش مهندسی علم اقتصاد را ایفا كند نیز خود بیشتر در سطح روابط و معادلات ریاضی «خوش رفتار» باقی مانده است، شاید به این دلیل كه اقتصاددانان چندان علاقهای ندارند خود را درگیر مسائل اجرایی و واقعی كنند.
اما به هر حال به نظر میرسد در حال حاضر سوال پیشروی اقتصاد ایران چه در حوزه اجرایی و چه در حوزه آكادمیك از جنس طراحی مكانیزم البته به شكل عملیاتی و كاربردی آن باشد.