ایران به جمع اعضای شانگهای میپیوندد؟
تین نیوز | سازمان همکاری شانگهای سازمانی میاندولتی است که برای همکاریهای چندجانبه امنیتی، اقتصادی و فرهنگی تشکیل شدهاست.
این سازمان در سال ۲۰۰۱ م توسط رهبران چین، روسیه، قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان و ازبکستان پایهگذاری شد و از آن پس چین و روسیه نقش اصلی و تعیینکنندهای در سازمان شانگهای دارند.
سازمان همکاری شانگهای در حقیقت ترکیب جدید سازمان «شانگهای ۵» است که در سال ۱۹۹۶میلادی تأسیس شده بود، اما پس از عضویت ازبکستان به «سازمان همکاری شانگهای» تغییر نام داد. علاوه بر اعضای اصلی، ابتدا مغولستان در سال ۲۰۰۴ م و یک سال بعد ایران و پاکستان، هند و افغانستان نیز در سال ۲۰۱۲ م به عنوان عضو ناظر به سازمان پیوستند.کشورهای عضو و ناظر سازمان همکاری شانگهای روی هم نه تنها بزرگترین توان اقتصادی، نظامی، هستهای و فضایی جهان را دارند، بلکه بیشترین تولیدکننده و مصرفکننده انرژی در جهان نیز هستند. مساحت کشورهای عضو (اصلی و ناظر) این سازمان روی هم بیش
از ۲۵ میلیون کیلومتر مربع یا یک چهارم سطح خشکیهای زمین است. اساسنامه سازمان همکاری شانگهای نیز بر شفافیت عملکرد و بیطرفی نظامی آن تاکید میکند. با وجود این موضوع، شکی نیست که سازمان همکاری شانگهای نقش موازنهدهندهای در صحنه بینالمللی بهویژه در مقابل پیمان ناتو ایفا میکند.
تلاش برای رشد اقتصادی، یکی از برنامههای اصلی تصمیمگیرانی است که در نظام بینالملل فعال هستند. بهطور دقیق به همین دلیل «بحث و تصمیمگیری» در فضای اقتصادی یکی از اصلیترین برنامههای سازمان همکاریهای شانگهای است تا بتوانند اهداف و مطالبات اعضاء را آنطور که لازم است، پیگیری کنند. بنابراین در ۳ بخش مهم بازرگانی، بانکی و انرژی نشستهایی جدی برگزار میشود. بهطوری که براساس چهارچوب توافقنامه همکاری اقتصادی کشورهای عضو پیمان که در سال ۲۰۰۳م به امضا رسید، رییس دولت چین پیشنهاد کرد که برنامه بلندمدتی برای تشکیل منطقه آزاد تجاری در
سازمان تهیه شود و چندین راهکار کوتاه مدت نیز برای افزایش سطح بازرگانی در میان کشورهای عضو ارائه شد. یکسال پس از این پیشنهاد، سندی شامل ۱۰۰ برنامه مشخص برای افزایش سطح بازرگانی میان کشورهای عضو به امضا رسید. اتفاق بزرگ و تاثیرگذار دیگر در سازمان همکاریهای شانگهای، تشکیل شورای مشترک بانکی بین کشورهای عضو سازمان بود.
هدف از تشکیل این شورای مشترک بانکی تسهیل در فراهم کردن سرمایه مورد نیاز برای اجرای پروژههای مشترک سازمان عنوان شده است. درپی این توافق، نخستین گردهمایی شورای مشترک بانکی سازمان همکاری شانگهای در ۳۰ نوامبر ۲۰۰۶ در پکن پایتخت چین برگزار شد. از آن روز به بعد کشورهای این سازمان همکاری مطلوبی در زمینه مبادلات بانکی دارند که هزینههای واردات و صادرات را برای آنها به پایینترین حد ممکن رسانده است. همچنین در نشستی دیگر، نماینده وزارت خارجه روسیه اعلام کرد که روسیه درحال تاسیس تشکیلاتی بینالمللی با نام «باشگاه انرژی» است که بعدها با تشکیل این باشگاه
اعضای سازمان همکاری شانگهای تجارت مطلوبی را در حوزه انرژی تجربه کردند.
دستاوردها و چالشها
به نظر میرسد سازمان همکاری شانگهای همزمان با اهداف امنیتی، تلاشهایی برای گسترش اهداف اقتصادی نیز داشته و از طریق ایجاد انگیزههای اقتصادی توانسته حوزه همکاریها را میان اعضا گسترش دهد.
مهمترین حوزههای همکاری اقتصادی کشورهای عضو شانگهای؛ انرژی، حملونقل، مخابرات و سیستمهای مالی هستند و در گروههای کاری تخصصی گمرک، تجارت الکترونیک، گسترش سرمایهگذاری و ارتباطات نیز بین کشورهای عضو فعالند. اما با آمار ارائه شده از مجموع تجارت داخلی شانگهای، به سختی میتوان از رشد چشمگیر و هماهنگ اقتصادی این سازمان سخن گفت، به طوری که به عقیده بسیاری از کارشناسان و تحلیلگران اقتصاد بینالملل، در مسیر یکپارچگی اقتصادی شانگهای چالشها و موانعی وجود دارد.
تفاوت در سطح اقتصادی اعضا
برای بررسی سطح اقتصادی کشورهای عضو شانگهای باید به بررسی شرایط اقتصادی اعضا بپردازیم.آنچه بدیهی به نظر میرسد این است که شاخصهای اقتصادی به عنوان یک معیار اساسی برای نشان دادن میزان همگرایی چند کشور است. در این بین اگر شاخصهای اقتصادی روسیه و چین به عنوان کشورهای برخوردارتر را با دیگر کشورها مقایسه کنیم، این قیاس نشان میدهد که اختلاف توانمندیها در این سازمان در ۳ سطح است. چین و روسیه در سطح بالا، قزاقستان و ازبکستان در سطح بعدی و کشورهای قرقیزستان و تاجیکستان در سطح پایین با اختلاف فاحشی قرار دارند.در واقع به علت ناهمخوانی اقتصادی کشورهای عضو
شانگهای، حجم مبادلات اقتصادی هر دو کشور عضو با هم تفاوت زیادی دارد. تجارت داخلی شانگهای در سال ۲۰۰۷م، حدود ۸۹ میلیارد دلار یا حدود ۳/۳ درصد از مجموع تجارت خارجی ۶ کشور عضو سازمان را به خود اختصاص داده بود.
این درحالی است که ۴ عضو کوچک شانگهای، به شدت به تجارت داخلی شانگهای وابسته هستند و تجارت در درون این سازمان حدود ۴۴ درصد از تجارت خارجی قزاقستان و ۸۰ درصد از تجارت خارجی قرقیزستان را به خود اختصاص میدهد.
با این حال، تجارت داخلی شانگهای حدود ۱۱/۵ درصد از تجارت خارجی روسیه و ۳/۱ درصد از تجارت خارجی چین را در برمیگیرد. در کل میتوان گفت ایجاد بازار آزاد تجاری از اهداف بلندمدت در بخش اقتصادی شانگهای است.
رقابت چین و روسیه
در میان کشورهای عضو سازمان همکاریهای شانگهای، به نظر میرسد چین همسو با سیاستهای اقتصادی خود در سایر نقاط جهان تلاش دارد از توان سازمان همکاریهای شانگهای بیشتر برای گسترش دامنه نفوذ اقتصادی خود در آسیای مرکزی استفاده کند.
به این مسئله باید اختلاف نظر و رقابت اقتصادی چین و روسیه را نیز افزود. روسیه مخالف پیشنهاد چین درباره منطقه آزاد تجاری است و از سوی دیگر در تلاش برای ایجاد یک اتحادیه گمرکی فراتراز شانگهای است که تاکنون به امضای روسای ۳ کشور روسیه، قزاقستان و بلاروس رسیده است.
ایران در مسیر شانگهای
روسیه در نشست اخیر ولایتی با ولادیمیر پوتین با تغییر جایگاه ایران در سازمان همکاریهای شانگهای از عضو «ناظر» به عضو «ثابت» موافقت کرده است.
در صورت اجرایی شدن، این موافقت میتواند گامی جدی در زمینه تغییر وضعیت اقتصاد و تجارت ایران قلمداد شود.
شرایط گواه بر این است که ایران بعد از ۱۰ سال عضویت ناظر، قرار است عضو ثابت شانگهای شود و جایگاهی توام با حق رای در سازمان همکاریهای شانگهای داشته باشد تا شاید از این طریق بتواند حضوری جدیتر در مناسبات اقتصادی و فضای تجاری پیداکند.
این در حالی است که ایران تعامل جدی تجاری با چین و روسیه دارد. بهطور دقیق به همین دلیل، میتوان اینطور گفت که در صورت پیوستن ایران به سازمان همکاریهای شانگهای به عنوان عضو اصلی، علاوه بر بهرهبرداری اقتصادی، میتوان در انتظار تاثیرات مثبت سیاسی هم بود.