تنگنا
تین نیوز | در تاریخ آمده است که محمد شاه گورکانی پادشاه هند در دوران نادر، در مقابل سه اخطاری که نادرشاه برای او فرستاد تا 800 افغانی گریخته به هند را پس دهد . بی اعتنایی نشان داد و مقاومت کرد . عاقبت او چنین شد که پس از شکست در رویارویی نظامی و تسلیم و امان خواستن ، نادر ثروتی به اندازه ده برابر بیشتر از بیشترین درامد سالانه دوران صفویه را از خزانه هند به غارت آورد و سبب سه سال معافیت کلیه ایرانیان از پرداخت مالیات به دولت شد .
خود محمد شاه فقط تاج پادشاهی را از طرف نادر بر سر ناه داشت تا پادشده هند باشد و البته نادر فقط وقتی به این رضایت داد که او را با تبر مقطوع النسل کرده بود . حالا اگر کسی بخواهد فرجام ماجرا را بداند ، کافی است بگوییم اصرار محمد شاه گروکانی برای نگه داشتن 800 افغانی به گیر کردن او در تنگنای تسلیم ، تضعیف امپراطوری مغولی هند و سپس استیلای انگلستان بر هند از طریق کمپانی هند شرقی منجر شد ، به همین سادگی .
سراسر تاریخ سرشار است از تنگناهایی که افراد پدید می آورند و برای گریز از آن هزینه های فراون به گردن این و آن و غالبا ملت ها می نهند ؛ بدون آنکه منطقی جز زور یک طرف و لاعلاجی طرف دیگر در آن حاکم باشد. پادشاهان در این میانه ، به نسبت جایگاه عظیم خود ، زاینده بیشترین هزینه ها هستند و جای شکرش باقی است که در مقابل هر پادشاه ، میلون ها رعیت وجود دارد که هزینه ها بین آنها سرشکن می شود و بنابر این مشکلی نیست .
اما هست ، مشکل این است که در نظام پادشاهی ، سلسله مراتبی هست که نظامات آنها نیز بر منطق منشا قدرت استوار است . دیوانخانه های سلاطین ، خلاف رویه و عد سلطان رفتار نمی کنند . به آنها که در دولت و دیوان نیستند زور می گویند و در حد مالا یطاق تکلیف می دهند ؛ کسب مجوزهای بعضی الشمول ، رفتن در طرق صعب العبور ، پرداخت عوارض محیر العقول و ... حالا چرا ؟ به این دلیل ساده که «بد اداره کردن ، پر هزینه است» فرض نمی کند کجا باشید ، وزارت صنعت یا کشاورزی با مالیه یا جای دیگر ؛ یک نانوایی را بد اداره کنید سوختش زیاد می شود ، نانش می سوزد و هزینه اش را لاجرم از مردم می گیرد . یک بندر را
دست اداره نکنید ، لاجرم باید عوارض را آنقدر بالا گرفت که ناکارآمدی را بپوشاند . این قاعده شماست و غیر از آن ، استثنایی ، اتفاقی و موقت است .
این موقعیت ها البته وجه دیگری هم دارد: افراط و تفریط. همان نادرشاهی که به خاطر دستیابی به گنج بی پایان نفت ... ببخشید جواهرات هند ، سه سال مردم را از پرداخت مالیات معاف کرد به وقت افتادن به تنگنای خرج لشگر و دیوان ، دمار از روزگار مردم فلاکت زده در آورد . دستور داد معافیت ها لغو شود و مالیات آن سه سال را هم بگیرند و با پول آن 100 هزار دست لباس برای لشگر بدوزند.
تاریخ ، تکرار همزمان رخدادهای دادهای یک الگو است : سرسختی و تنگنای محمدشاه گورگانی ، دست و دلبازی و تنگنای نادرشاه افشار و سرنوشت هایی مشابه مانند کشته شدن به دست نزدیکانی که از دست فرمانروایان هزینه زا و خطر ساز به تنگ می آیند چون آنها بسپارند.
انگار ترابران بدجوری به نقاط تاریک تاریخ چسبیده است . در تاریخ نقاط خوشایند نیز وجود دارد : در عصر کنونی ، اگر منطق رفتاری و تصمیم سازی دولت های توسعه نیافته هنوز هم ماهیتی چون قرون وسطی دارد ، در عوض عرصه های تازه ای نیز بر روی هزینه دهندگان گشوده است . آنها می توانند به آزادی در مورد تصمیم دستگاه دولت ، و دیوان و ناروایی هایش با کارگزاران قابل گفتگوی دولت ها – که این روزها تعدادشان هم کم نیست - تبادل نظر کنند و رای خود را بگونید . می توان از دستگاه دولت هزار پرسش جدی کرد و البته .... پاسخ هم به قدر کفایت می رسد.
* سرمقاله نشریه ترابران، آذرماه 93