پنجره هوشمندی
تین نیوز | تقریبا در تمامی شاخصهای بینالمللی مربوط به سهولت فضای کسبوکار، ردپایی از گمرک و وضعیت آن دیده میشود؛ اما آیا متری برای اندازهگیری رابطه بین میزان مدرنیزه و یا مکانیزه بودن یک گمرک با سهولت تجارت فرامرزی یک کشور وجود دارد؟ و اگر دارد، از این نظر ما در چه قد و قوارهای هستیم؟ در این باره با مدیرکل دفتر برنامهریزی و بهبود فرآیندهای گمرکی به گفتوگو نشستیم. حسین كاخكی نیز معتقد است راهاندازی «پنجره واحد» در مکانیزاسیون خلاصه نمیشود و لزوما به «وحدت رویه» ختم نخواهد شد:« تا نگاه ما به مسائل بخشینگر
باشد، كارها به همان روال سابق خواهد بود.»
ویژگیهای یک گمرک مکانیزه چیست و چه عواملی باعث میشود که بتوان یک گمرک و فعالیتهای آن را مکانیزه دانست؟
قبل از اینکه وارد بحث ویژگیهای یک گمرک مکانیزه بشویم، اجازه بدهید در مورد شاخصهای ارزیابی وضعیت تجاری بینالمللی مقدمهای عرض کنم. در دنیای تجارت بینالمللی، چند شاخص وجود دارد که با توجه به آنها، بانك جهانی، فضای كسبوكار در هر کشور را ارزیابی و نتیجه این بررسیها را در قالب گزارشاتی تحت عنوانDOING BUSINES منتشر میكند. از آنجا كه گمرک در تمام کشورها به عنوان حلقه انتهایی تجارت خارجی شناخته میشود و در واقع، زمانی که شما در رویه صادرات یا واردات اقدام به خرید کالا میکنید و میخواهید آن را بفروشید، حلقه انتهایی آن به گمرک مربوط
میشود، یكی از شاخصهای مهم بانك جهانی در ارزیابی فضای كسب و كار یك كشور، به فرآیندهای گمرکی مربوط میشود و هر کشوری بیشترین سرعت در ترخیص کالا و کمترین هزینه و کمترین اسناد را در فرآیند تجارت داشته باشد، در این ردهبندی در جایگاه بالاتری قرار میگیرد. به عنوان نمونه، طبق آخرین گزارش سال 2014 بانک جهانی، سنگاپور وهنگکنگ و نیوزلند جزو کشورهای پیشرو دراین ردهبندی محسوب میشوند.
در شاخصهای تجارت فرامرزی مورد بررسی بانک جهانی، چهار فرآیند وجود دارد که اولین آن، آمادهسازی اسناد است. این مرحله خیلی به عملكرد خود گمرک ارتباط پیدا نمیکند و در واقع به مرحله قبل از شروع کار در گمرک برمیگردد. به عبارت دیگر، فردی که میخواهد اقدام به تجارت کند باید یک سری اسناد را آماده كرده باشد که ممکن است آماده كردن آنها، برای او زمان و هزینهای در بر داشته باشد. این اسناد مانند بارنامه، اوراق ثبت سفارش، قبض انبار و ... قبل از مرحله گمرک باید آماده باشند و به گمرک تسلیم شوند تا گمرک بتواند عملیاتهای مربوط به ترخیص کالا را به درستی انجام
دهد.
فرآیند بعدی، کنترل فنی و ترخیص گمرکی است. در این مرحله شاخصی وجود دارد که عملکرد گمرکات را اندازهگیری میکند، هرچند همچنان این عملکرد تحت تاثیر عملکرد سایر واحدهای مرتبط است. در این مرحله، از زمانی که کار شروع میشود، میزان زمان و هزینه انجام شده اندازهگیری میشود.
به طور خلاصه، در بررسی فضای کسبوکار که نهادDOING BUSINES انجام میدهد، تعداد اسناد، زمان و هزینه در سه مرحله ترخیص کالا اندازهگیری میشود که یکی از آنها كاملا مربوط به گمرک است و مراحل بعدی به حمل در بندر و ترمینال و سرانجام حمل کالا در داخل کشور مربوط میشود.
در عین حال، برای ارزیابی كارآمدی جریان عبور كالا از كشورها، یك شاخص لجستیکی نیز وجود دارد كه در شش زمینه، وضعیت کشورها را مورد ارزیابی قرار میدهد که عبارتند از:
1- کارآمدی فرآیند و ترخیص گمرکی
2- کیفیت زیرساختهای تجارت و حمل و نقل
3- سهولت انجام حمل و نقل با قیمت رقابتی
4- ظرفیت و کیفیت خدمات
5- امکان ردیابی یا ردگیری محمولهها
6- میزان تحویل به موقع محموله
اینها مواردی است که در شاخص عملکرد لجستیک تجاری مدنظر است. طبیعی است هر کشوی که کارایی و فرآیند ترخیص گمرکی بهتری داشته باشد در رنکینگ بینالمللی، رتبه بهتری را کسب میکند. در این ردهبندی، در سال 2010، رتبه كلی کشور آلمان در شاخص لجستیک، 1 و رتبه گمرکی این كشور 3 است. یا مثلا رتبه كلی کشور سنگاپور در این شاخص 3 و رتبه گمرکی آن 2 بوده است، یا سوئد كه رتبه کلی 2 و رتبه گمرکی 5 را كسب كرده است. اما متأسفانه ایران در سال 2010 رتبهای بهتر از 103 در شاخص لجستیکی کسب نکرد و رتبه گمرکی ما هم 106 بوده است.
مکانیزه بودن گمرک تا چه میزان در این رتبهبندیها تأثیر دارد؟
اینکه یک گمرک تا چه اندازه مکانیزه است، شاخص مشخص عددی ندارد، کارایی گمرک و میزان موفقیت آن، در شاخصهای بینالمللی دیگر مانند سهولت فضای کسبوکار، شاخص توانمندسازی تجاری و یا شاخص تجارت الکترونیکی کشورها ارزیابی میشود. حتی در شاخص رقابتپذیری جهانی که مجمع جهانی اقتصاد آن را منتشر میکند، هشت زیرشاخص وجود دارد كه عبارتند از کیفیت کل زیرساختها، کیفیت جادهها، زیرساختهای راهآهن، بندر و فرودگاهها، وجود موانع تعرفهای و غیرتعرفهای، میانگین مؤثر نرخ تعرفهها و بالاخره کارایی تشریفات گمرکی. یک شاخص هم به عنوان آزادی
تجاری و اقتصادی وجود دارد که در آن هم عملكردهای گمرکی، نقش کمرنگی دارد.
پس همانطور كه میبینید، تقریبا در تمام این شاخصها در نُرم جهانی، ردپایی از گمرک و وضعیت آن دیده میشود؛ اما مكانیزه بودن یك گمرك یا عملیات گمركی بهخودیخود یك ارزش محسوب نمیشود، بلكه باید نتیجه نهایی آن در سهولت انجام كار- ضمن رعایت دقت و امنیت- بازتاب داشته باشد.
هر کالایی که به گمرک بخواهد وارد گمرک بشود باید مانیفست داشته باشد و آن مانیفست باید به گمرک اظهار و در گمرک بررسی شود، سپس ارزیابی صورت گیرد، ارزشگذاری رخ دهد و در مرحله آخر، امكان ترخیص کالا از گمرک فراهم گردد. خب! برای انجام این عملیات، بهتر است یک سیستم یکپارچه (یا به قول شما مكانیزه) داشته باشیم که از مرحله مانیفست تا ترخیص کالا را انجام دهد. به این ترتیب هزینه و زمان انجام كارها كاهش پیدا میكند و جریان عبور كالا تسهیل میشود. این سیستم یکپارچه اسمهای مختلفی دارد که در خیلی از کشورها از آن به عنوان پنجره واحد تجارت فرامرزی نام برده میشود.
معمولا وقتی عملكرد این پنجره موفقیتآمیز باشد، در تجارت فرامرزی موفقتر خواهیم بود و رتبهها بهبود پیدا میكند. شرایط هم به شدت رقابتی است؛ تا آنجا كه اگر گمرکی بتواند حتی در حد چند سنت هم هزینه خود را کاهش دهد، میتواند چندین پله در این ردهبندی صعود کند. حتی گاهی ممکن است وضعیت شما تغییر نكرده باشد، ولی در رنکینگ سقوط کنید، چون کشورهای دیگر اقدامات مثبت بیشتری انجام دادهاند. رقابت در این رتبهبندیها مانند دوی ماراتن است؛ هر چقدر که با سرعت و آهنگ منظمی حرکت کنید موفقتر هستید.
حالا اگر بخواهیم سیستم یکپارچه گمرکی را در ایران ارزیابی کنیم، باید بگوییم این سیستم در ایران در چه مرحلهای است؟ از صفر تا 10 چه نمرهای به آن میتوان داد؟
اولا فراموش نكنید كه موفقیت این سیستم، تنها وابسته و مربوط به عملكرد گمرك نیست. واقعیت این است که معمولا نگاه ما به مسائل، بخشینگر است و مادام که این موضوع وجود داشته باشد کارها هم به صورت بخشی انجام میشود و این موضوعی است که باعث عدم هماهنگی بین واحدها و دستگاههای مرتبط با یکدیگر میگردد.
اما تا آنجا كه به خود گمرك مربوط میشود باید بگویم، بحث راهاندازی پنجره واحد از سالها قبل مطرح بوده ودولت درصدد بوده كاری انجام دهد كه تجار بتوانند برای انجام امور تجاری خود تنها به یک نهاد مراجعه کنند و صرفا یک درگاه وجود داشته باشد. خیلی از کشورهایی موفق در امر تجارت، به این سمت رفتهاند و پنجره واحد را در کشورشان عملیاتی کردهاند. این که شما بتوانید با استفاده از ابزار فنآوری، فواصل زمانی را از بین برده و اتلاف هزینه و زمان را به حداقل برسانید، باعث پیشرفت شما در كاركردهای اقتصادی در سطح بینالمللی میشود. استفاده از
فنآوریهای نوین در عین حال میتواند بین دو وظیفه اصلی یك گمرك، یعنی ترخیص سریع و نظارت حداكثری، یک بالانس و تعادل مناسب ایجاد کند كه اگر این اتفاق بیفتد، گمرک موفقی خواهیم داشت.
همانطور كه گفتم، در ایران بحث ایجاد پنجره واحد، از سالیان گذشته در دستور کار قرار داشته است. در گمرک نیز سیستم جامع امور گمرکی طراحی شده و اظهار الکترونیکی از راه دور وارد فاز اجرا شده است که پیشرفت بزرگی برای ما محسوب میشود. طبق بررسیهایی که انجام شده و طبق گزارشات دفتر فناوری اطلاعات گمرک، با راهاندازی این سامانه، درآمدهای گمرکی افزایش پیدا کرده، ضمن اینکه هزینهها کاهش پیدا کرده است، منتها هنوز جای کار زیادی وجود دارد، یعنی ما زمانی میتوانیم به طور کامل بگوییم موفق شدهایم که یک فرد از داخل دفتر خودش و به صورت مجازی، تمامی اموری گمرکی
خود را انجام دهد و دیگر نیازی نباشد که به سازمانهای مختلف مانند استاندارد، وزارت بهداشت و ... برای گرفتن مجوزهای لازم مراجعه کند.
من نمیتوانم عدد دقیقی در رابطه با موفقیت سیستم یکپارچه گمرکی در ایران اعلام كنم، چون وقتی میتوانیم عدد ارائه كنیم که موضوع مورد بحث، بر اساس مقادیر کمیتپذیر قابل محاسبه باشد، اما تا زمانی که داده اصلی برای تجزیه و تحلیل وجود نداشته باشد، نمیتوان عدد دقیقی را مشخص کرد.
برای ایجاد سیستمهای یکپارچه امور گمرکی، روشهای مختلفی وجود دارد، کشورهای مختلف بر چه اساسی از بین این روشها یكی را انتخاب میكنند؟ آیا در این زمینه پیرو پیشنهادات سازمان جهانی گمرک هستیم؟ این سوال را از آن جهت میپرسم که ما سالها در حال پیادهسازی سیستم آسیکودا بودیم و زمان و هزینههای زیادی در این رابطه صرف شد، اما دو سال قبل، رئیس کل سابق گمرک اعلام كرد که این سیستم اساسا مناسب کشورهایی مانند ما نیست و باید کنار گذاشته شود... روش اصلی انتخاب ما برای سیستمهای یکپارچه و مکانیزه چیست ؟
«آسیكودا ++» اولین نسخه از سیستم آسیکودا بود که تحت نسخه DOS فعال شده بود و از سال 74 در ایران عملیاتی شد. در آن مقطع زمانی، انتخاب آسیکودا به عنوان یک سیستم مکانیزه، شاید بهترین انتخاب ممكن بود، چون این سیستم تا آن موقع در 65 کشور دنیا پیادهسازی شده و جواب خود را پس داده بود. در رابطه با این سیستم، ما هم پیشرفتهای قابل توجهی داشتیم، به طوری که در دوره قبلی ریاست دکتر کرباسیان در سال 80 تا 84، ما جزو 5 کشور برتری بودیم که آسیکودا را در سطح دنیا پیادهسازی كرده بودند؛ اما با توجه به تغییرات سریع تکنولوژی، آسیکودا تحت DOS باید به محیط جدیدی انتقال پیدا
میكرد كه در آن زمان بحث نسخه Word آسیکودا مطرح شد. این نسخۀ بهبود یافته، «آسیکودا پلاس پلاس» بود که با سیستم عامل ویندوز اجرا میشد. با این حال، این سیستم در سطح دنیا، بنا به دلایل مختلف با استقبال مواجه نشد و از 85 کشوری که «آسیکودا پلاس پلاس» را پیادهسازی کرده بودند، تنها شش یا هفت کشور به دنبال آسیکودا Word رفتند که شاید یکی از مهمترین دلایل آن را بتوان در تغییرات زیاد در تیم پشتیبانی این نرمافزار دانست.
مشکل نرمافزاری آسیکودا تحت نسخه Word چه بود؟
قابلیتهای آسیکودا Word همانند «آسیکودا پلاس پلاس» متنوع نبود، مثلا یکی از مشکلات عمده این بود که برای اجرای آن نیاز به پنهای باند 2مگابیتی اینترنت انحصاری (dedicated) بود تا این سیستم به خوبی اجرا شود، موضوعی که در سال 85 به دلیل کمبود زیرساختهای مخابراتی در گمرکات مرزی تقریبا غیرممکن بود. یکی دیگر از مشکلات نسخه Word سیستم آسیکودا این بود که این نرمافزار، خود وابسته به یک نرمافزار دیگر بود، نرمافزاری که تأمین کردن آن نیز مشکلات خاص خود را داشت.
به لحاظ تکنیکهای نرمافزاری نیز آسیکودا Word مثل آسیکودا پلاس پلاس موفق نبود، شاید چون آن موقع رشد فنآوری اطلاعات در کشورها به اندازه حالا نبود. امروزه رشد فناوری اطلاعات با چنان سرعتی در دنیا اتفاق میافتد که به هیچ وجه نمیتوان آن را با 20 سال پیش مقایسه کرد. در آن زمان کشورها هنوز به این بلوغ تكنولوژیك نرسیده بودند که بخواهند برای کشور خودشان سیستم تحت وب طراحی کنند، اما با رشد فناوری اطلاعات در دنیا، کشورها به سراغ بستههای نرمافزاری دیگری رفتند و یا سیستم بومی خود را طراحی کردند.
در ایران نیز مشکلاتی در رابطه با استفاده از این سیستم در سالهای 85 و 86 وجود داشت، مثلا طرح تکفا (طرح توسعه كاربری فناوری اطلاعات) در آن سال حذف و طرح پایدار کردن اعتبارات مالی آسیكودا هم با مشکلات زیادی مانند پهنای باند و ... مواجه شد؛ بنابراین دیدگاه رئیسکل وقت این بود که الان مثل گذشته نمیتوان از این سیستم استفاده مناسب كرد و شاید بهتر باشد با تکیه بر متخصصان داخلی، سیستمی طراحی كنیم که هم Source و هم مستنداتش بومی شده باشد. حاصل این تصمیمات منتج به «سامانه جامع امور گمرکی» شد که توسط متخصصان داخلی و در پژوهشکده فناوری دانشگاه تهران طراحی شده
است.
خیلی از مواقع اصلا نیازی نیست که شما سفارش بدهید تا یک سیستم را برایتان بنویسند. مثلا اگر بخواهید از سیستمهای حسابداری یا انبارداری استفاده كنید، نیازی نیست که سفارش ساخت این سیستمها را بدهید چون پکیجهای زیادی وجود دارند که میتوانند نیاز شما را برطرف کنند، اما توجه داشته باشید كه وقتی شما به سراغ یک پكیج نرمافزاری آماده میروید، یک سری مزیت و معایب دارد و وقتی یک سیستم را برای خودتان طراحی میکنید یک سری مزیت و معایب دیگر. مثلا وقتی که سیستم به سفارش شما نوشته میشود، دستتان بازتر و امكاناتتان گستردهتر است، اما از طرف دیگر،
مجبورید هزینههای بیشتری برای طراحی این سیستم بپردازید. بنابراین باید دید که توجیه اقتصادی سیستم چیست. در آن زمان، مسوولین به این نتیجه رسیده بودند که هزینه- فایده آسیکودا از لحاظ تجزیه و تحلیل و همچنین بالا رفتن توان داخل کشور و مجموعهای که کنار گمرک قرار گرفته است، ایجاب میكند که خودشان یک سیستم جامع طراحی کنند.
این سیستم در حال حاضر در چه وضعیتی است؟
پژوهشکده کاربردی دانشگاه تهران این سیستم را طراحی و دفتر فناوری اطلاعات گمرک با همکاری پژوهشکده آن را پیادهسازی کرده و تماما بومی است.
گمرک یک نقش و وظیفه ملی دارد که طبق آن، مجری بعضی قوانین داخلی محسوب میشود، اما در عین حال یک وجه بینالمللی هم ایفا میكند که در چارچوب آن موظف به اجرای بعضی قوانین بینالمللی است. تداخلی که گاهی بین این دو وجه به وجود میآید، آیا تا به حال در زمینه مدرنیزاسیون گمرک، مشکلاتی به وجود آورده است؟ همین كه ما جزو کشورهایی هستیم که بیشترین تعرفههای كالایی را دارد، قاعدتا مدرنیزاسیون را سختتر میكند...
بله سختتر میكند و به همین دلیل است كه ما به دنبال بومیسازی سیستم یکپارچه گمرکی بودهایم. مثلا ما در هیچ کجای دنیا رویههای تهلنجی و ... نداریم و این موضوعات مختص به خودمان و از ابتکارات کشور ما است!
درباره هماهنگی بین وجه داخلی و بینالمللی گمرك هم باید بگویم، سازمان جهانی گمرک به عنوان سازمان مادر گمرکات دنیا، توصیههای اکیدی برای بهکارگیری فناوری اطلاعات دارد و مرتبا در توصیههای خودش این موضوع را مطرح و بر آن تأکید میکند. طبیعتا سیاستهای داخلی هم همین گونه است؛ یعنی در ادوار مختلف، همه دولتهای که سر كار آمدند، در خصوص توسعه فنآوری فعالیت كردهاند، ممكن است شدت و ضعف وجود داشته باشد، اما اینکه از دستور کار خارج شده باشد، نبوده است.
البته با شما موافقم كه ممکن است یک سری اشکالات در مورد تداخل قوانین داخلی و بینالمللی وجود داشته باشد؛ مثلا گاهی سازمانهای جهانی توصیههایی دارند و یا اجرای بعضی کنوانسیونها را پیشنهاد میکنند كه امکان اجرای آنها در داخل کشور به دلیل قوانین داخلی وجود ندارد؛ اما اگر ما منع قانونی و مقرراتی نداشته باشیم، قاعده این است که کنوانسیونهای بینالمللی را اجرا کنیم، حتی اگر قانونی در مورد آن وجود نداشته باشد.
مصداقی وجود دارد که به دلیل قوانین داخلی نتوانسته باشیم کنوانسیونها را اجرا کنیم؟
الان حضور ذهن ندارم، ولی این احتمال وجود دارد، مثلا در بحث کنوانسیون تجدید نظر شده کیوتو ممکن است مصادیقی وجود داشته باشد و توصیههای شده باشد، ولی ما به علت قوانین داخلی نتوانسته باشیم آن را اجرا کنیم.
اختلاف سطح مدرنیزاسیون گمرک بین کشورهای همجوار ما چقدر است؟و این اختلاف سطح چه اشکالاتی به وجود میآورد؟
شما برای این موضوع یک مقیاس مشخص و دقیقی ندارید که بتوانید براساس آن ارزیابی کنید. به عنوان مثال اگر بگویید که درصد بیسوادی در کشور چقدر است؟ این موضوعات عدد دارند، اما در مورد بحث مکانیزاسیون و درصد یا سطح مکانیزه بودن در گمرکات ما، شاخص کمیتپذیری وجود ندارد که به استناد آن بتوان عدد دقیقی را اعلام و سپس آن را با کشورهای همسایه مقایسه كرد. چون این شاخص وجود ندارد، نمیشود مقایسهای در این رابطه انجام داد.
به عنوان نمونه، آیا چیزی شبیه به همین سیستم جامع امور گمرکی، مثلا در ترکیه وجود دارد؟
بله، ترکیه از یک مدل بومیشده فرانسوی استفاده میکند. در بقیه کشورهای همسایه مانند امارات نیز اقدامات خیلی خوبی در خصوص سیستمهای مکانیزه صورت گرفته است.
گمرک جمهوری اسلامی ایران در زمینه یکپارچهسازی با چه مشكلاتی روبهرو است؟
بیشترین مشکلی که وجود دارد، در بخشینگری و عدم یکپارچگی سازمانی خلاصه میشود، یعنی ما یک سیاست کلی در مورد ایجاد پنجره واحد تجاری یا تجارت فرامرزی نداشتهایم. اصولا هماهنگ کردن چند سازمان و کنار هم قرار دادن آنها از مشکلات عمده کشور ما در تمامی عرصههاست. مشکل بعدی، مشكل همیشگی، مقاومت در برابر تغییر است. این موضوع در خود گمرک هم هست و اصلا استثنا وجود ندارد، چرا كه هر موقع قرار است تغییری ایجاد شود، حتما عدهای فکر میکنند که ممکن است نقش خود را در روند انجام آن از دست بدهند. نبود آموزشهای کافی، عدم توجیه افراد در مورد سلسله مراتب کارها
نیز جزو مشکلاتی است که وجود دارد.
مسائل مالی یا بسترهای مخابراتی چطور؟
به نظر من، مشکلات بودجهای و تأمین منابع در مرحله آخر قرار میگیرد. من معتقدم که هم در سطح کشور و هم در سطح گمرک، به اندازه کافی منابع و تجهیزات و پول داریم که بخواهیم یک سری کارها را انجام دهیم. در مورد بسترهای مخابراتی هم باید بگویم نه اینکه کامل و كافی باشد؛ خیر، این هم یكی از مشكلات ماست، اما بالاخره روشهای مختلفی برای حل کردن آن وجود دارد.
آموزش کاربرها برای استفاده از سیستمهای جدید گمركی چگونه انجام شده است؟
دفتر آموزش گمرک با همکاری پیمانکار، دورههای مختلف آموزشی برگزار میکند. در خود این سامانه نیز بخشی به آموزش کاربران اختصاص دارد. علاوه بر این، ما سیستم مشاوره ترخیص راهاندازی شده که نظرات مختلف را از واحدهای مختلف میگیرد و تجزیه و تحلیل میکند و پاسخگوی مشکلات است.
ترابران: آیا دانشگاه تهران در طراحی این سامانه از قبل با کاربران آن در ارتباط بوده است؟ چون بسیاری از استفادهکنندگان از آن میگویند که به بعضی از جنبههای کار در این سامانه توجه نشده و سیستم را راه انداختهاند و میگویند از آن استفاده کنید تا مشکلاتش حل شود...به قولی «راه بنداز، جا بنداز».
برای پیادهسازی سیستمهای مکانیزه چند روش وجود دارد که یک از آنها روش مرحلهای است. یعنی شما مرحله به مرحله کار را جلو میبرید و با مشتری تعامل میکنید تا سیستم کامل شود. یک روش دیگر این است که قبل از پیادهسازی طراحی مفهومی کرده تجزیه و تحلیل انجام داده و در اخرین مرحله کدنویس قرار میگیرد تا سیستم به شكل كامل طراحی شده و اجرا شود.
روشی که این سیستم بر اساس آن نوشته شده، مرحلهای بوده است، چون سرعت در انجام این کار، برای گمرک اولویت داشته است. بنابراین با استفاده از نظریات كارشناسان مرتبط، سیستم طراحی و اجرا شد و الان به تدریج، اشکالاتش رفع میشود. طبیعتا این روش، یک سری مزیتها و یک سری معایب دارد. اما اگر میخواستیم یک سیستم را از قبل آنالیز کنیم، Case Study تهیه شود، نظرسنجی انجام گیرد و بعد برویم به سراغ کد نوشتن و ... احتیاج به صرف زمان زیادی بود. جایی که شما انتظار پیشرفت سریع دارید، جز مرحله به مرحله، کاری نمیتوان انجام داد، باید بروید به دل کار و در آنجا با مشکلات روبهرو
شوید. البته تهیهکنندگان این سیستم در این زمینه بهتر میتوانند پاسخ دهند. بدیهی است زمانی که در تهیه و پیادهسازی سامانه تسریع مد نظر است بروز مشکلات اجتنابناپذیر است.