رانندگان بیش از هر فرد متخصصی میدانند در شهر چه میگذرد
تین نیوز | جامعه شهری تهرانی بیش از نیمقرن است سامانی تازه و دیگرگون یافته است.
اگر در گذشته تهران، لوطیها و پهلوانان و عیاران و ریشسفیدان و معتمدان نقش محوری داشتند، امروزه دیگر نیروهایی جدید در شکل دادن به نهاد جامعه ظهور کرده است.
یکی از این نیروها، تاکسیرانان تهرانی هستند. این گروه اجتماعی که البته چندان هم متشکل و سازمانیافته نیستند و از یک فرهنگ همراه پیروی نمیکنند، ولی به دلیل همسانی موقعیت اقتصادی و اجتماعیشان اثرات مهم و ماندگاری در سامان شهر تهران دارند.
خیلی خوشحال هستم که این گروه اجتماعی از طرف دوستان مطبوعاتیمان موردتوجه قرار گرفته و سعی دارند تا زندگی این گروه را مورد مداقه و ارزیابی قرار دهند. فهم هر گروه اجتماعی بدون نگاه مقایسهای نسبت به وضعیت همین گروه در دیگر مکانها و موقعیتها و توجه به گذشته آنها به لحاظ تاریخی امکانپذیر نیست.
حتی ارائه توصیفی ساده از آنها هم نیازمند نگاهی مقایسهای است. از این روی بهتر است برای فهم این گروه نگاهی کلی به وضعیت رانندگان تاکسی در کشورهای دیگر داشته باشیم و بعد به وضعیت آنها در کلانشهری چون تهران بپردازیم و درآخر نیز به مسئله موردنظر برسیم.
در شهرهای مدرن امروزی دنیا، رانندگان تاکسی از کمترین نقش اجتماعی در مناسبات اجتماعی برخوردارند. آنها مانند گروههای دیگر به لحاظ حرفهای کاری معین در مقابل دریافت حقوقی مشخص انجام میدهند و بیشتر کارشان جابه جایی مسافر است.
برای نمونه وقتی شما در شهری مثل واشنگتن زندگی میکنید، از راننده تاکسی چندان انتظاری ندارید که در مناسبات اجتماعی نقش تعیین کنندهای بازی کند. نخست آنکه رانندگان تاکسی زیرمجموعه شرکتهای ترابری و حملونقل درونشهری میباشند و این شرکتها هستند که تعیین میکنند کدام راننده، چه مسافری را برای چه مقصدی سوار و در کجا پیاده کند.
دوم اینکه راننده تاکسی موظف است تا مسافر را در زمان مقرر در برابر دریافت مبلغ مشخصی جابه جا کند. سوم اینکه مسافر بهطور قانونی و عرفی حق ندارد در امور شخصی و عقیدتی افراد مداخلهای کند. به همین دلیل هم هست که بین مسافر و راننده فاصله زیادی وجود دارد. بنابراین عهدنامه نوشته و نانوشته، کمترین گفت وگو بین این دو در مسیر حرکت صورت میگیرد.
البته شرایط گفت وگو هم کمتر پیدا میشود. تعداد نفرات کم در فضای کوچک تاکسی و رابطه خیلی خشک و غیرخودمانی بین راننده و مسافران میتواند علت این وضعیت باشد. چهارم اینکه کمتر اتفاق میافتد که این دو باز هم در آینده باهم دیداری داشته باشند. البته مواردی هم پیش آمده که مسافری از رانندهای کارت ویزیت دریافت کرده باشد و قراری برای سفرهای بعدیاش با او گذاشته باشد.
در تهران کمتر راننده تاکسیای بر اساس نکتههایی که گفتیم عمل میکند. درست است که ما با پدیده واحدهای حملونقل شهری با عنوان «آژانسهای مسافربری درونشهری» روبهرو هستیم؛ اما این مراکز هم خیلی متفاوت از رانندگان رهای در شهر عمل نمیکنند.
رانندگان و بویژه آن دست از رانندگانی که در اصطلاح «خطی» نیستند و من آنها را «رانندگان رها» مینامم، به دلیل رهایی در مکان و جهت حرکت و سیاست مالی و دریافت هزینه حملونقل و در نهایت مداخلهگری در مناسبات اجتماعی بین افراد درون ماشین یا خارج از ماشین، موجب ظهور سیمای خاصی در شهر تهران شدهاند. این ویژگیها موجب شده است تا این رانندگان رها در شهر، نقش خاصی در مناسبات اجتماعی درونشهری به عهده داشته باشند. برای ما اهمیت دارد تا بدانیم که رانندگان تاکسیهای رها شده در شهر چه نقشی در مناسبات اجتماعی و انسانی و فرهنگی مردم تهرانی بازی
میکنند.
برای دستیابی به پاسخهای مناسب در این زمینه با پرسشهای دیگری روبهرو میشویم که پاسخ به آنها راهگشای ما خواهد بود. مهمترین و اصلیترین این پرسشها عبارتاند از: «رانندگان چه اهدافی را در این مناسبات پی میگیرند؟» «دغدغه اصلی آنها در شهرهای ایرانی چیست؟» «آیا آنها دولت را نمایندگی میکنند یا فرهنگعامه را؟» «خودشان چه کسانی هستند و چه زیستی دارند؟» «آیا از زندگی درک خوب و درستی دارند یا دچار نابسامانی اجتماعی هستند؟» «چه معنایی از مرگ و زندگی دارند؟» و ...
من با طرح این پرسشها میکوشم تا به بعضی از ابعاد زندگی و جهتگیری و مشکلات و مسائل آنها و تصوری که رانندگان تاکسی از زندگی دارند بپردازم. به دست دادن تصویری کلی به دریافت پاسخ مناسب سؤالهای مطرح شده در بالا کمک خواهدکرد. از نظر من رانندگان تاکسی یکی از اقشار مهم و تعیینکننده طبقه پایین جامعه تهرانی میباشند. آنها به لحاظ اقتصادی و سواد و اعتبار اجتماعی از طبقه پایین جامعه به شمار میروند و مشکلات آنها هم همان مشکلاتی است که طبقات فرودست جامعه دارد.
مشکلات اقتصادی همراه با تلاش همیشگی و توانفرسا برای معاش ازیک سو و تلاش برای ارتقای سطح طبقاتی از طریق آموزش و کسب مهارت فردی و خانوادگی از برجستهترین ویژگیها و مشخصات زندگی آنها است. رانندگان به یکی از سختترین کارها و حرفههای موجود در جامعه ایرانی مشغول هستند. از صبح تا شب روی صندلی نشستن و مسافران متفاوت را جابه جا کردن، موجب خستگی روحی و جسمی آنها میشود.
نداشتن زمان کافی برای استراحت در بین کار بر سختی کار آنها افزوده است. بیشترشان از زندگی کردن در شهر خسته هستند. علت این خستگی را باید در مشکلات اقتصادی و کاری و درعینحال در فهمی که از درون شهر و زندگی در آن دارند، جست. خستگی و نق زدن مستمر آنها نیز ریشه در مشکلات اقتصادی و اجتماعی دارد. آنها از امکانات کافی برای زیست مناسب در شرایط بحران و تورم اقتصادی برخوردار نیستند. کاری که به صورت شبانهروزی در شهر تهران انجام میدهند نیز پاسخگوی نیازهایشان نیست.
با همه مشکلاتی که این گروه در کار و زندگی دارند، یک قوت عمده در روش کار و زندگی اینها دیده می شود و آن اینکه از نظر من بسیاری از آنها بیشتر از هر فرد متخصصی میدانند که در جامعه تهرانی چه میگذرد. بیشتر این مردم از رازهای پنهان مردان و زنان شهری خبر دارند.
بیشترشان قدرت به هم ریختن یا تنظیم مناسبات بین فردی در درون تاکسی یا در بخشی از شهر را دارند. اطلاع از وضع و حال مردم (مسافران درونشهری) آنها را نسبت به مسائل زندگی شهری آگاه کرده است.
دامنه و تنوع آگاهیهایی که از زندگی مردم بهطور روزمره دارند، از آنها افرادی کلیدی در جامعه شهری ساخته است؛ اما بدبختانه ناتوانی در استفاده مناسب از این اطلاعات در مورد زندگی، رویکردی انتقادی نسبت به خود و دیگران را در آنها به وجود آورده است. رویکرد و نگاه بیشترشان نسبت به امور جاری انتقادی است. در آغاز آنها منتقد افراد و گروههای اجتماعی متفاوت هستند؛ زیرا ضعفها و مشکلات آنها را میشناسند. آنها توان بهرهگیری از زبان و فرهنگ شفاهی در فضاسازی را دارند.
کمتر راننده تاکسیای دیده می شود که نسبت به مسائل مردم و شهر تهران بیاعتنا و خاموش باشد؛ عموماً اهل داوری و سخن و اعتراض هستند. در این مرحله بیشتر به شکل داور و درنهایت نیرویی منتقد ظاهر میشوند. این رویکرد از آنها افرادی بیشتر منفیباف یا بیاعتنای به قواعد زندگی ساخته است. بعضی از آنها کمتر از کار و زندگی رضایت دارند.
با توجه به موقعیت اجتماعی و اقتصادی این افراد و نوع حضورشان در جامعه، آنها با درک خاصی از زندگی روبهرو هستند. رانندگان تاکسی، بیشتر در پی گذران زندگی هستند تا تلاش سامانیافته در بهبود و ارتقابخشی به زندگی. این حس را از روند امور جاری در زندگی مردمان شهری دریافت کردهاند. آنها تنها شاهد گذران زندگی به شکل روزمره هستند. همزیستی و همراهی با این نوع زندگی جاری در تهران به آنها یاد داده که زندگی را سخت نگیرند. سخت نگرفتن زندگی برای کسانی که امکانات اقتصادی کافی برای زیست مناسب ندارند، منشأ قضاوت نادرست در مورد زندگی و مرگ شده است.
آنها تقدیرگرایانه سخن از زندگیای میکنند که در حال از دست رفتن است. آنها تفاوت و تمایز چندانی بین زندگی و مرگ نمیشناسند و به همین دلیل هم بیشترشان تلاش کمتری در حل مشکلات خود و دیگران میکنند. این حس میتواند بهنوعی بدگمانی اجتماعی تبدیل شود و سرنوشت جامعه شهری را بهگونهای دیگر رقم بزند.
وقتیکه این نیروی اجتماعی به دلیل گستردگی حضور و نفوذشان در مناسبات اجتماعی، در حال رفتوبرگشت بین خانه و بیرون خانه دچار بدگمانی نسبت به زندگی بشوند، میتوانند ناخواسته عامل انتقال این بدگمانی و نامیدی در جامعه شوند و پیامد آن نیز آسیب های گسترده در جامعه باشد.
به نظر میآید برای کسانی که قصد سر و سامان دادن به حیات اجتماعی تهرانیها و ایرانیها را دارند، بهتر است با این گروه اجتماعی همراهی کنند و مشکلات آنها را شناسایی و مدیریت کنند.
به این ترتیب معنی زندگی آنها متفاوت از آنچه جاری است خواهد شد. بیتردید دستیابی آنها به معنای مثبت از زندگی در آنها نیرویی مفید و مؤثر در بهبود شرایط خواهد ساخت. بدیهی است برای رسیدن به این هدف، نیازمند پژوهشهای کارشناسان با حضور و مشورت همین نیروهای پراکنده در شهر یعنی رانندگان تاکسی هستیم.
* استاد جامعهشناسی دانشگاه تهران