بندر خشک و نقش آن در تجارت
تین نیوز | تجارت و حملونقل پیوسته در حال تأثیرگذاری بر یکدیگرند. در زنجیرهی تأمین حملونقل بندر نقشی کلیدی دارند و در هر بخش از فعالیتهای خود طیف گستردهای از فعالیتهای ترابری، برنامهریزی حملونقل، تصدیگری دولتها بر حملونقل، هماهنگی امور تجاری و اقتصادی دولتها، سیاستگذاریها و سرمایهگذاری کلان اقتصادی را به خود معطوف میدارند.
بندر خشک و نقش آن در تجارت
نقش اصلی بندر در حداقلسازی هزینههای حملونقل بر کسی پوشیده نیست و افزایش تردد کشتیها همانگونه که ظرفیت حمل را بالا میبرد و عامل کاهندهی هزینههاست، برعکس در صورت توقف طولانی کشتیها و نبود ابزارها و سیستمهای کارآمد منجر به افزایش هزینهها و بر هم ریختگی عملیات حملونقل داخلی و بینالمللی خواهد شد.
ـ باید بندر ارتباطی کارآمد میان سامانههای حملونقل دریایی و زمینی برقرار سازد و بر جریان انتقال کالا و اطلاعات در مدیریت زنجیرهی تأمین نقش داشته باشد.
ـ بهینهسازی شبکهی حملونقل، بهطور مستقیم به افزایش بازده کلی بندر مرتبطاند و استفاده از فناوریهای پیشرفته، مدیریتهای تخصصی، راهکارهای سیستماتیک و استفاده از فرصتهای پیشرو، عملاً میتوانند استراتژیهای توسعهی ظرفیتهای بندر و گسترش حوزههای تجاری کشورها باشند.
ـ اگر بتوان بندرهای امروزه را بهجای مراکز عملیات حملونقلی مراکز پشتیبانی و تدارکاتی و عامل فراهمسازی و ذخیره نمودن انواع کالاها و محصولات و برنامهریزی توزیع آنها نامید، آنگاه بدون مدیریت لجستیک، بندر ساماندهی و سازماندهی این حلقهی اصلی زنجیرهی تأمین تجارت و حملونقل مفید و پُر بازده نخواهد بود.
ـ منطقی و عقلاییسازی فعالیتها در شبکهی حملونقل و زنجیرهی تأمین تجارت باعث ارزانسازی تولید، کاهش زمان تلف شده و واکنش سریع، کاهش هزینههای حملونقل، ایجاد ارزش افزوده بر کالاهای عبوری از بندر و در نهایت ایجاد فضای رقابتی در کلیهی فعالیتهای مرتبط است.
مفاهیم دریافتی از واژهای بهنام «بندرخشک»
یک بندرخشک، یک ترمینال زمینی بین وجهی است که مستقیم بهوسیلهی ریل به یک بندر دریایی متصل میشود، جاییکه مشتریان قادرند کالاهای خود را تحویل داده یا تحویل گیرند (بهصورت محمولات بستهبندی شده و استاندارد) همانگونه که از طریق بندر دریایی انجام میگیرد.
ویژگیهای بندرخشک
ـ دارابودن ترمینالهای بین وجهی؛
ـ رفع مشکلات بندرهای اشباع شده از انواع فعالیتها و انواع مشکلات اجتماعی و زیستمحیطی؛
ـ جلوگیری از گرانشدن زمین در بندر اصلی؛
ـ ارتباط راهآهنی با یک بندر دریایی؛
ـ ارائهی کلیه خدمات یک بندر دریایی نظیر تشریفات گمرکی، نگهداری کانتینرها، انبارداری، عملیات فورواردری و ... .
منافع بندرخشک
ـ افزایش ظرفیت بندر دریایی؛
ـ افزایش بهرهوری بندر دریایی؛
ـ کاهش ترافیک و تراکم در بندر دریایی؛
ـ کاهش ترافیک و تراکم در شهرهای بندری؛
ـ کاهش دادن ریسکهای ناشی از حوادث جادهای؛
ـ کاهش هزینههای نگهداری جاده و خرید تجهیزات حملونقل جادهای؛
ـ عامل کاهش تأثیر منفی آبوهوایی بر محیط اطراف؛
ـ قابل دسترسی و استفاده نظیر یک دپو؛
ـ عامل بهبود دسترسی بندر دریایی به مناطق خارج از محوطههای سنتی؛
ـ توسعهی دامنهی پخش و توزیع کالا؛
ـ تبدیل برخی از انبارهای سنتی به بهترین مکانهای پخش و توزیع و کارآمدی شبکههای حملونقل؛
ـ توسعهی عملیات ترانسشیپمنت؛
ـ توسعهی روش حملونقل چند وجهی؛
ـ حملونقل مرکب و صدور اسناد مربوطه؛
ـ توسعهی فعالیتهای شرکتهای PL3, PL4؛
ـ کاهش حملونقل یکسر بار و حملونقل مضاعف
توسعهی فضایی یک سیستم بندری از طریق بندرخشک
ـ سیستم بندری به گروهی از بندر گفته میشود که در ویژگیهای جغرافیایی خاصی مانند خط ساحلی، خلیج و تا اندازهای پوشش مناطق پسکرانهای وجه مشترک دارند.
ـ در توسعهی فضایی، سیستم بندری فازهای مختلفی را طی میکند که عبارتاند از:
ـ فاز 1. در این فاز بندر پراکندهاند و ارتباط خاصی بین آنها وجود ندارد.
ـ فاز 2. در این مرحله ارتباط ضعیفی بین بندر موجود در یک خط ساحلی به وجود میآید (اواسط سدهی نوزدهم).
فاز 3. ارتباط بین بندر منجر به شبکهای متشکل از کریدورها و دروازههای بین بندرها میشود.
فاز 4. بندر به اصلی و فرعی تبدیل میشوند و ارتباط بین آنها و مراکز اصلی پسکرانه گسترش مییابد (بندرهای دههی هشتاد سدهی بیستم).
دو مدل جدید به مدلهای توسعهی فضایی پس از رشد نیازمندیهای تجارت بین المللی بهشرح زیر اضافه شد:
فاز 5. اولین مدل در برگیرندهی یکپارچگی بندر هاب ترانسشیپی در اواخر سالهای دههی هشتاد و اوایل دههی نود بود که از آن به فاز پنجم توسعهی فضایی سیستم بندری هم نام برده میشود. این بندر به دلیل عمق زیاد پای اسکله و امتیازهای فنی پایانه قادر بودند کشتیهای کانتینری بزرگ را پهلو دهند.
حجم زیاد کانتینری که در این بندر تخلیه و بارگیری میشد، منجر به تفکیک این بندر به دو دستهی هاب سرزمین اصلی و هاب فراساحل شد.
فاز 6. دومین مدل مربوط به مشارکت پایانهها و مراکز توزیع کالای درون سرزمینی به عنوان گرههای فعال در شکلدهی توسعهی مرکز بار بود. این مرحلهی فاز ششم توسعهی فضایی است که از پایان سالهای دههی نود شروع شد و به آن فاز منطقهای شدن بندر نیز گفته میشود. از ویژگیهای مهم این فاز، وابستگی متقابل کارکردی و حتی توسعهی مشترک یک مرکز بار مشخص و سکوهای لجستیکی چند وجهی در پسکرانه است که در نهایت منجر به تشکیل یک شبکه مرکز بار منطقهای ميشود.
مهمترین مشکلی که امروزه بندر ساحلی به علت رشد سریع استفاده از کانتینر در حملونقل دریایی با آن مواجهاند، فقدان فضای کافی به منظور انبارسازی و همچنین وجود نداشتن دسترسی مطلوب به مقاصد کالا به علت استفاده از شیوههای سنتی انتقال کالاست.
شیوههای سنتی انتقال کالا از بندر تاکنون بهاینگونه بودهاند که جریان انتقال کالا در بین بندر و مقصدهای مختلف کالا در تعداد زیادی جاده و چند خط راهآهن منتهی به بندر وجود داشته است.
افزایش استفاده از کانتینر در حملونقل دریایی از یک سو و رشد قابل توجه کشتیهای بسیار بزرگ حامل کانتینر باعث افزایش قابل توجه میزان کالا در بندر و در نتیجه تراکم تردد در بندر و مسیرهای منتهی به بندر و همچنین کمبود فضای مناسب بهمنظور تخلیه، بارگیری و انبارسازی کانتینرها شده است.
توسعهی کارخانجات، صنایع جدید و افزایش میزان عرضه و تقاضای کالای مرتبط با حملونقل دریایی گسترش بندر و مسیرهای انتقال کالا به بندرها را ضروری میکند که این امر خود باعث افزایش تردد کالا و کاهش فضا میشود و در نتیجه لزوم نوسازی در بندر و ساختار دسترسی به پسکرانه احساس میشود.
بر اساس نتیجهی تحقیقات، پایانهی جدید آرمانی علاوه بر خصوصیات فیزیکی مناسب باید دارای سازماندهی مناسب در ارائهی خدمات مختلف و هماهنگ با خصوصیات فیزیکی آن باشد.
خصوصیات فیزیکی پایانههای جدید ممکن است در وضعیتهای مختلفی مورد بررسی قرار گیرد که وابسته به ارزش زمین، نزدیکی به بندر یا مراکز اصلی تولید و جذب کالا، موقعیت قرارگیری نسبت به زیرساختهای ریلی و همچنین میزان دسترسی به شبکهی بزرگ راهی هستند.
این دیدگاه کلنگر و توسعهی راهبردی پایانههای ترکیبی دلالت بر مفهوم جدیدی با عنوان «بندرخشک» دارد که نمونهای از تعریف آن به شرح زیر است:
ـ «بندرخشک پایانهای ترکیبی در پسکرانه است که به بندری ساحلی متصل است. تجهیزات لازم و کـافـی بـرای مواجهه با تردد ناشی از چندین شیوهی حملونقل اعم از جادهای، ریلی و هوایی در آن در نظر گرفته شدهاند و مشتریان میتوانند کالاهایشان را با استفاده از این شیوههای مختلف به آن ارسال کنند یا از آن تحویل گیرند.»
علاوه بر خدمات پایهای که پایانههای سنتی کالا در پسکرانه ارائه میدهند، خدماتی نظیر انبارسازی کالا، نگهداری از کانتینرهای خالی، تعمیر کانتینر، امور گمرکی و ترخیص و پشتیبانی کالا نیز در بندرخشک ارائه میشود.
میزان دسترسی به بندرخشک و همچنین کیفیت واسطهای جادهای و ریلی، میزان عملکرد هر پایانه را مشخص میسازند. در نتیجه، این امر بسیار مهم است که حملونقل قابل اطمینان و برنامهریزی شده میان بندر ساحلی و بندرخشک وجود داشته باشد.
در بندرخشک باید با دقت و هشیاری بیشتری نسبت به پایانههای سنتی موجود در پسکرانه، با هدف بهبود وضعیت ناشی از افزایش جریان انتقال کالا با استفاده از سامانههای مختلف ارتباطی و اطلاعاتی و بهمنظور تمرکز بر ایمنی و کنترل مورد استفاده قرار گیرند.
تفاوت اصلی بندرخشک و پایانههای سنتی در جابهجایی دروازههای بندر ساحلی تا بندرخشک در پسکرانه است که از دیدگاه مراکز تولید و جذب کالا همچون واسط مناسبی به سوی بندر و خطوط کشتیرانی است. بنابراین مفهوم بندرخشک فراتر از استفادهی صرف از شیوههای حملونقل ریلی و رودخانهای به منظور حملونقل پُر ظرفیت در نواحی دور از ساحل است.
هدفهای راهاندازی بندرخشک
در مقایسه با شیوهی سنتی انتقال کالا به بندر، در این شیوه هیچگونه ارتباط جادهای مستقیم با بندر وجود ندارد و بهوسیلهی مسیر ریلی ویژه میان بندرخشک و بندر ساحلی نقل و انتقال اتفاق میافتد. خارجسازی تردد وسایل نقلیهی جادهای سنگین، باعث کاهش تأثیر زیستمحیطی در شهر مذکور میشود.
نمونهای از اینگونه بندرها، پایانههای ترکیبی واقع در مرکز صنعتی شهر لسآنجلس است ، که دارای فاصلهی تقریبی سیودو کیلومتر از دو بندر لسآنجلس و لانگ بیچ (Long Beach) هستند.
میزان تراکم تردد معابر به مقدار قابل توجهای کاهش یافته و سرعت انتقال کانتینرها تقریباً دو برابر شده است.
تأثیر راهاندازی بندرخشک
مهمترین مزیتهای بندر عبارتاند از:
ـ کاهش کلی هزینههای حملونقل؛
ـ ترغیب به استفاده از راهآهن و در نتیجه خسارت کمتر به محیطزیست؛
ـ تقویت وضعیت بندر در زنجیرههای حملونقل؛
ـ تقویت راهحلهای ترکیبی حملونقل؛
ـ کاهش نیاز به خرید زمینهای گرانقیمت در نواحی شهری حاشیهی بندری؛
ـ احتمال کاهش قابل توجه گرههای تردد در معابر شهری و دروازهای به علت انتقال شیوهی حملونقل جادهای به ریلی؛
ـ کاهش مشکلات ناشی از مسایل مرتبط با محیطزیست در شهرهای ساحلی؛
ـ یکپارچگی محوطههای بندری با شهرها؛
ـ توسعهی نواحی داخلی کشور و ایجاد فرصتهای مختلف شغلی بهویژه در کشورهای توسعه نیافته؛
ـ احتمال افزایش سرعت مراحل گمرکی برای کالاهای حمل شده بهوسیلهی احداث بادر خشک مجهز به خدمات گمرکی.
تجربهی جهانی
در حال حاضر در کشورهای بسیاری بندرخشک راه اندازی شدهاند و نقش مهمی در بهبود و توسعهی وضعیت حملونقل کالا و بهویژه کالای کانتینری یافتهاند.
در کشورهای امریکا، برزیل و کانادا در قارهی امریکا، اسپانیا، ایتالیا، آلمان، بلژیک، دانمارک، سوئد، فرانسه، فنلاند و هلند در اروپا، استرالیا و زلاندنو در اقیانوسیه، امارت متحده عربی، پاکستان، فیلیپین، کامبوج و هندوستان در آسیا و تانزانیا، سوازیلند و غنا در آفریقا انواع مختلفی از بندرخشک راهاندازی شدهاند.
یکی از منافع بندرخشک امکان توسعهی حملونقل دریایی کالا برای کشورهایی است که دسترسی مستقیم به دریاها ندارند، بهعنوان نمونه در کشور لسوتو که بهطور کامل داخل کشور آفریقایجنوبی قرار دارد، در برنامههای توسعهی حملونقل کالا، طرح ایجاد بندرخشک مد نظر قرار گرفته است.
نتیجهگیری
امروزه همچنان اکثر میزان تردد کالا بهوسیله حملونقل دریایی در دنیا صورت میگیرد. از سوی دیگر استفاده از کانتینر نیز در کل دنیا افزایش قابل توجهای یافته است. همچنین با توسعهی بندر و قابلیت پهلوگیری کشتیهای بزرگ حامل کانتینر حجم قابل اعتنایی از کالا به بندر سرازیر میشود.
مفهوم بندرخشک که با توجه به هدفهای انتخاب و مزیتهای مختلف آن، راهکار مناسبی در رویارویی با مشکلات ناشی از تراکم ترافیک بندر و همچنین ارائهی سایر خدمات بندر در خارج از آن است، گزینهی مناسبی به منظور ارتقای سطح حملونقل دریایی کشور در مقایسه با کشورهای همسایه است و از سوی دیگر موجب توسعه و سرمایهگذاری در بخش حملونقل ریلی خواهد شد.
مزیت دیگر آن چون تأثیر زیستمحیطی نیز سودمند است. اصولاً ایجاد بندرخشک به کاهش فاصلهی موجود در بین شیوههای حملونقل جادهای و ریلی منجر میشود. بندر خشک نقش مهمی در توسعهی حملونقل کالا و منطقهی قرارگیری آن ایفا میکند.
نکتهی مهمی که در مسیر اجرایی بندر خشک در کشور مطرحاند، شامل تدوین مقررات جامع، انتخاب نوع مناسب از بندر خشک، ارائهی خدمات رفاهی و تفریحی، مسایل مهم مرتبط با حمایت مسؤولان و نهادهای دولتی، مشارکت و سرمایهگذاری بخشهای دولتی و خصوصی، هماهنگی در میان نهادهای مختلف در زمینهی سیاست گذاری در ابعاد محلی، منطقهای و ملی و رفع مشکلات اداری و دیوان سالاریاند.
بدیهی است که توجه به موردهای یاد شده و اجرای آنها، سبب تسریع روند ایجاد بندر خشک و همچنین حملونقل ترکیبی در کشور خواهد شد.