بیم وامیدهای فضایی ایران
تین نیوز | 1. سازمان فضایی ایران یکی از چند نهادی بود که پس از آغاز کار دولت جدید، ساختار، جایگاه و شرح اهداف و فعالیتهای آن مورد بازنگری جدی قرار گرفت. سازمانی که در دولت قبل، از یک نهاد وابسته به وزارت ارتباطات، به مجموعهای تحت نظارت مستقیم ریاستجمهوری تبدیل شد. این اتفاق در کنار افزایش بودجهها و اختیارات این سازمان، بهگونهای نشاندهنده اهمیت آن برای دولتمردان قبلی در توسعه برنامههای فضایی به حساب میآمد؛ اتفاقی که در نفس کار، بسیار خوب بود و میتوانست کارآمد باشد. هرچند در اجرای این تصمیم و ایده، همانند برخی از طرحهای دولت
قبلی، شاهد اجرای ضعیف و غیرکارشناسی بودهایم. ولی شاید بتوان آن را گامی روبهجلو دانست. هیات پنجنفرهای که در آغاز کار دولت تدبیر و امید برای بازنگری و اصلاحات لازم در مورد سازمان فضایی تعیین شده بود، درنهایت رای به حفظ جایگاه این سازمان ذیل معاونت فناوری ریاستجمهوری داد. اما قصه پر غصه برنامههای فضایی ایران همچنان ادامه دارد. البته در این مجال فرصت پرداختن به تمام مسایل نیست.
2. قریب یک دهه از تشکیل سازمان فضایی ایران میگذرد. شاید بتوان از این موضوع این طور نتیجه گرفت که ایران برای دستکم یک دهه گذشته پیگیر برنامههای فضایی بوده است. اما چند سال است، در راس هرم فضایی ایران، خبری از رییس نیست و همچنان این سازمان توسط سرپرست اداره میشود. هرچند امید بر آن بود پس از تثبیت جایگاه سازمان فضایی در یک سال گذشته، شاهد بهبود وضعیت مدیریتی در سازمان فضایی باشیم، اما همچنان این مساله بلاتکلیف مانده بهگونهای که تغییر عنوان «سرپرست» به «قائممقام» در راس هرم مدیریتی این سازمان، بیشتر به بازی با کلمات و پاککردن
صورت مساله میماند. به جرات میتوان گفت که سازمان فضایی ایران در سالهای اخیر، از نبود یک رییس و ساختار مدیریتی منسجم و باثبات رنج میبرد و این مساله تاکنون توانسته تاثیرات منفی خود را بر پیکره برنامههای فضایی ایران نشان دهد. پیشرفتنکردن برخی از پروژهها، هدررفت منابع مالی و انسانی و ناکارآمدی برخی از زیربخشهای این سازمان در این سالها در انجام وظایف و رسالتهای خود، نمونههای بروزیافتهای از این تاثیرات منفی است.
3. با تصویب سند توسعه هوافضای کشور در سال 91 (که بخش مهمی از آن به تبیین اهداف و چشماندازهای کشور در امور فضایی میپردازد)، نقشه راهی برای فعالیتهای فضایی ایران در سالهای پیش رو ترسیم شده است. اما نمیتوان با مدیریت ملوکالطوایفی، امید زیادی به تحقق اهداف درنظرگرفتهشده در این سند، داشت. نمود این نوع مدیریت را آنجایی میتوان بهراحتی حس کرد که شاهد کشمکشهای مختلفی بین ارگانها و سازمانهای متولی توسعه فناوری فضایی هستیم. این مساله یا نشاتگرفته از تعریفنکردن سازوکار مناسب برای تعامل این نهادها با یکدیگر است یا با وجود داشتن
ارگانی با نام سازمان فضایی، این نهاد خواسته یا ناخواسته، نتوانسته به عنوان یک نهاد فراگیر و متولی در این زمینه عمل کند.
4. وقتی نام فناوری فضایی به میان میآید، تحصیل در رشته هوافضا، نخستین چیزی است که به ذهن افراد خطور میکند. این رشته بیش از دو دهه است که در برخی از دانشگاههای کشور تدریس میشود و افراد میتوانند رشته هوافضا را در گرایشهای مختلف تا مقطع دکتری در داخل کشور ادامه دهند. رشته هوافضا در ایران، بیشتر هواست تا فضا؛ اما بهتازگی گرایشهای مختلفی مانند مهندسی فضایی، مهندسی ماهواره و... در مقاطع کارشناسیارشد و دکتری در بعضی از دانشگاههای معتبر کشور و پژوهشکدهها، راهاندازی شده است. ولی تا پیشازاین علاقهمندان به ادامه تحصیل در رشته
هوافضا، نیازمند کسب رتبههای دو یا سهرقمی در کنکور سراسری بودند تا پس از آن، به دانشگاههایی نظیر امیرکبیر یا شریف راه یابند. اما بحث اصلی، درباره دانشگاههایی است که بهتازگی رشته هوافضا در آنها راهاندازی شده است. در دوسال اخیر، رشته هوافضا، در برخی از دانشگاههای آزاد و پیامنور در شهرهایی مانند تهران، اصفهان و شیراز در مقطع کارشناسی راهاندازی شده است که راهیابی به این دانشگاه درحالحاضر چندان سخت نیست. هرچند توسعه کمی این رشته در دانشگاهها، اتفاق میمون و مبارکی است، ولی باید دید که آیا به تناسب این رشته و البته رشتههای
مرتبط، در این دانشگاهها، امکانات لازم برای تربیت نیروهای متخصص فراهم شده است یا خیر؟ سطح دانش و تخصص دانشجویان مشغولبهتحصیل در این دانشگاهها، پس از فارغالتحصیلی در چه حد و اندازهای است؟ و آیا این نیروها میتوانند نیازهای اساسی صنعت فضایی کشور را برطرف کنند یا خیر؟ حداقل با توجه به مشاهدات میدانی که بنده در دانشگاههای پیامنور داشتهام، پاسخ تمامی این سوالها، چندان امیدوارکننده نیست. هرچند فناوری فضایی، به مجموعهای از رشتهها و تخصصها نیاز دارد، ولی به اعتقاد من لازم است تا دیر نشده درباره سرنوشت رشته هوافضا در چنین
دانشگاههایی از هماکنون نگران بود و چارهای اندیشید تا در آیندهای که چندان هم دور نیست، شاهد خیل زیادی از فارغالتحصیلان رشته هوافضا که عاری از هر تخصص، باید به جمع تحصیلکردکان بیکار جامعه بپیوندند، نباشیم.
5. بهراستی هدف کشور از پیگیری برنامههای فضایی چیست؟ شاید بتوان مهمترین اهداف را تامین امنیت ملی و رفع نیازهای اساسی در زمینهها مختلف، صنعتی و اقتصادی دانست. این مهم هیچگاه نباید فراموش شود. عدم شفافیت در سالهای آغازین فعالیتهای هستهای ایران و به دنبال آن آگاهینداشتن از تبعات حقوقی برخی از فعالیتها، موجب تحمیل هزینههای بیشماری به کشور در عرصههای خارجی و داخلی شده است. رهبران فضایی ایران باید در تلاش باشند تا با استفاده از این تجربیات، مسیر فعالیتهای فضاییمان را به سمتو سویی ببرند که علاوه بر رفع نیازهای
اساسی کشور، با حضوری موثر در نهادها و مجامع بینالمللی، از حقوق ایران در بهرهبرداری صلحآمیز از فضا، دفاع نمایند. از طرفی دیگر، شفافیت در برنامههای فضایی کشور و نترسیدن از بیان شکستها و نیز اطلاعرسانی صحیح فعالیتهای فضایی در میان افکار عمومی داخلی و خارجی، میتواند به تقویت حمایتهای مردمی از چنین برنامههایی کمک شایانی کنند. در دهه 1960، جلبنظر افکار عمومی در آمریکا، کمک شایان توجهی برای فرود «نیل آرمسترانگ» در ماه کرد. اما جالب است که در اوایل دهه بعدی، فشار همین افکار عمومی، باعث لغو ادامه برنامه فضایی این کشور برای
سفرهای سرنشیندار به ماه شد. متاسفانه ابهام در موفقیت یا عدم موفقیت برخی از پروژههای فضایی کشور و توجهنکردن به چگونگی و کیفیت اطلاعرسانیها، تردیدهایی نسبت به این پروژهها در میان اقشار مختلف جامعه ایجاد کرد، که میتواند تاثیر منفیای بر این فعالیتها داشته باشد. متاسفانه هنوز بعد از گذشت سالها، هیچ برنامه مدون و سازمانیافتهای برای فرهنگسازی و ترویج دانش فضایی در کشور دیده نمیشود و لازم است هرچهسریعتر در این خصوص تصمیمات کلانی اتخاذ شده و به اجرا درآید.