پایان «مثنوی پرغصه» جاده مرگ؛ محور بیرجند - قاین به ایستگاه آرامش رسید

در ۲ دهه اخیر محور بیرجند - قاین همواره یکی از مهم ترین و در عین حال پرحادثه ترین مسیرهای جاده ای استان به شمار می رفت؛ جاده ای که به دلیل عرض کم، ترافیک سنگین، پیچ های متعدد و شرایط خاص جغرافیایی، سال ها با واژه هایی همچون دلهره، تصادف و سوگ گره خورده بود و در میان مردم و رسانه ها به «جاده مرگ» شهرت داشت.

این مسیر که یکی از راه های اصلی تردد مسافران و زائران بارگاه منور حضرت امام رضا(ع) در شرق کشور محسوب می شود، طی سال های گذشته بارها شاهد وقوع تصادفات مرگبار بوده و جان بسیاری از هموطنان در این جاده از دست رفته است؛ موضوعی که ضرورت ارتقای ایمنی این محور را بیش از پیش برجسته می کرد.

پرونده دوبانده سازی محور بیرجند - قاین که بخشی از کریدور استراتژیک شمال - جنوب کشور به شمار می رود، نخستین بار در سال ۱۳۸۹ و تنها چند سال پس از تاسیس استان خراسان جنوبی گشوده شد، با این حال، اجرای این پروژه از همان ابتدا با فراز و فرودهای متعددی همراه بود و برخی مسئولان آغاز جدی عملیات اجرایی آن را به سال ۱۳۹۳ نسبت می دهند.

با وجود شروع پروژه روند پیشرفت آن در سال های ابتدایی بسیار کند بود؛ به گونه ای که تا سال ۱۳۹۵، تنها حدود ۲۰ کیلومتر از این مسیر دوبانده شده بود، این روند کند در کنار افزایش آمار تصادفات، موجب شد موضوع ایمن سازی این محور به یکی از مطالبات جدی مردم، رسانه ها و فعالان اجتماعی در استان تبدیل شود.

در همان سال ها گزارش های متعدد رسانه ای از وقوع حوادث مرگبار در این مسیر منتشر می شد، بر اساس آمارهای رسمی، تنها در یکی از سال های دهه ۹۰، تصادفات این محور منجر به جان باختن ۴۲ نفر و مجروح شدن ۲۳۷ نفر شد؛ آماری که نشان می داد تاخیر در تکمیل پروژه، هزینه ای فراتر از اعداد و ارقام عمرانی دارد و با جان انسان ها گره خورده است.

در طول بیش از یک دهه اجرای پروژه، وعده های متعددی برای تکمیل آن مطرح شد، از اعلام زمان بهره برداری تا پایان سال ۱۳۹۶ گرفته تا وعده های بعدی در سال های مختلف، اما آنچه در عمل رخ داد پیشرفتی آهسته و وابسته به تخصیص های نامنظم اعتباری بود.

کارشناسان یکی از دلایل اصلی طولانی شدن روند اجرای این پروژه را نبود منابع مالی پایدار، تغییر پیمانکاران و تقسیم پروژه به قطعات متعدد می دانند؛ مسائلی که سبب شد دوبانده سازی محور بیرجند - قاین به یکی از نمونه های شاخص پروژه های فرسایشی در حوزه راه سازی کشور تبدیل شود.

در این سال ها، رسانه ها بارها از تصادفات مرگبار این مسیر، وعده های تحقق نیافته و اعتبارات قطره چکانی نوشتند، روایت این جاده به تدریج به «مثنوی هفتاد من» تبدیل شد؛ داستانی طولانی از انتظار، وعده ها و مطالبه ای عمومی برای تامین ایمنی در یکی از مهم ترین محورهای ارتباطی استان است.

با وجود روند کند سال های گذشته، در سال های اخیر روند اجرای پروژه شتاب بیشتری گرفت، شهید آیت الله سیدابراهیم رئیسی در سفرهای استانی خود به خراسان جنوبی، بر تکمیل این محور تاکید داشت و مصوبات این سفرها زمینه تامین بخشی از منابع مالی مورد نیاز پروژه را فراهم کرد.

بر اساس گزارش های رسمی، تا سال ۱۴۰۲ پیشرفت فیزیکی پروژه به حدود ۹۵ درصد رسید و تنها ۱۲ کیلومتر از مسیر باقی مانده بود، هرچند همچنان مسئله تامین اعتبار یکی از گلوگاه های اصلی پروژه محسوب می شد، اما فضای رسانه ای و مدیریتی نسبت به گذشته تغییر کرد و تکمیل این محور به عنوان یکی از اولویت های زیرساختی استان در دستورکار قرار گرفت.

در ادامه این روند و با پیگیری های صورت گرفته در دولت چهاردهم، تمرکز بر تکمیل پروژه های نیمه تمام به عنوان یک رویکرد مدیریتی مورد توجه قرار گرفت و گلوگاه ۱۲ کیلومتری باقی مانده این محور نیز در ماه های اخیر تعیین تکلیف شد.

سرانجام در روز گذشته با افتتاح آخرین قطعه توسط استاندار خراسان جنوبی، پرونده دوبانده سازی محور بیرجند - قاین پس از حدود ۱۷ سال بسته شد و این مسیر ۱۰۰ کیلومتری به طور کامل زیر بار ترافیک رفت.

اکنون محور بیرجند - قاین دیگر «جاده مرگ» نیست، اما تجربه ۱۷ ساله اجرای این پروژه می تواند به عنوان یک مطالعه موردی مهم در حوزه مدیریت پروژه های زیرساختی مورد توجه قرار گیرد.

کارشناسان معتقدند این پروژه مصداقی روشن از «هزینه فرصت» در حوزه راه و شهرسازی است، توقف ها و کندی های ایجاد شده در فاصله سال های ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۰ باعث شد هزینه های انسانی، درمانی، بیمه ای و اجتماعی ناشی از تصادفات، بسیار بیشتر از هزینه تکمیل به موقع پروژه باشد.

تحلیل داده های این سال ها نشان می دهد پروژه هایی که با هدف افزایش ایمنی اجرا می شوند، در صورت تاخیر طولانی، هزینه های پنهان قابل توجهی برای جامعه ایجاد می کنند؛ هزینه هایی که در بسیاری از موارد چندین برابر هزینه عمرانی اجرای پروژه است.

با وجود تکمیل دوبانده سازی این محور، کارشناسان حوزه حمل ونقل تاکید دارند که ارتقای ایمنی جاده ها تنها به توسعه زیرساخت محدود نمی شود و مدیریت ترافیک و فرهنگ رانندگی نیز نقش مهمی در کاهش حوادث جاده ای دارد.

در همین راستا پیشنهاد می شود سامانه های هوشمند مدیریت ترافیک (ITS) و دوربین های ثبت تخلفات با تراکم بیشتری در طول این ۱۰۰ کیلومتر نصب شود تا از تبدیل شدن «جاده ایمن» به «محور سرعت های غیرمجاز» جلوگیری شود.

افتتاح کامل محور بیرجند - قاین بی تردید خبر خوشی برای مردم خراسان جنوبی و مسافران این مسیر است، اما ارزش واقعی آن زمانی تحقق می یابد که تجربه سال های گذشته به چراغ راه تصمیم گیری های آینده تبدیل شود؛ تا دیگر ایمنی جاده ها به بهای گذر زمان و از دست رفتن جان انسان ها تامین نشود.