◄ هوش مصنوعی و داده؛ بنیان رقابت جدید در صنعت بندری

برای دهه ها، قدرت بنادر جهان با شاخص هایی همچون تعداد اسکله ها، عمق آبخور، ظرفیت تخلیه و بارگیری و تعداد جرثقیل های ساحلی سنجیده می شد. هر بندری که زیر ساخت فیزیکی بزرگ تر و تجهیزات پیشرفته تری در اختیار داشت، از شانس بیشتری برای جذب خطوط کشتیرانی و افزایش سهم خود از تجارت جهانی برخوردار بود.

اما صنعت حمل و نقل دریایی در آستانه تحولی قرار گرفته که می تواند به اندازه ظهور کانتینرسازی در نیمه دوم قرن بیستم، قواعد رقابت را دگرگون کند. در شرایطی که بسیاری از بنادر بزرگ جهان از نظر زیرساخت های فیزیکی به سطح قابل قبولی از توسعه رسیده اند، مزیت رقابتی به تدریج از تجهیزات و دارایی های فیزیکی به سمت اطلاعات، داده و فناوری های دیجیتال در حال حرکت است.

امروز پرسش اصلی دیگر صرفا این نیست که یک بندر چه تعداد جرثقیل یا چه میزان ظرفیت تخلیه و بارگیری در اختیار دارد، بلکه این است که تا چه اندازه می تواند اطلاعات را سریع تر پردازش کند، جریان کالا را دقیق تر پیش بینی کند و تصمیم های عملیاتی هوشمندانه تری بگیرد. به همین دلیل، بسیاری از کارشناسان معتقدند بنادر آینده بیش از آنکه مراکز جا به جایی کالا باشند، به مراکز مدیریت داده در زنجیره تامین جهانی تبدیل خواهند شد.

از مزیت فیزیکی تا مزیت اطلاعاتی

رشد تجارت جهانی و افزایش ابعاد کشتی های کانتینری، پیچیدگی عملیات بندری را به شکل بی سابقه ای افزایش داده است. مدیریت ورود و خروج کشتی ها، هماهنگی با خطوط کشتیرانی، اپراتورهای پایانه، شرکت های حمل و نقل جاده ای و ریلی، انبارها و نهادهای نظارتی، حجم عظیمی از اطلاعات را تولید می کند که مدیریت صحیح آن، به اندازه تجهیزات فیزیکی اهمیت یافته است.

بحران های سال های اخیر، از همه گیری کووید-19 گرفته تا ازدحام بنادر، اختلالات زنجیره تامین و بحران دریای سرخ، اهمیت این موضوع را بیش از گذشته آشکار کرده اند. تجربه این بحران ها نشان داد که سرعت و کیفیت تصمیم گیری می تواند به اندازه ظرفیت فیزیکی در عملکرد بنادر تعیین کننده باشد.

در چنین شرایطی، داده به یکی از مهم ترین دارایی های راهبردی بنادر تبدیل شده است. ارزش واقعی داده زمانی آشکار می شود که بندر بتواند با استفاده از آن، ازدحام احتمالی را پیش بینی کند، تخصیص اسکله ها را بهینه سازد، زمان انتظار کشتی ها را کاهش دهد و از بروز اختلالات عملیاتی جلوگیری کند.

به بیان دیگر، مزیت رقابتی جدید در صنعت بندری نه صرفا از مالکیت زیر ساخت، بلکه از توانایی تبدیل اطلاعات به تصمیم ناشی می شود.

هوش مصنوعی و شکل گیری نسل جدید بنادر

هوش مصنوعی و تحلیل داده به تدریج به بخشی از هسته عملیاتی بنادر پیشرو چهان تبدیل شده اند. امروزه الگوریتم های هوشمند برای پیش بینی زمان ورود کشتی ها، تخصیص بهینه اسکله ها، مدیریت ترافیک دریایی، پیش بینی خرابی تجهیزات و کاهش مصرف انرژی مورد استفاده قرار می گیرند.

در بندر روتردام، فناوری (( دوقلوی دیجیتال)) Digital Twin امکان شبیه سازی شرایط عملیاتی و اتخاذ تصمیم های دقیق را فراهم کرده است. بندر سنگاپور نیز در پروژه عظیم Tuas Port، اتوماسیون و سامانه های هوشمند را به بخش جدایی ناپذیر عملیات بندری تبدیل کرده است. در شانگهای، پایانه یانگشان به عنوان یکی از پیشرفته ترین پایانه های خودکار جهان شناخته می شود و نمونه ای از پیوند هوش مصنوعی با عملیات بندری به شمار می آید.

از سوی دیگر، خطوط بزرگ کشتیرانی همچون MSC،Maersk و CMA CGM نیز به سرعت در حال تبدیل شدن به شرکت های داده محور هستند. این شرکت ها دیگر صرفا حمل کننده کالا نیستند، بلکه با توسعه پلتفرم های دیجیتال، سامانه های ردیابی لحظه ای و ابزارهای تحلیل داده، در پی ایجاد دیدی جامع از زنجیره تامین برای مشتریان خود هستند.

در چنین فضایی، رقابت آینده تنها میان بنادر نخواهد بود، بلکه میان اکوسیستم های لجستیکی دیجیتال شکل خواهد گرفت. هرچه تبادل داده میان بنادر، خطوط کشتیرانی، شرکت های لجستیکی و صاحبان کالا یکپارچه تر باشد، کارایی کل زنجیره تامین نیز افزایش خواهد یافت.

ایران و ضرورت گذار به بنادر هوشمند

برای ایران، تحولات دیجیتال صنعت بندری صرفا یک موضوع فناورانه نیست، بلکه بخشی از الزامات ارتقای رقابت پذیری لجستیکی کشور محسوب می شود. تجربه بنادر پیشرو جهان نشان می دهد که افزایش ظرفیت فیزیکی به تنهایی نمی تواند ضامن موفقیت باشد و آنچه برای صاحبان کالا و خطوط کشتیرانی اهمیت دارد، قابلیت پیش بینی، سرعت انجام فرآیند ها و شفافیت اطلاعات است.

در بسیاری از کشورهای در حال توسعه، چالش اصلی نه کمبود اسکله و تجهیزات، بلکه گسست اطلاعاتی میان بازیگران مختلف زنجیره حمل و نقل است. تعدد سامانه ها، نبود تبادل یکپارچه داده، طولانی شدن فرآیندها و محدودیت دسترسی به اطلاعات لحظه ای، می تواند بخشی از مزیت های جغرافیایی را خنثی کند.

از این رو، حرکت به سمت بنادر هوشمند باید به عنوان بخشی از راهبرد کلان توسعه حمل و نقل و تجارت کشور مورد توجه قارا گیرد. توسعه زیرساخت های دیجیتال، یکپارچه سازی سامانه ها، گسترش تبادل الکترونیکی داد ه ها و افزایش قابلیت پیش بینی عملیات، می تواند نقش مهمی در ارتقای جایگاه بنادر کشور در شبکه های منطقه ای ایفا کند.

جمع بندی؛ قدرت جدید صنعت بندری در عصر داده

صنعت بندری جهان در آستانه یک تغییر تدریجی اما بنیادین قرار دارد. اگر در قرن بیستم عمق آبخور، تعداد اسکله ها و ظرفیت جرثقیل ها مهم ترین معیارهای قدرت بودند، در قرن بیست و یکم داده، هوش مصنوعی و قابلیت تصمیم گیری هوشمند به عناصر تعیین کننده رقابت تبدیل شده اند.

همان گونه که کانتینر سازی در دهه 1960 ساختار تجارت جهانی را دگرگون کرد، فناوری های دیجیتال نیز در حال بازآفرینی معماری صنعت بندری هستند. در نظم جدید، موفق ترین بنادر الزاما بزرگ ترین بنادر نخواهند بود، بلکه بنادری موفق تر خواهند بود که بتوانند اطلاعات را سریع تر تحلیل کنند، اختلالات را زودتر پیش بینی کنند و تصمیم های دقیق تری بگیرند.

شاید به همین دلیل بتوان گفت مهم ترین رقابت بنادر جهان در دهه آینده نه بر سر ساخت جرثقیل های بیشتر، بلکه بر سر مدیریت هوشمندتر داده ها خواهد بود؛ زیرا در اقتصاد دیجیتال، قدرت واقعی تنها در جا به جایی کالا خلاصه نمی شود، بلکه در توانایی مدیریت اطلاعات نهفته است.
 

*وکیل پایه یک دادگستری؛ پژوهشگر حقوق گمرک و لجستیک دریایی