مناطق «آزاد» جدا، «ویژه» هم جدا
تین نیوز | ایران هم مناطق آزاد اقتصادی دارد و هم مناطق ویژه، اما شاید کمتر کسی باشد که نقاط تمایز و مشترک این مناطق را بداند، این در حالی است که تفاوتهای بسیاری میان این دو وجود دارد.
درست بعد از جنگ جهانی دوم بود که کشورها برای توسعه صادرات و کمک به آزادسازی اقتصادی خود ایجاد مناطق آزاد را در دستور کار قرار دادند تا این مناطق، صادراتی، ارزآور و برای خارج از منطقه اشتغال آفرین باشند.
اما این هدف در ایران محقق نشد و تاسیس مناطق آزاد، بنابه آنچه که در روزهای نخست از آن گفته میشد، تاکنون تاثیر مستقیم و محسوسی در اقتصاد ملی نداشته است. آمار غیررسمی حاکی از وجود ۱۶۷ منطقه آزاد اقتصادی مجزا در کشورهای جهان است. آمارهای موجود نشان میدهد جمهوری اسلامی ایران با ۷ منطقه آزاد اقتصادی ـ در صورت احتساب منطقه آزاد ماکو ـ در میان ۳۶ کشور دارای منطقه آزاد اقتصادی رتبه هشتم را در اختیار دارد. این درحالی است که کشورهای ترکیه و امارات متحده عربی، هرکدام با ۲۱ منطقه آزاد اقتصادی در جایگاه اول
قرارگرفتهاند.
تفاوت مناطق آزاد و ویژه اقتصادی
در ایران دو گونه منطقه خاص برای فعالیت اقتصادی با امتیازات ویژه وجود دارد. گونه اول منطقه آزاد تجاری صنعتی و گونه دوم مناطق ویژه اقتصادی است. اما گاه افکارعمومی و حتی سرمایهگذاران تعاریف و تفاوتهای این دو منطقه را بهدرستی نمیدانند، حال آنکه قوانین و مقررات این مناطق با یکدیگر متفاوت است. هماکنون در کل کشور۷ منطقه آزاد وجود دارد؛ در حالی که تعداد مناطق ویژه اقتصادی از مرز ۲۶ گذشته است. با این حال و براساس اعلام مقامات دولت یازدهم قرار است ۱۴منطقه آزاد و ویژه اقتصادی نیز در کشور تاسیس شود. مناطق آزاد و ویژه اقتصادی با رویکرد رشد صنعت و اشتغال، جذب
سرمایههای خارجی، ایجاد فرصتهای شغلی جدید، کسب درآمد ارزی و افزایش صادرات، دستیابی به فناوری پیشرفته، جذب نقدینگی سرگردان داخلی و کمک به مهار تورم و محرومیتزدایی تاسیس شدهاند.
با این حال کمیت و کیفیت مشوقهایی که در این مناطق به سرمایهگذاران ارائه میشود، باهم متفاوت است؛ به گونهای که مشوقهای فعالیت اقتصادی در مناطق آزاد بسیار جذابتر از مناطق ویژه است.بهعنوان نمونه در مناطق آزاد، عوارض گمرکی صفر یا بسیار پایین در نظر گرفته شده تا افراد برای سرمایهگذاری تشویق شوند. همچنین در ایران معافیت مالیاتی کامل به مدت ۱۵سال در مناطق آزاد وجود دارد، اما در مناطق ویژه اقتصادی فقط تخفیف مالیاتی براساس مقررات داخل کشور ارائه میشود؛ یعنی مناطق ویژه برخلاف مناطق آزاد از معافیت کامل مالیاتی برخوردار نیستند.
از سوی دیگر در مناطق آزاد برای عوارض گمرکی و صادرات و همچنین واردات کالا بخشودگی کامل سهم دولت در نظر گرفته شده، اما این موضوع درباره مناطق ویژه ۱۰۰درصد نیست و بسته به موضوع فعالیت تخصصی منطقه فرق میکند. در تفاوت دیگر مناطق آزاد و ویژه اقتصادی میتوان به بحث خردهفروشی اشاره کرد. خردهفروشی کالا در مناطق ویژه اقتصادی فقط برای اتباع خارجی امکانپذیر است، اما در مناطق آزاد، خردهفروشی برای اتباع خارجی و داخلی انجام میشود. از سوی دیگر، سرمایهگذاران خارجی میتوانند در مناطق آزاد به صورت ۱۰۰درصدی مالکیت واحدهای تولیدی را در اختیار داشته
باشند و ورود و خروج سرمایه نیز آزاد است.
ضمن اینکه برای ثبت موسسات صنعتی، فرهنگی و مالکیت معنوی نیازی به دوندگی زیادی نیست و در کوتاهترین زمان ممکن این کار انجام خواهد شد.ورود و خروج کالا از منطقه آزاد به خارج از کشور بدون تشریفات اداری انجام میشود. همچنین مقررات آسان برای ورود قانونی تمامی کالاها در نظر گرفته شده، بهعنوان مثال برای واردات مواد اولیه و ماشینآلات صنعتی واحدهای تولیدی معافیت از حقوق گمرکی یک اصل است.
در همین حال برای مناطق ویژه اقتصادی نیز تسهیلات خاصی در نظر گرفته شده تا این مناطق بتوانند موجب رشد اقتصادی و رشد صنعت و تجارت کشور شوند، اما سطح این تسهیلات از مناطق آزاد کمتر است.همچنین واردات ماشینآلات، خط تولید و ابزار و اثاثیه اداری در مناطق ویژه بدون عوارض گمرکی انجام و مجوز ساخت و پایان کار به صورت رایگان صادر میشود. متروکه شدن کالا در این مناطق نیز شامل هیچ محدودیتی نیست.
مناطق آزاد ظرفیت جذب سرمایه خارجی را ندارد.
از سویی دیگر، باید با پرهیز از نگاه رانتی دولت به نفت که به گفته رییسجمهور در بودجه سال ۱۳۹۴ حدود ۳۳درصد تعیین شده از فرصت مناطق آزاد و ویژه اقتصادی برای ایجاد اشتغال و رشد تولید استفاده کرد. میتوان براساس مزیتهای اقتصاد رقابتی و امکانات مناطق آزاد تجاری صنعتی برای تقویت بخشخصوصی، این مناطق را با وجود سازوکارهای موجود برای جذب سرمایهگذاریهای متناسب با رویکرد جدید اقتصادی کشور در عرصه بینالمللی توسعه داد.
این موضوع تا جایی اهمیت دارد که اسحاق جهانگیری، معاون اول رییسجمهور نیز معتقد است: باید مراقبت کنیم تا این مناطق به محلی برای خردهفروشی و واردات کالاهای مصرفی به کشور تبدیل نشوند.اما، سعید لیلاز، کارشناس مسائل اقتصادی کاربردی بودن مناطق آزاد ایران را باور ندارد و معتقد است: کارکرد اصلی مناطق آزاد از دست رفته و به دالان واردات تبدیل شده است.
وی تصریح کرد: اینکه برخی میگویند مناطق آزاد میزبان سرمایهگذاران خواهد بود فقط مختص مناطق آزاد نیست و فایدهای ندارد که به آن معطوف و منحصر باشد. سرمایه خارجی آنقدر زیاد است که اصلا کار مناطق نیست حتی اگر در این مناطق ۵۰۰میلیون دلار هم هزینه کنیم، ظرفیت جذب ندارد و از هم پاشیده میشود.به اعتقاد این تحلیلگر اقتصادی باید کل اقتصاد ایران را آزاد کنیم.
لیلاز معتقد است: منطقه آزاد مربوط به زمانی است که اقتصاد سرزمین اصلی بسته باشد و با گشایش منطقه آزاد بخواهیم دالان جذب سرمایه و فناوری داشته باشیم اما در ایران این مناطق همیشه دالان واردات بودهاند. وی با اشاره به اینکه ایجاد دالان واردات هم زحمتی ندارد و کافی است تعرفههای گمرکی را پایین بیاوریم، افزود: بیش از ۲ دهه از تجربه مناطق آزاد در ایران سپری شده اما در همه این سالها، با وجود هزینهها و تبلیغات گسترده، ابهاماتی در عملکرد این مناطق وجود دارد؛ چراکه در نظامهای اقتصادی متکی به درآمدهای نفتی، اگر
منطقه آزاد دالانی برای واردات و صادرات نباشد، کارکرد اصلی خود را از دست میدهد و به مرکزی برای، رانتخواری و رانت جویی تبدیل میشود.
لزوم ثبات اقتصادی و سیاسی
رییس هیاتمدیره و مدیرعامل سازمان منطقه آزاد کیش افزایش صادرات و مبادلات در بازارهای بینالمللی را دلیل اصلی ایجاد مناطق آزاد دانست و گفت: ثبات سیاسی و اقتصادی نیز در مسیر جذب سرمایهها به این مناطق حائز اهمیت است و جزو ویژگیهای لازم برای کشور میزبان تلقی میشود. علیاصغر مونسان اظهار کرد: شرکتها و سرمایهگذاران خارجی بزرگ از سرمایهگذاری در کشورهایی که ثبات قوانین در آن دیده نمیشود، اجتناب میکنند.
به گفته وی، کشورها در ایجاد مناطق آزاد اهداف متفاوتی را دنبال میکنند که البته نقاط مشترک بسیاری هم میان آنها دیده میشود؛ اما به هر حال، توسعه مناطق آزاد بهعنوان یکی از مهمترین نوآوریهای نهادی در اقتصاد بهشمار میرود و میتوان گفت نقش این مناطق در جذب سرمایهگذاران خارجی برای رشد اقتصادی کشورهای درحالتوسعه کلیدی است.
مونسان تصریح کرد: درحالحاضر کارشناسان اقتصادی و مسئولان امر معتقدند مناطق آزاد جذب سرمایهگذاری خارجی، ارتقای صادرات، افزایش عایدات ناشی از سرمایهگذاریهای خارجی و ایجاد فرصتهای شغلی مناسب برای نیروی کار را به همراه خواهد داشت. رییس هیات مدیره و مدیرعامل سازمان منطقه آزاد کیش با اشاره به اهمیت موقعیت جغرافیایی، اظهار کرد: مناطق آزاد باید به بازارهای عمده بینالمللی نیز نزدیک باشند و به عبارت دیگر موفقیت یک منطقه آزاد تا حدود زیادی وابسته به موقعیت جغرافیایی و استراتژیک آن است. به گفته وی، موقعیت استراتژیک دوبی بهعنوان پل ارتباطی غرب و
شرق دور و مجاورت با خلیجفارس، دریای سرخ، افریقا و شبهقاره هند شرایط ویژهای را برای مناطق آزاد اقتصادی واقع در منطقه «جبلعلی» فراهم کرده است.
رونق تجارت با توسعه مناطق آزاد
ابوالفضل شریف، نایبرییس سابق کمیسیون صادرات اتاق بازرگانی ایران نیز در اینباره گفت: مبادلات کالا در مناطق آزاد بسیاری از کشورها از معافیت و امتیاز خاصی برخوردار است که متاسفانه در ایران انتقادی بر آن وارد است. به گفته وی، برخی معتقدند مناطق آزاد دروازه واردات کالا شدهاند که این موضوع خیلی هم بد نیست چون مبادلات تجاری در این مناطق آزاد است و معافیتها و امتیاز خاصی در این مناطق برای صادرات وجود ندارد.
شریف تصریح کرد: در مناطق آزاد بسیاری از کشورها، برای ورود کالا و ترانزیت یا حملونقل، حقوق و تشریفات گمرکی نقشی ندارد یا بسیار ارزان انجام میشود. یعنی بهطور مثال اگر کالایی از سوی واردکننده وارد میشود از همان نقطه هم ترانزیت بدون هزینه انجام میشود. شریف ادامه داد: ایجاد منطقه ویژه و آزاد پس از جنگ بهعنوان یک سیاست جدی در نظر گرفته شد که در آن زمان کیش، قشم و چابهار بهعنوان منطقه آزاد معرفی شدند و تاکنون هم بر تعداد آن افزوده شد. ضمن اینکه مناطق دیگری هم درحال اضافه شدن به فهرست این مناطق هستند که اقدام خوبی هم تلقی میشود. وی گفت: با وجود
مناطق آزاد سهولت در تجارت ایجاد میشود و مزیتهایی هم به نفع اقتصاد رقم میخورد به عبارت دیگر با توسعه مناطق آزاد، تجارت نیز رونق مییابد.