◄ چابهار و مهاجرت معکوس؛ داده ها درباره آینده جمعیت در سواحل مکران چه می گویند؟

بندر چابهار به عنوان تنها بندر اقیانوسی ایران، در سال های اخیر در کانون توجه برنامه های توسعه ای قرار گرفته است. بررسی داده های جمعیتی و مهاجرت داخلی نشان می دهد این منطقه با پویایی های خاصی در جابجایی جمعیت مواجه است؛ پویایی هایی که می توانند در صورت تداوم توسعه زیرساخت ها، بر الگوی مهاجرت و اسکان در سواحل مکران و جنوب شرق کشور اثرگذار باشند.

به گزارش تین نیوز، بندر چابهار به عنوان تنها بندر اقیانوسی ایران یکی از نقاط مهم مکانی–اقتصادی کشور است که تحت تاثیر عوامل جمعیتی و مهاجرتی قرار دارد. براساس جدیدترین داده های مرکز آمار و مطالعات علمی منطقه ای، جمعیت این شهر حدود بیش از 120 هزار نفر برآورد شده است و تراکم جمعیت نزدیک به 6000 نفر در هر کیلومتر مربع گزارش شده است، که نشان دهنده تمرکز جمعیتی قابل توجه در مقایسه با سایر نقاط ساحلی کشور است.

تحولات جمعیتی در سیستان و بلوچستان و به ویژه چابهار تحت تاثیر نوعی جابجایی فضایی جمعیت قرار دارد که در آن مهاجرت از روستاها و مناطق پیرامونی به شهرها و مراکز خدماتی تشدید می شود. در مقطع زمانی 1390 تا 1395، بر اساس داده های رسمی، استان سیستان و بلوچستان با روند منفی مهاجرت روبه رو بود؛ یعنی تعداد افرادی که از استان خارج شده اند بیشتر از تعداد افرادی بوده که به آن وارد شده اند. بر اساس این آمارها، 112 هزار و 284 نفر از استان خارج شده اند در حالی که 82 هزار و 783 نفر وارد استان شده اند ، که این روند توزیع فضایی جمعیت را به طور آشکار تحت تاثیر قرار داده است.

در متن گزارش های میدانی و تحلیل های جامعه شناختی، مهاجرت داخلی به شهرهای ساحلی مانند چابهار معمولاً با چند شاخص جمعیتی و زیست محیطی مرتبط است، از جمله خشک سالی و ریزش های نامنظم بارش، که منجر به کاهش توان معیشتی در روستاها شده و برخی گروه ها را به سوی سکونت در محیط های شهری سوق داده است. بخشی از این جمعیت در حاشیه نشینی به سر می برند و تا نیمی از جمعیت شهر می تواند در سکونتگاه های غیررسمی زندگی کنند که این امر بازتابی از جابجایی های جمعیتی و فقدان امکانات زیرساختی در همه بخش ها است.

از منظر جغرافیای جمعیتی، توسعه بندر و زیرساخت های مرتبط با آن نه تنها می تواند ظرفیت اقتصادی منطقه را افزایش دهد، بلکه ماهیت ساختار جمعیتی و سکونتی سواحل مکران را نیز تحت تاثیر قرار داده است. مطالعات رسمی نشان می دهد جمعیت سواحل جنوب می تواند تا حدود 2 میلیون نفر تحت سناریوهای توسعه و اسکان جدید افزایش یابد، که حاصل برنامه ریزی برای ایجاد شهرهای ساحلی جدید و افزایش ظرفیت اسکان است. این برآورد بخشی از چشم انداز جمعیتی در سیاست های توسعه منطقه ای است.

حاشیه نشینی گسترده در چابهار، با داده های میدانی موجود، نشان می دهد که بخش بزرگی از جمعیت مهاجر داخلی به این شهر به دنبال فرصت های اقتصادی و خدماتی در محیط شهری ساکن شده اند. اگرچه داده های رسمی به طور کامل شاخص های اقتصادی جمعیت را ارائه نمی دهند، مشاهدات محیطی و گزارش های اجتماعی نشان می دهد که در برخی مناطق سکونتگاه های غیررسمی بر اساس ترکیب دلایل اقتصادی و زیست محیطی شکل گرفته اند و بخش قابل توجهی از ساکنان آن ها با محدودیت دسترسی به خدمات اساسی مواجه هستند. 

در سطح کلان، داده های تاریخی و مطالعات مهاجرت داخلی در ایران نیز نشان می دهد که الگوهای جابجایی جمعیت در دهه های اخیر به ویژه در استان های مرزی و ساحلی تابعی از شرایط اقتصادی، خدمات شهری و فرصت های شغلی بوده است، اگرچه این روندها در دوره های مختلف زمانی تغییر کرده اند و نمی توان تنها یک عامل را به طور قطعی برای کل جمعیت سواحل مکران ذکر کرد.

در مجموع، تصویر داده محور نشان می دهد که چابهار به عنوان کلانشهر ساحلی با پویایی های جمعیتی پیچیده ای مواجه است که ناشی از مهاجرت های داخلی، تمرکز خدمات شهری، و تغییرات در ساختار اقتصادی–اجتماعی است. این پویایی ها می تواند در طراحی سیاست های جمعیتی و توسعه ای نقش موثر داشته باشد، به ویژه در چارچوب برنامه های توسعه سواحل مکران و ارتقای اسکان جمعیت و خدمات زیربنایی.