تجهیزات، کسی را هوشمند نمیکند
تین نیوز | مهندس محمود سیادتموسوی، دارای 11 سال تجربه مدیریت مستمر در شرکت کنترل ترافیک تهران از بدو تاسیس آن در سال 1370 تا سال 1381 است و از سال 82 نیز مدیریت «شركت سیستمهای حمل و نقل هوشمند» را برعهده دارد.
مهندس موسوی معتقد است اینكه مجموعهای از پیشرفتهترین تجهیزات نصب شود و افرادی هم این تجهیزات را کنترل کنند، لزوما به مفهوم برخورداری از یك نظام پیشرفته حمل و نقلی نیست « ... فرهنگ کنار هم نشستن سازمانهای مختلف برای خدمت به مردم، هنوز در کشور ما به بلوغ نرسیده و مانند بسیاری دیگر از موارد، در کشور ما تکنولوژی و تجهیزات، از تعریف روابطمان برای استفاده از آن تکنولوژیها و تجهیزات عقبتر است.»
با او درباره عیارهای مدرنیزه كردن نظام حمل و نقل جادهای و هوشمندسازی این سیستم به عنوان یكی از وجوه مدرنیزاسیون گفتوگو كردهایم.
چه عناصری تشكیلدهنده یك سیستم حمل و نقل هوشمند است؟
Intelligent Transportation Systemsیک موضوع میانرشتهای و چندوجهی است که به طور مشخص از دهد 1990 مطرح شده است. تا پیش از آن، در دهه هفتاد و هشتاد میلادی، تکنولوژیهایی در مورد خودرو و هوشمندسازی آن وجود داشت، ولی از سال 1990، به بحثهای مربوط به فناوری اطلاعات و استراتژیهای مدیریت در جهت کاهش زمان تأخیر، افزایش ایمنی و پیادهسازی اهداف حمل و نقل توجه شده است.
ITS با زمینههای گوناگونی از دانش نظیر مهندسی ترافیک، نرمافزار، سختافزار و فنآوریهای مخابراتی که بتوانند به صورت یکپارچه به منظور افزایش کارایی و ایمنی سیستمهای حمل و نقل مورد استفاده قرار گیرند مرتبط است. این سیستم، حمایت لازم را به منظور افزایش سطح خدمات در عملیات حمل و نقل نظیر مدیریت ترافیک، عملیات ناوگان حمل کالا، مدیریت حمل و نقل عمومی و اطلاعرسانی به مسافران فراهم میکند و در حقیقت گزینهها و راهکارهای جدیدی برای حل مشکلات سنتی حمل و نقل ارائه میدهد. چیزی كه نباید ما را به اشتباه بیاندازد این است كه درITS ما به دنبال تدوین
یک استراتژی و تدوین رابطه تعاملی بین سازمانهای مختلف در حل یک موضوع و مدیریت بحران هستیم؛ یعنی الزاما تعریفITS نه با بحث تکنولوژیک شروع میشود و نه به آن خاتمه مییابد. به عبارتی در جنبههای تکنولوژی محدود نیست، بلکه از تکنولوژی به عنوان ابزار در راستای اهداف حمل و نقل استفاده میکند. در حقیقت در همه منابع، بر خدمتگرایانه (Service Oriented) بودن عملیات ITS تاکید فراوان شده است.
بهعبارت دیگر اولویتدهی و انتخاب پروژههای ITS باید بر مبنای میزان تاثیرگذاری مفید آنها در بهبود شاخصهای ترافیک و رفع مشکلات و نیازهای شبکه حملونقل باشد. با این رویکرد نصب تجهیزات حتی با بهکارگیری پیشرفتهترین آنها لزوما به مفهوم انجام کار صحیح و مناسب نبوده و بهطور یقین، بهدلیل بار مالی ناشی از کاربرد فناوریهای جدید و عدم مشاهده تاثیرات آن میتواند باعث بدبینی تصمیمگیرندگان حملونقل نسبت به آن شود.
به همین دلیل است كه ما معتقدیم ITS جزو مباحثی است كه باید در طرح جامع حمل و نقل کشور تعریف و تدوین شود؛ نه به عنوان بخش جدایی تحت عنوان مکانیزاسیون حمل و نقل، چون در این حالت به بحث اتوماسیون برخی کارها منحصر شود، نه الزاما هدفمند شدن آنها در جهت اهداف عالیه حمل و نقل. مثلا ما میتوانیم هدف خود را ایجاد شهری با ترافیك روان و جادههای امن تعریف و مؤلفههای حمل و نقلی را برای رسیدن به آنها مشخص کنیم؛ بعد از یك چنین برنامهریزی و ترسیم اهدافی از این قبیل است كه نوبت به تعریف و تدوین پروژههای ITS میرسد تا كمك كند که مقصود نهایی، حاصل شود. مثلا همانگونه
که در طرح جامع حمل و نقل، به منظور تحقق اهداف حمل و نقلی، معین میکنید که چقدر باید شبکه ریلی، راه، بزرگراه و فرودگاه در یك بازه زمانی داشته باشیم، برای پروژههایITS نیز تعریف میکنیم که طی سالهای آتی، به چه میزان از کدامیک از پروژهها بهرهمند شویم.
به كمكITS میتوانیم ظرفیت و سطح سرویس حمل و نقل را بشناسیم و حتی سیستم را مهندسی كنیم تا بهترین استفاده را منابع داشته باشیم. اینكه چه کارهایی مقدم بر کارهای دیگر است تا بر فرض در زمان تصادفات سازمانها هماهنگ با هم عمل کنند، در واقع یکی از جنبههای معماری ITS را تشكیل میدهد كه به اعتقاد كارشناسان حمل و نقل، مهمترین بحث در این زمینه است و اتفاقا یکی از نقصهای عمده ما هم به همین موضوع مربوط میشود. نقطه قوت اصلی معماری سیستم، تامین چارچوب و مبنای استراتژیكی است كه از آن طریق فعالیتهای دستاندركاران متفاوت تجمیع میشود.
این معماری همان ترسیم هرم مدیریتی است؟
خیر؛ معماری ITS یعنی مجموعه روابط «تعاملی» بین سازمانها، اتفاقات و تکنولوژیهای مختلف. به عبارت دیگر، اولین قدم در اجرای پروژههای ITS، بحث طراحی و معماری آن است. این كار در برخی از شهرهای کشور به صورت مستقل انجام شده، ولی ارتبط ارگانیك با هم پیدا نكرده و مشكل هم از همینجا شروع میشود. ما معماریITS تصویب شده ملی در کشور نداریم كه مثلا مشخص کند اساسا درITS جادهای چه سازمانهایی ذینفع هستند تا بتوان مدیریت حوادث را به بهترین نحو و بالاترین بهرهوری انجام داد. یا مثلا در بحث عوارض الکترونیک، پروژهETC یا Tool Collection Electronic در جاده قم و
پرند به صورت ناقص انجام شد، چون ما پیش از آن، معماری روابط سازمانی را طراحی نکرده بودیم یا درست طراحی نكرده بودیم.
در مجموع، فرهنگ کنار هم نشستن سازمانهای مختلف برای خدمت به مردم، هنوز در کشور ما به بلوغ نرسیده است. این فرهنگ ایجاب میکند که برای خدمت به مردم نقشهای خود را بازتعریف کنیم. در بسیاری از کشورها، مانند ژاپن این سیستم به شكلUP to DOWN تعریف شده است؛ یعنی یک سری كارشناس در سطح پنج وزارتخانه درگیر شدهاند با یک دستورالعمل مدیریتی از بالا. در بسیاری از کشورها نیز مانند كشورهای اروپایی از پایین به بالا این کار انجام میشود و اغلب معماریهای محلی دارند. این دو حالت منافاتی با هم ندارند فقط وقتی از پایین به بالا کار میشود، فرهنگ مردم در بحثITS ارتقا
پیدا میکند.
اساسا متولیITS در حال حاضر در کشور کدام سازمان است؟
تعریفITS این گونه است که همه سازمانها مانند نواختن یک ارکستر با هم کار کنند تا اهداف حمل و نقل محقق شود، بنابراین ماهیتا نمیتوان یك متولی مشخص در این باره داشت، چون به سازمانهای متعددی مربوط میشود؛ از شهرداری و وزارت كشور و سازمان راهداری گرفته تا هلال احمر، اورژانس، پلیس راه، امداد خودرو و ... و همه هم خود را محق میدانند. پس به جای متولی باید به فكر نهادی بود كه روابط بین این سازمانها را تنظیم كند؛ چیزی مثل دبیرخانه، البته با اختیارات گستردهتر و ضمانت اجرایی بیشتر. در حال حاضر ما در این زمینه خلا قانونی داریم و هركس برای خودش كار
میكند، بیارتباط و بیتوجه به بقیه.
مثلا ما در شهرها مراکز کنترل ترافیک داریم و حداقل در 25 استان ما هم مرکز کنترل ترافیک جادهای وجود دارد، اما همین مراکز کنترل ترافیک، در نظام اداری ما هنوز تعریفنشده باقی مانده است؛ مفهومش این است مجموعهای از تجهیزات نصب شده و افرادی هم این تجهیزات را کنترل میکنند، ولی این نشان نمیدهد که روابط بین سازمانها از پشتوانه محکمی برخوردار است. اگر قرار است پروژهای واقعا به ثمر برسد، باید مدیریت عالیهای بر روی آن حاکم باشد، ولی الان این گونه نیست و پروژههایITS اغلب به این دلیل كه شهردار یا استاندار فکر میکرده کار خوبی است، انجام شده
است، نه براساس پشتوانه قانونی و روابط تنظیمشده.
به عبارت دیگر، مانند بسیاری دیگر از موارد، در کشور ما تکنولوژی و تجهیزات، از تعریف روابطمان برای استفاده از آن تکنولوژیها و تجهیزات عقبتر است و این باعث اتلاف سرمایه و منابع و کاهش بهرهوری میشود. نمیخواهم بگویم تا به حال کاری نشده، ولی به اندازهای كه میشد از این تجهیزات استفاده كرد، تا به حال استفاده نشده است یعنی قطعا میتوان بهرهوری بسیار بالاتری داشت.
به عنوان کسی که حداقل 23 سال است در بحثITS شهری و جادهای کار میکند، باید بگویم که ما هنوز خیلی راه داریم برای اینکه بتوانیم این جایگاه را تعریف کنیم. هنوز خیلیها نمیدانند و یا نمیتوانند این موضوع را بپذیرند كه ذاتITS بینرشتهای است و در مورد بهكارگیری سیستمهای هوشمند نمیتوانند و نباید به سلیقه شخصی كار كنند. هنوز استفاده از روشهای مکانیزه و هدفمند جایگاه خود را پیدا نکرده است.
در حقیقت، به سبب همین ذات چندوجهی ITS، گفتن اینکه کدام سازمان متولی است، ممكن است حساسیتزا شود و هركس جلوی دیگری جبهه بگیرد، چون همه خود را محق میدانند و درست هم فكر میكنند، بنابراین ITS باید یك دبیرخانه داشته باشد، نه اینكه یک سازمان آن را مدیریت کند. در عین حال، باید این دبیرخانه به بالاترین مقام اجرایی کشور وصل شود چون به اختیاراتی فراتر از حوزه مسوولیتهای یک وزارتخانه احتیاج دارد.
در ایران، هنوز هم در این زمینه تصمیمی گرفته نشده است؟
نه، متأسفانه این کار مانند یک گوشت قربانی بین سازمانهای مختلف پخش شده است. ما الانITS راه،ITS شهری و حتی خودروهای هوشمند داریم، اما جایگاهی که مرتبط با همه باشد و متعلق به یک سازمان باشد نداریم.
ترابران: در کشورهای همسایه، وضعیت پیادهسازی نظامITS چگونه است؟
کشورهای همسایه از نظر سیاستگذاری سازمانیافتهترند و مرکزیتر عمل میکنند. در این کشورها جا انداختن چنین سیستمهایی آسانتر است، چون روابط و تعاملاتشان بسیار روشنتر است. مثلا در كشور ما، مرز روشنی بین روابط و شرح وظایف پلیس راه با وزارت راه یا راهنمایی و رانندگی با شهرداری وجود ندارد و اگر هم همکاری صورت بگیرد -كه میگیرد- براساس تعاملات فردی و صلاحدیدی است نه روابط تدوین شده و ابلاغ شده.
به نظر میرسد شما اكثر قریب به اتفاق مشكلات مربوط به این موضوع را ناشی از بدفهمی یا عدم درك درست از مفهوم ITS میدانید؟
البته عدم هماهنگی سازمانها تنها مربوط به این موضوع نیست و تقریبا در تمامی حوزهها دیده میشود، ولی در مورد بقیه مشكلات، همینطور است كه گفتید. مثلا یکی از آفتهای ITS این است که نباید آن را به گونه تعریف کنیم که گویی صرفا یك مبحث تکنولوژیك است یا مثلا میبایست این درك وجود داشته باشد كه نباید بسیاری از پروژههایی که مربوط به شرایط حاضر نیست مطرح کنیم. ما باید نقشه عملی داشته باشیم و بدانیم چه کاری باید بعد از چه کار دیگری انجام شود. شاید یك طرح اساسا برای کشورهای دیگر مفید باشد، ولی در کشور ما ضرورت نداشته باشد. ممکن است حتی طرح کردن برخی از
پروژهها مانند خودروهای هوشمند در کشور ما اشتباه باشد، چون باعث میشود تصور ما از ITS به کاربرد فناورهای پیشرفته محدود و از دستور كار خارج شود، چون شاید بگویند این یک پروژه لوکس است و از نظر زیرساخت، در توان اجرایی کشور نیست.
بازهم تاكید میكنم كه اصلیترین كاركرد ITS در تدوین رابطه بین سازمانها و استراتژیهای مدیریتی است. یکی از مبانیITS این است که خاصیت سینرژیک و همافزایی دارد. ویژگی همافزایی به ما کمک میکند تا با بهکارگیری همزمان مجموعه پروژههای ITS مزیتهای بیشتری نسبت به کاربرد جداگانه و مجزای یکایک آنها ایجاد کنیم. بهعنوان مثال از اطلاعات سیستم اخذ الکترونیکی عوارض (ETC) میتوان برای مدیریت ترافیک استفاده کرد. از اطلاعات سیستم مدیریت ناوگان اتوبوسرانی میتوان برای سنجش زمان سفر در مسیرهای مختلف و نیز هدایت رانندگان به مسیرهای
مناسبتر استفاده کرد.
مثلا شما میتوانید در مدیریت اتوبوسها و یا كامیونهای بینشهری یک سیستم مکانیابGPS بگذارید که همه همه با کمک سیستم مخابراتی، به صورت مرکزی به یک نقطه وصل باشند و از اطلاعات آن با اهداف مختلف استفاده كنند؛ هم كسی یا سازمانی كه میخواهد مدیریت ناوگان داشته باشد و هم نهادی كه مسوول مدیریت ترافیك و راههای کشور است. این به معنای تعامل، بین سازمانی که برای کنترل بار، کالا و مسافرش مکانیاب لحظهای نصب کرده با سازمانی است که میخواهد ترافیک جادهها را مدیریت کند.
ولی الان در مورد همینGPS ها، نهادهای مختلف مانند اتاق بازرگانی، گمرک، پلیسراه و سازمان راهداری، هركدام ساز خود را میزنند...
بله، حتی نفتکشها همGPS دارند که مربوط به وزارت نفت است! اساسا یکی از چالشهای مطرح در این زمینه، عدم یکپارچگی سیستمهایی است که در زمانهای متفاوت اجرا شده و در آنها از فناوریهای مختلفی استفاده شده است...
اگر بخواهم جمعبندی کنم باید بگویم، خیلی از سازمانها به خدمات متقابل همدیگر احتیاج دارند که با معماری درست و اصولی ITS میتوان این امكان را فراهم كرد و استفاده بهینه از منابع داشت. اصلا فلسفهITS استفاده بهینه از منابع بالقوه و بالفعلی است که در سازمانها وجود دارد، در حالی كه متاسفانه در حال حاضر تعریف روشنی برای تعامل این سازمانها وجود ندارد.
در حالت عادی وزارت راه با وزارت كشور یا شهرداری تعامل چندانی ندارد، اما اگر اطلاعات لازم در سروری با تعریف مشخصی قرار بگیرد، میتوانیم یک جاده، یک شهر و یک کشور را مدیریت کنیم. میدانید چقدر این کار به درد مدیریت بحران ما میخورد؟ یکی از مشکلات ما در بحث مدیریت بحران، پراکندگی عملکرد سازمانها است. اگر سازمانها در پایگاه دادهای به هم وصل شوند، از جنبههای امنیتی و خدماتی میتوانند از منابع یکدیگر استفاده کنند، البته به شرط این که زیرساخت فکری و فرهنگی و مخابراتی این تعامل فراهم باشد. به همین دلیل، در انتها باز هم تاكید میكنم نباید دنبال
رأسی برایITS بگردیم، چون هر اقدامی برای بردنITS به سمت سازمانی خاص، فلسفه ITS را دچار اشکال میکند و اصولا کسی که چنین فکری داشته باشد، کلا ITS را نشناخته است.
|
مشکلات |
راهحلهای ممکن |
رویکرد سنتی |
رویکرد سیستمهای پیشرفته |
|
تراکم ترافیک |
- افزایش ظرفیت معابر |
- مسیرهای جدید - خطوط عبوری جدید |
- کنترل ترافیک پیشرفته - مدیریت وقایع - اخذ الکترونیکی عوارض - سیستمهای پیشرفته وسیله نقلیه (کاهش سرفاصله) |
|
- افزایش ظرفیت مسافران |
- خطوط HOV - سواری اشتراکی - حملونقل عمومی در مسیرهای ثابت |
- ایجاد هماهنگی لحظهای میان مسیرهای مشترک افراد مختلف - یکپارچگی حملونقل عمومی با سیستمهای تغذیهکننده - حملونقل انعطافپذیر - حملونقل عمومی اختصاصی |
|
|
- کاهش تقاضا |
- برنامههای زمانی انعطافپذیر |
- مخابرات - سایر جایگزینهای راه دور - قیمتگذاری حملونقل |
|
|
نقصان دسترسی و جابجایی |
- دسترسی کاربرپسند به خدمات سیستم حملونقل |
- توسعه خطوط ثابت حملونقل عمومی در پاراترانزیت - گزارشهای ترافیکی در رادیو و تلویزیون |
- سیستمهای اطلاعرسانی پیش از سفر و درون وسیله نقلیه حملونقل ترکیبی - واکنش دینامیک و پویا به تغییر تقاضا - حملونقل عمومی اختصاصی - ترویج کارتهای پیشرفته و پرداخت کرایه |
|
شیوههای منفک و مجزای حملونقل |
- بهبود حملونقل ترکیبی |
- توافقهای بین سازمانی |
- سیستم مدیریت حملونقل منطقهای - سیستم منطقهای تبادل اطلاعات - اطلاعرسانی حملونقل ترکیبی پیش از سفر و درون وسیله نقلیه |
|
محدودیت شدید در بودجه |
- استفاده موثرتر و بهینه از بودجه موجود |
- روشهای متداول سرمایهگذاری |
- خصوصیسازی بستههای بازار - مشارکت بخش دولتی و بخش خصوصی - معاملات پایاپای در حق عبور - راهبردهای پیشرفته مدیریت و نگهداری |
|
فوریتهای حملونقلی |
- بهبود برنامههای واکنش به وقایع |
- مرور و بهبود برنامههای موجود واکنش اضطراری |
- تاسیس مرکز واکنش به فوریتها (ERC) - برقراری ارتباط ERC با واحد اضطراری اعمال قانون، مدیریت ترافیک و حملونقل همگانی |
|
وقایع، جراحات و تلفات ترافیکی |
- بهبود ایمنی |
- بهبود طرح هندسی راه - بهبود فاصله دید - علائم ترافیکی، گردش به چپهای محافظت شده در تقاطعها - گذرگاههای غیر همسطح - آموزش رانندگان - مراکز کنترل رانندگان تحت تاثیر مواد مخدر - تامین روشنایی راههای تاریک/ بهبود روشنایی - کاهش محدودیت سرعت/ آگاه کردن در محدودههای خطر |
- سیستمهای تمام خودکار و نیمه خودکار کنترل وسیله نقلیه - سیستمهای پیشگیری از تصادف - سیستم خودکار هشدار - سیستمهای نظارت بر وسیله نقلیه - سیستمهای پیشرفته تقاطع - تشخیص و هشدار خودکار به وسائل نقلیه در مورد شرایط نامساعد جادهای و آبوهوایی و هشدار به کارکنان - اعلام خودکار وضعیت اضطراری |