علت تصادفات جاده یی؛ از خطای انسانی تا نقص فنی
تین نیوز | ایران از جمله کشورهایی است که میزان مرگ و میر در سوانح جاده یی آن بالاست. بیشتر کارشناسان علل وقوع این مساله را فرهنگ غلط رانندگی و پایین بودن سطح استاندارد خودروها می دانند.
از سال 1305 خورشیدی که «غلامحسین درویش» معروف به «درویش خان» در اثر برخورد درشکه اش با اتومبیل وارداتی خیابان های تهران جان خود را از دست داد، فاجعه یی به نام «تصادفات جاده یی» در ایران کلید خورد که سالیانه هزاران نفر از مردم کشور را به کام مرگ می فرستد و ده ها هزار نفر را معلول و مجروح می کند.
تصادفات رانندگی در ایران یکی از مهمترین دلایل مرگ و میر است. بر اساس آمار اعلام شده از طرف سازمان پزشکی قانونی، در چهار ماهه ی نخست سال 1393 تعداد 5 هزار و 801 تن در حوادث مختلف رانندگی جان خود را از دست دادند که این رقم بیشتر از کشته شدگان آمریکا (4هزار و 487 تن ) در جنگ با عراق در سال 2003 میلادی است.
«غدیر مهدوی» رییس پژوهشکده ی بیمه، در گفت و گو با گروه پژوهش های خبری ایرنا، با تایید این مطلب که نرخ مرگ و میر در ایران نسبت به سایر کشورها در رده ی بالایی قرار دارد، گفت: اگر در دنیا مرگ و میر ناشی از حوادث جاده یی چهار یا پنج تن به ازای هر 100 هزار تن باشد در ایران این رقم نزدیک به 20 به 100 است.
در این زمینه «اسدالله جولایی» رییس ستاد دیه در برنامه ی مناظره یی که چندی پیش با موضوع «سفرهای تابستانی» از رسانه ی ملی پخش شد، با اشاره به نرخ بالای تصادفات جاده یی در سه دهه ی گذشته، گفت: در 30 سال گذشته تصادفات رانندگی 800 هزار کشته و 9 میلیون مجروح برجای گذاشته است که این آمار در سطح جهانی نرخ بالایی محسوب می شود.
افزون بر این آمارها، چندی پیش دفتر نمایندگی سازمان جهانی بهداشت (WHO) در ایران، نرخ سوانح جاده یی در ایران را 20 برابر میانگین جهانی دانست و اعلام کرد: در ایران در هر 19 دقیقه یک تن در جاده ها جان خود را از دست می دهد و در هر دو دقیقه خبر مصدومیت جدی و حتی معلولیت همیشگی یک تن بر اثر حوادث جاده یی به اعضای خانواده اش می رسد.
هر چند که بر اساس اعلام سازمان پزشکی قانونی، آمارهای مرگ و میر جاده یی در یک دهه ی گذشته از 21 هزار تن در سال 82 خورشیدی به 19 هزار در سال 1392 رسیده است و کارشناسان حوزه ی حمل و نقل امیدوارند این روند نزولی ادامه داشته باشد، اما مساله ی مهمی که در این خصوص خودنمایی می کند، دلایلی است که باعث مرگ هایی به دلیل تصادفات رانندگی می شود.
فرهنگ غلط رانندگی یا استاندار نبودن زیر ساخت ها؟
در بروز حوادث مختلف رانندگی و تصادفات جاده یی کارشناسان دلایل مختلفی را بیان کرده اند. یکی از مهمترین و اصلی ترین دلایل مربوط به حرکات خطرناک راننده است؛ راننده یی که مهارت زیادی در زمینه ی آشنایی با خودرو و نحوه ی کنترل آن ندارد، می تواند موجب حوادث مرگ باری در جاده ها شود.
اما تنها نبود مهارت نیست که به بروز تصادف منجر می شود، بلکه مصرف مواد مخدر، داروهای خواب آور و مشروبات الکلی که انسان را از حالت عادی خارج می کند، از مهمترین دلایل بروز سوانح رانندگی است.
در تصادفات رانندگی نباید از نقش عابر پیاده به راحتی چشم پوشی کرد. زیرا برخی از عابران پیاده در شرایط مختلف رفتارهای پرخطری از خود بروز می دهند؛ به عنوان نمونه به جای عبور از خط عابر پیاده و پل های مخصوص عابران، از وسط خیابان رد می شوند و با این کار می توانند حادثه ساز شوند.
افزون بر عوامل مورد اشاره، بسیاری از کارشناسان بر این باورند که یکی دیگر از دلایل افزایش حوادث رانندگی، فشار زیاد کاری بر رانندگان است. زیرا به دلیل مخارج کمرشکن زندگی، تورم و گرانی، بسیاری اوقات شاهدیم که افرادی که رانندگی می کنند، چند شغله هستند تا از این طریق بتوانند معاش زندگی خود را تامین کنند. در این شرایط خستگی و خواب بر فرد غلبه می کند و تعادل وی را در رانندگی به هم می زند.
رفتارهای پر خطر در رانندگی، علاقه مندی به سبقت های غیر مجاز، نداشتن تمرکز، خودنمایی و تلاش برای جلب توجه دیگران از اساسی ترین دلایل رفتاری در وقوع تصادفات به شمار می روند.
رییس پژوهشکده ی بیمه در ادامه ی گفت و گو با پژوهشگر ایرنا با اشاره به نقش عوامل انسانی در حوادث رانندگی، گفت: بر اساس پژوهش هایی که ما در مرکز پژوهش بیمه انجام داده ایم علت 85 درصد از حوادث جاده یی کشور عامل انسانی و رفتارهای رانندگان است.
وی توجه نکردن به آموزش های لازم در زمان گرفتن گواهینامه و فرهنگ غلط رانندگی را مهمترین دلیل رفتار پرخطر راننده ها دانست.
«سید حسن موسوی چلک» رییس انجمن علمی مددکاری نیز در گفت و گو با گروه پژوهش های خبری ایرنا اظهار داشت: امروزه نزدیک به سه پنجم از حوادث جاده یی که به مرگ یا معلولیت ختم می شوند ناشی از عوامل انسانی و رفتارهای شخصیتی است.
وی در پاسخ به پرسشی درباره ی اینکه آیا رانندگان متخلف دارای تیپ خاص شخصیتی هستند یا نه؟ گفت: شاید جواب این پرسش بله باشد؛ برخی از افراد برای آزاد کردن خشم نهفته ی خود دست به کارهای خطرناکی در رانندگی می زنند و نمونه ی این کارها سبقت های خطرناک در جاده ها است.
عوامل انسانی به تنهایی نمی توانند دلیلی برای وقوع سوانح جاده یی باشد. نباید فراموش کرد که استاندارد خودروهای تولید داخل و برخی از خودروهای وارداتی در سطح پایینی قرار دارند و تا زمانی که این نقص های فنی برطرف نشود نمی توان انتظار داشت که حوادث رانندگی کاهش پیدا کند. هر چند که در سال های گذشته طرح هایی برای جایگزین کردن خودروهای فرسوده در کشور اجرا شد ولی مشاهده می شود هنوز برخی از خودروهای ناوگان حمل و نقل جاده یی فرسوده است.
در کنار فرسودگی خودروها، مجهز نبودن آنها به کسیه ی هوا، ترمزهای ضد قفل، کمربندهای ایمنی مناسب و مقاوم نبودن بدنه ی خودروها از دیگر عوامل خطر آفرین در رانندگی است که نباید نقش آنها را در کنترل یا رخ دادن سانحه ی جاده یی نادیده گرفت.
رییس پژوهشکده ی بیمه در این زمینه باور دارد که خودروهای فرسوده و وجود یک سری نقص فنی می تواند عاملی برای تصادف در جاده ها باشد ولی آنچه از همه مهمتر است، عوامل انسانی در بروز چنین حوادثی است.
در کنار رفتارهای رانندگان و استاندارد نبودن خودروها یکی دیگر از مهمترین دلایل تصادف وضعیت نامناسب جاده ها است. ظرفیت کم این راه ها و پایین بودن سطح استاندارد فنی آنها می تواند یکی از عوامل اصلی وقوع حوادث جاده یی باشد.
البته سانحه های جاده یی تنها مربوط به جاده های برون شهری نیست بلکه خیابان ها و پیاده روهای ایران نیز به محلی برای حادثه آفرینی تبدیل شده است. یکی از مهمترین مشکلات کلان شهرها کیفیت نامناسب سطح خیابان ها و استفاده ی موتورسواران از پیاده روهای شهری است که حوادث گوناگونی ایجاد می کند.
«بهروز غروی» مدیرعامل جمعیت طرفداران ایمنی راه ها در برنامه ی مناظره یی که با موضوع «سفرهای تابستانی» از رسانه ی ملی پخش شد، با تاکید بر نقش طراحی راه ها و معابر در بروز تصادفات اظهار داشت: متاسفانه در طول یک دهه ی اخیر وضعیت ایمنی جاده ها به نسبت دیگر کشورهای جهان وخامت بیشتری پیدا کرده است و طبق گزارش های سازمان جهانی بهداشت در سال های 2011 و 2013 شاهد هستیم که رتبه ی ایران که در سال 2007 در میان 178 کشور دنیا در مقام 168 قرار داشت، در سال 2011 و در میان 180 کشور جهان به رتبه ی 177 رسیده است.
در کنار عوامل مورد اشاره، نمی توان از نقش شرایط آب و هوایی، صحبت کردن راننده ها با تلفن همراه، حرکت در شب با چراغ خاموش، نحوه ی آموزش رانندگی در کشور و قطعات بی کیفیت و وارداتی خودرو در تصادفات رانندگی چشم پوشی کرد.
هزینه های اقتصادی و اجتماعی تصادفات
حوادث رانندگی موجب شکل گیری مشکلات فراوانی در زمینه های روانی، اجتماعی و اقتصادی در جامعه می شود. هر چند در نگاه اول مرگ پایان حیات یک فرد یا خانواده در سانحه ی رانندگی است ولی آثار روحی و روانی از دست دادن عزیزان یکی از مشکلاتی است که سال های سال می تواند بازماندگان آنها را رنج دهد.
تصادفات رانندگی همیشه به مرگ ختم نمی شود؛ یکی از مهمترین پیامدهای این حوادث معلولیت و خانه نشینی افراد است که هزینه های زیادی برای خانواده و جامعه دارد. نگهداری معلولان، مشکلات روحی و روانی آنها و دور ماندن افراد آسیب دیده از کار و تحصیل از دیگر پیامدهای تصادف در کشور است.
موسوی چلک با اشاره به اینکه تصادفات جاده یی در برخی از موارد فرد را از لحاظ اقتصادی ورشکسته می کند گفت: ممکن است خودروی این افراد بیمه نداشته باشد و خود مجبور شوند هزینه های تخلف را پرداخت کنند.
وی همچنین یادآور شد: مرگ یا معلولیت سرپرست خانواده در تصادف رانندگی سبب فقر اقتصادی و آسیب های اجتماعی می شود و این امر زیان های زیادی برای خانواده و جامعه دارد.
تنها هزینه های حوادث جاده یی متوجه فرد یا خانواده نمی شود بکله جامعه نیز از این هزینه ها بی نصیب نیست. مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی در گزارشی که در سال 91 درباره ی زیان های رانندگی برای کشور منتشر شد، اعلام کرد: هزینه ی حوادث رانندگی برای سال 1390 تقریبا 51 هزار و 910 میلیارد تومان بوده است.
در این زمینه مهدوی رییس پژوهشکده ی بیمه به پژوهشگر ایرنا گفت: در طول سال بیمه میلیاردها تومان بابت دیه ی کشته های حوادث جاده یی و خسارت ماشین های آسیب دیده پرداخت می کند.
وی با اشاره به پژوهشی که «اسماعیل آیتی» عضو هیات علمی دانشگاه «فردوسی» مشهد در این زمینه انجام داده است گفت: بر اساس نتایج این پژوهش سالیانه معادل 10 درصد تولید ناخالص ملی بابت خسارت حوادث رانندگی پرداخت می شود.
چه باید کرد؟
حوادث جاده یی و خسارت های ناشی از آن یک موضوع ملی است که باید با نگاهی خاص به آن توجه شود زیرا ادامه ی این روند افزون بر اینکه موجب مرگ یا معلولیت افراد زیادی در جامعه می شود، هزینه های اجتماعی و اقتصادی فراوانی برای کشور دارد.
یکی از مهمترین راهکارها برای کاهش تلفات جاده یی بالابردن فرهنگ رانندگی در کشور است؛ در ایران که بیشتر نقاط آن از فرهنگ سنتی برخودار است ورود خودرو به زندگی خانواده ها موجب شد که فرهنگ استفاده از این وسیله ی نقلیه به درستی در کشور جا نیفتد. یکی از مهمترین راهکارها برای بالا بردن فرهنگ رانندگی در جامعه، فرهنگ سازی در کنار اعمال قانون است؛ زیرا تنها فرهنگ سازی نمی تواند رفتار غلط برخی از افراد را اصلاح کند و لازم است از طریق اعمال قانون نیز فرد را وادار به رفتارهای منطقی در رانندگی کرد.
موسوی چلک در این پیوند به پژوهشگر ایرنا گفت: فرهنگ و سخت گیری های قانونی برای کنترل حوادث رانندگی لازم و ضروری هستند. اما در این میان، مقوله ی فرهنگ نقش مهمتری دارد زیرا در چند سال اخیر با وجود افزایش جریمه های رانندگی ما شاهد کاهش تصادف در جاده ها نیستیم.
وی با اشاره به نقش چهره های فرهنگی مانند بازیگران سینما و ستاره های ورزشی در فرهنگ سازی در این زمینه گفت: رسانه ی ملی با کمک سازمان های مردم نهاد باید برای ارتقای فرهنگ رانندگی از این افراد استفاده کند.
رییس انجمن مددکاری با تاکید بر آموزش های مختلفی که باید در دوران های مختلف به افراد داده شود گفت: آموزش و فرهنگ سازی برای درست رانندگی کردن یکی از ضروریاتی است که باید از دوران کودکی در فرد نهادینه شود تا در آینده خود پلیس و ناظر بر اعمال خود باشد.
در این زمینه رییس پژوهشکده ی بیمه با موسوی چلک هم عقیده است. وی با اشاره به آموزش هایی که در کشورهایی اروپایی و ژاپن برای جلوگیری از تصادفات رانندگی به مردم داده می شود گفت: فرهنگ سازی و آموزش دو اصل اساسی برای ارتقای کاهش تلفات رانندگی است و ما باید از تجربه ی کشورهای دیگر استفاده کنیم.
اما از آنجا که عوامل انسانی تنها عامل تصادف نیست باید متغیرهای دیگری که خطر آفرین هستند نیز شناسایی و نسبت به بر طرف کردن آن تلاش شود. یکی از این متغیرها بالا بردن سطح استاندارد خودروهای کشور است تا زمانی که خودروهایی که شرکت های ماشین سازی به مردم تحویل می دهند از استانداردهای مهم جهانی برخوردار نباشند نمی توان انتظار داشت که شاهد کاهش نرخ سانحه های جاده یی باشیم.
در کنار افزایش استاندارد خودروها ضروری است که افزایش کیفیت راه های کشور نیز در دستور کار قرار بگیرد. راه اندازی رشته های دانشگاهی در زمینه ی مددکاری اجتماعی و ترافیک، استفاده از تمام ظرفیت های موجود در جامعه برای اطلاع رسانی و فرهنگ سازی در زمینه ی ترافیک و حوادث جاده یی از دیگر راهکارها برای کاهش نرخ مرگ میر در جاده های کشور است.