◄ مقایسه سرمایهگذاری دولت در بخشهای ریلی و جادهای
مونا صنعتکار: این روزها تب توسعه ریلی در میان مدیران اقتصادی دولت بالا گرفته و بیم آن میرود که همان چرخه شکست خورده ساخت فرودگاهها بار دیگر در بخش ریلی تکرار شود و این در حالی است که باید توسعه ریلی در بخش کالا و مسافر با مطالعات دقیق و نظرخواهی از دستاندرکاران از جمله بخش خصوصی انجام پذیرد.
امروزه نگاه و توجه دولت با توجه به اسناد بالادستی مانند برنامه ششم توسعه و چشمانداز هدفگذاری سال 1404 بر توسعه حملونقل ریلی تعریف شده است و اگر به گفتههای گذشته دستاندرکاران صنعت حملونقل ریلی نظر کنیم خواهیم دید این هدفگذاریهای در نظر گرفته شده تاکنون به منصه ظهور نرسیده است.
در برنامه ششم توسعه در خصوص حملونقل ریلی به احداث حداقل 13 هزار کیلومتر ریل اشاره میکند. در مورد ناوگان جادهای نیز پیشبینی حداقل دو برابر شدن آن را داریم. برای دستیابی به این اهداف با توجه به قیمت سال 91 بایستی حدود 51 هزار میلیارد سرمایهگذاری در این زمینه صورت پذیرد. وقتی اهداف چشمانداز را به سال 93 و پس از آن موکول میکنیم، این رقم حدود سرمایهگذاری 17 هزار میلیارد تومان در سال را طلب میکند. با توجه به اینکه این رقم تقریباً نیمی از بودجه عمرانی کشور را تشکیل میدهد به نظر امکانپذیر نیست.
همانطور که میبینیم این توسعه نیازمند حرکت و تلاش همه ظرفیتها و استعدادها و ارائه برنامه مدون و به روز شده از نقاط قوت و ضعف، فرصتها و تهدیدها و مشکلات در حوزه حملونقل ریلی است تا زمینه برای سرمایهگذاری داخلی و خارجی مهیا شود.
نقش ریل و جاده در ترانزیت و صادرات غیرنفتی
حملونقل جادهای مدتهاست که تا قلب اروپا نفوذ کرده و همچنین عبور و مرور کامیونهای ایرانی به کشورهای منطقه علیالخصوص آسیای میانه باعث رونق ترانزیت و توسعه صادرات کشور شده است و فعالیت تعداد زیادی از شرکتهای حملونقل بینالمللی با تمرکز به حمل جادهای حکایت از اهمیت و محوری بودن آن دارد.
درصد زیادی از ترانزیت خارجی کشور از طریق جاده انجام میشود و بخش دیگری از آن به دلیل بالاتر بودن هزینه و مشکلات دسترسی و هماهنگی از طریق مسیرهای ریلی انجام میشود اما ابتکار و سرعت عمل شرکتها در حوزه حملونقل جادهای فوقالعاده بیشتر است.
دلایلی مانند حفظ محیط زیست برای تمرکز سرمایهگذاری دولت در بخش ریلی قانع کننده نیست و میتوان گفت توسعه حملونقل جادهای به معنای آسیب رساندن به محیط زیست نیست و باید نسبت به نوسازی ناوگان حملونقل جادهای همت گماشت تا در این زمینه نیز به سلامت محیط زیست کمک کنیم.
در حال حاضر با توجه به این که سهم عمدهای از ترانزیت کشور توسط ناوگان جادهای حمل میشود، نگاه تک بعدی به توسعه حملونقل ریلی مانع رشد ترانزیت کشور خواهد شد چرا که بخش عمدهای از ترانزیت کشور توسط حملونقل جادهای صورت میگیرد.
قسمت عمدهٔ مدیریت و ساختار بخش ریلی در اختیار دولت قرار دارد، لذا با سهولت بیشتر به توسعه آن کمک میکنند اما مدیریت بخش جادهای بیشتر در بخش خصوصی متمرکز است و این بخش نیازمند توجه و حمایت دولت است.
توسعه ریلی و جادهای در کنار هم موجب شکوفایی کشور خواهند شد و مدیران باید به این باور برسند که حملونقل جادهای و ناوگان کشور میتواند در این جهت مثمر ثمر باشد چرا که این دو مکمل یکدیگر هستند و حملونقل ترکیبی است که باعث توسعه ترانزیت کشور خواهد شد.
بازاریابی و توسعه ترانزیت کشور توسط بخش خصوصی انجام میشود لذا این مسیر نیازمند حمایتهای جدی دولت است تا ترانزیت که یکی از اولویتهای اقتصادی کشور است در مسیر رشد و تعالی قرار گیرد.
در بخش حملونقل ترانزیت کالا که ظاهراً انگیزه اصلی دولت در توسعه ریلی است و آنچه در برنامهریزی اعلام شده مشخص نیست جانمایی و مسیریابی مناسب است که در هر سه بخش صادرات و واردات و ترانزیت کالا بسیار مهم و اساسی است.
دسترسی شبکه ریلی به مراکز صنعتی و کشاورزی و معادن و زیر ساختهای مرتبط از قبیل شبکههای انتقال نفت و گاز و بنادر و انبارها و امثال آن و نیز توجه به چشمانداز آینده جمهوری اسلامی ایران در ارتباط با همسایگان در بخش ریلی و برنامههای اقتصادی و سیاسی آنها ضرورت مطالعات بیشتر و مکفی را یادآوری میکند.
با داشتن ناوگان ریلی و جادهای مطلوب در کنار هم امکان انجام حملهای ترکیبی فراهم است و میتوان ظرفیتهای حملونقل کشور را بالا برد و برای مقایسه مزیتهای حملونقل ریلی و جادهای، میبایست موقعیت جغرافیایی ایران و وضعیت ناوگان ریلی و جادهای کشورهای همسایه و منطقه نیز مد نظر قرار گیرد.
به دلیل اینکه بخش اعظمی از محمولههای ترانزیتی از ایران به مقصد یا از مبدأ کشورهای آسیای میانه است و با توجه به زیرساختهای مناسب حملونقل ریلی در کشورهای آسیای میانه که بسیار مناسبتر از حملونقل جادهای آنان است و به همین دلیل برای انجام حملهایی مشترک بین ایران و آسیای میانه، نیاز است که حملونقل ریلی ایران نیز همانند آنان توسعه پیدا کند.
امروزه، جامعه جهانی نیز به دلیل اهمیت سلامت محیط زیست و از طرفی کاهش استفاده از سوختهای فسیلی، تمرکز بیشتری بر حملونقل ریلی دارد و در صورتی که ایران نیز توسعه ناوگان و زیرساختهای ریلی را جزو اولویتهای خود قرار دهد، میتواند سرمایههای خارجی را جذب کرده و به دنبال آن بازار و مسیر مناسبتری برای حمل کالاهای ترانزیتی به وجود آورد.
علیرغم تمام مزایایی که برای حملونقل ریلی عنوان میشود، اهمیت حملونقل جادهای غیر قابل انکار بوده و نیاز به بالا بردن استاندارد جادهها و ناوگان احساس میگردد و در واقع با داشتن هر دو صنعت در کنار هم و امکان انجام حملهای ترکیبی است که میتوان ظرفیتهای حملونقل کشور را بالا برد.
بهطور کلی میتوان گفت تقاضای یکسانی برای حملونقل ریلی در کنار حملونقل جادهای وجود دارد که در حال حاضر به دلیل کافی نبودن امکانات حمل ریلی، حمل جادهای نسبت به حمل ریلی بیشتر مورد استفاده قرارمیگیرد.
نقاط قوت و ضعف حمل ریلی
سرمایهگذاری سنگین برای ایجاد شبکه حمل ریلی و هزینههای سرسامآور تعمیر و نگهداری در کنار محدودیتهای آن در حمل کالا در حال حاضر برای بخش خصوصی توجیه اقتصادی ندارد و از مدیران محترم دولت انتظار میرود توجه ویژه به عدم تمایل بخش خصوصی به سرمایهگذاری در این بخش و دلایل آن داشته باشند.
برخی موانع و معایب حملونقل ریلی در مقایسه با حمل جادهای عبارتاند از: سرعت کم سرویسدهی و زمان طولانی حمل، ارزان نبودن حمل در مسیرهای نزدیک ترانزیتی و همچنین وزن کالا، عدم شناخت و انگیزه بدنه پرسنلی شرکت راهآهن در جهت همکاری مناسب با بخش خصوصی به عنوان شریک، سخت بودن پروسه جبران خسارت شرکتها از سوی شرکت راهآهن در موارد قصور شرکت راهآهن، مسدود بودن برخی خطوط ترانزیتی به علت اختلافهای سیاسی کشورهای مسیر، عدم اتصال تعداد قابل توجهی از مراکز عمده تولید و جذب بار به شبکه ریلی کشور، ضعف ذاتی در ارائه خدمات Door To Door در شبکه حملونقل ریلی،
ناپیوستگی شبکههای ترابری ریلی و جادهای در نقاط پایانهای، کمبود شرکتهای قوی حملونقل چندوجهی و عدم یکپارچگی و تناسب سیستمهای تخلیه و بارگیری و عدم تجهیز مناسب اغلب پایانهها به امکانات حملونقل ترکیبی، کاهش تدریجی تنوع بارهای جذب شده به راهآهن و محدود شدن مشتریان به صاحبان کالاهای وزین و حجیم، نسبتاً ارزان و ساده، کم توجهی به بازار و ناوگان حمل کالاهای خاص (بارهای کانتینری، مخزنی، یخچالی، مایعات خطرناک و غیره)، از جمله این موانع است.
نسبت آلایندگی کمتر محیط زیستی، امکان حمل به نقاط صعبالعبور کشورهایی مانند قرقیزستان، قزاقستان و روسیه در فصول بارندگی و یخبندان، امکان انجام محمولات پروژهای در حجم بالا، مقرون به صرفهتر بودن حمل محمولات سنگین وزن و یا محمولاتی با ابعاد غیر استاندارد، ایمنی بیشتر محمولات در حمل ریلی به دلیل کمتر بودن آمار تصادفات ریلی نسبت به جادهای، ثبات بیشتر هزینه و ارزانتر بودن سوخت مورد استفاده در حمل ریلی نسبت به حمل جادهای از جمله مزایای حمل ریلی است.
بدیهی است با مطالعه دقیق عوامل مهم و مؤثر در حمل کالا و در نظر داشتن محدودیتهای متعدد حمل ریلی و در مقابل، صفات بارز حمل جادهای همچون سرعت، تحرک و تنوع و قابلیت مانور و تغییر پذیری و ظرفیت حمل بار چه از حیث وزن یا ابعاد و قیمتهای قابل قبول بهویژه در مسیرهای کوتاه و استفاده مشترک از بخشی از زیر ساختها و در مجموع سهم بیشتر حمل جادهای نتیجه میگیریم که به هیچ وجه نمیتوان از این بخش مهم در چرخه حملونقل چشمپوشی و غفلت کرد.
سرمایهگذاری در ریل یا جاده؛ مسئله این است
سرمایهگذاری سنگین برای ایجاد شبکه حمل ریلی و هزینههای سرسام آور تعمیر و نگهداری در کنار محدودیتهای آن در حمل کالا در حال حاضر برای بخش خصوصی توجیه اقتصادی ندارد.
با توجه به نقش غیر قابل انکار حملونقل جادهای در اقتصاد و سهم بخش خصوصی در آن که علیرغم تمامی مشکلات بار عمده حملونقل و ترانزیت کالا را به دوش میکشد، لازم است هرگونه سرمایهگذاری و توسعه در بخش حملونقل، عالمانه، عاقلانه، عادلانه و هماهنگ انجام گیرد.
بنابراین هرگونه برنامهریزی و سرمایهگذاری در بخش ریلی باید هماهنگ و متوازن با بخش جادهای و در نظر گرفتن نقش بیبدیل آن در حمل کالا و ایجاد اشتغال مولد بدون بار مالی برای دولت محترم، انجام گیرد.
این پرسش مطرح است که آیا مجموعه اقدامات در سطوح مختلف ملی، وزارت راه و شهرسازی، شرکت ساخت و توسعه زیربناهای حملونقل و شرکت راهآهن این زمینه سرمایهگذاری را میتوانند فراهم سازند؟ و در پاسخ میتوان گفت اگر از همه آنچه که گفته شد بگذریم خواهیم دید که عوامل بازدارنده متعددی در توسعه حملونقل ریلی وجود داشته که میتواند حائز اهمیت باشد.
سخن آخر
به نظر میرسد در ارتباط با برنامهریزی فعلی توسعه حملونقل ریلی ممکن است برای چندمین بار در گرداب سیاستگذاریهای ناپخته اقتصادی گرفتار شود، چرا که با نگاهی به گذشته و برنامهریزیهای بلند پروازانه و عموماً فاقد توجیه اقتصادی و راهبردی در زمینههایی از قبیل سدسازی و یا ساخت فرودگاه بدون جانمایی صحیح که در نتیجه آن میلیاردها تومان از بودجه کشور صرف پروژههای عمرانی غیر اقتصادی و حتی بلااستفاده شد، تجربه تلخی بود که نباید تکرار شود.
نگاه وابسته به توسعه شبکه ریلی کشورهای هدف میبایست متناسب با حجم سرمایهگذاری کشور صورت پذیرد و این نیز ازجمله محدودیتهایی است که باید مراقب بود تا سرمایهگذاری قربانی عدم ارائه خدمات مناسب و متناسب در کشورهای هدف نشود که این مسئله از جمله موانع موجود است.
به عنوان یک ایرانی علاقهمند به پیشرفت و توسعه کشور انتظار داریم با توجه به موقعیت جغرافیایی کشور عزیزمان و برای حضور مؤثر در بازار حملونقل و ترانزیت منطقهای و فرا منطقهای، سیاستگذاریها به سمت و سوئی رود تا توسعه و بهروزرسانی همه روشهای حملونقلی با توجه به ظرفیتها و احساس نیاز این بازار صورت گرفته و هماهنگ کرد و از توجه به سایر مدلهای حملونقل خصوصاً جادهای غافل نشویم.
توسعه عادلانه این نیازمندیها بهطور طبیعی منجر به احساس رضایت فعالان آن حوزه مخصوصاً شرکتهای حملونقل بینالمللی خواهد شد و در طرف مقابل توجه ناموزون به این امر به عدم رضایتمندی و مهمتر از آن عدم توفیق در سیاستهای کلی حملونقل کشور منجر میشود.
در مقاله قید شده: " در برنامه ششم توسعه در خصوص حملونقل ریلی به احداثحداقل ۱۳ هزار کیلومتر ریل اشاره میکند. " ولی من تمام قانون برنامه را گشتم چنین چیزی نوشته نشده است. سالهاست بخش جاده ای در کشور ما رشد بی رویه نموده که محصول ان مصرف انبوه سوخت و حوادثو … است و نیاز به احداثشبکه های جدید ترابری جاده ای و تراکم و ازدحام ترافیکی و … که وضعیت موجود بر خلاف طرح جامع حمل و نقل و اسناد بالادستی نظیر سیاستهای کلی بخش حمل و نقل و سیاستهای اقتصاد مقاومتی است حالا در قانون برنامه ششم قرار است چند امتیازی به بخش زیلیس بدهند و مقاله نویس محترم هشدار می دهد که اینکار را نکنید و استدلال می کند چون بخش جاده ای قوی شده و سهم بیشتری از حمل و نقل را دارد پس باز هم امتیازات دیگری به آن بدهید!