◄ واکاوی چالش‌ های ساختاری و حقوقی در مدل‌ های نوین حمل‌ و نقل پلتفرمی

ظهور اقتصاد پلتفرمی به عنوان یکی از تحولات بنیادین در ساختار اقتصادی جهان، امکان دسترسی به خدمات را با سرعت و کارایی بی‌سابقه‌ای فراهم آورده است. با این حال، این گذارِ سریع از مدل‌های سنتی به مدل‌های مبتنی بر فناوری، پرسش‌های پیچیده‌ای را در حوزه حقوقی و اجتماعی برانگیخته است. چالش اصلی نه در خودِ فناوری، بلکه در تعیین مرزهای مسئولیت و ماهیت روابط قراردادی در این اکوسیستم‌های جدید نهفته است.

۱. بررسی شکاف‌های مفهومی در روابط قراردادی

در تحلیل ساختاری این صنعت، یکی از مباحث کلیدی، چالش در تعریف دقیق ماهیت رابطه میان ارائه‌دهنده خدمت و مدیریت پلتفرم است.

• ابهام در ماهیتِ رابطه حقوقی: از منظر حقوقی، تضاد میان دو دیدگاه پیمانکاری و استخدام در این حوزه بسیار مشهود است. در حالی که پلتفرم‌ها بر پایه مدل‌های مستقل فعالیت می‌کنند، برخی صاحب‌نظران بر این باورند که میزانِ نفوذِ الگوریتمیک در تعیین شرایط کار، می‌تواند ماهیت این رابطه را به سمت مدل‌های کارگری سوق دهد. این عدم قطعیت، یکی از اصلی‌ترین چالش‌های پیش‌روی دستگاه قضایی در جهان است.
• توزیع ریسک در زنجیره ارزش: یکی از پرسش‌های اساسی در اقتصاد پلتفرمی، چگونگی توزیع عادلانه ریسک‌های عملیاتی است. بررسی‌ها نشان می‌دهد که در بسیاری از مدل‌های فعلی، بخشی از ریسک‌های فیزیکی و اقتصادی به طور مستقیم به سمتِ ضلعِ ضعیف‌ترِ زنجیره (یعنی راننده) منتقل می‌شود که این موضوع از منظر عدالت توزیعی نیازمند بازنگری در قوانین است.

۲. تحلیل مدیریت بحران و مسئولیت مدنی در حوادث جاده‌ای

یکی از حساس‌ترین مباحث در این حوزه، مواجهه با حوادث فیزیکی و تصادفات است که مستلزم تفکیک دقیق میان خطای انسانی و عوامل سیستمی می‌باشد.

• تداخل عوامل انسانی و سیستمی: در بررسی‌های تخصصی، باید میان خطای راننده و فشارهای ناشی از طراحی سیستم تمایز قائل شد. از منظر حقوقی، سوال این است که آیا پارامترهای طراحی شده در اپلیکیشن (مانند زمان‌بندی‌ها یا سیستم‌های پاداش) به شکلی هستند که به طور غیرمستقیم بر رفتار راننده اثر بگذارند؟ اگر چنین باشد، تعیین مرز میان مسئولیت شخصی و مسئولیت مدیریتِ سیستماتیک در هنگام وقوع تصادف، از پیچیده‌ترین مسائل حقوقی خواهد بود.
• چالش‌های پوشش بیمه‌ای: شکاف موجود میان انواع بیمه‌نامه‌ها و ماهیتِ متغیرِ فعالیت‌های پلتفرمی، از دیگر چالش‌های عملیاتی است. عدم تطابق قوانین بیمه‌ای موجود با مدل‌های نوین حمل‌ونقل، می‌تواند منجر به ایجاد خلأ در جبران خسارت‌های وارده به اشخاص ثالث یا خودِ رانندگان گردد.

۳. ضرورت بازنگری در چارچوب‌های قانونی (نتیجه‌گیری علمی)

با توجه به آنچه گذشت، می‌توان نتیجه گرفت که قوانین فعلی در بسیاری از موارد، برای پاسخگویی به پیچیدگی‌های مدیریتِ دیجیتال با محدودیت روبرو هستند. برای رسیدن به یک مدل پایدار، ضروری است که:

1. تعریف دقیق‌تر از کنترل و تبعیت: قوانین باید بر اساس واقعیت‌های جدید (مانند کنترل از طریق الگوریتم) بازتعریف شوند تا مرزهای مسئولیت مشخص گردد.
2. ایجاد مدل‌های بیمه‌ای اختصاصی: ضرورت دارد برای پوشش ریسک‌های ناشی از اقتصاد اشتراکی، سازوکارهای بیمه‌ای متناسب با ماهیت این کارها طراحی شود.
3. تعادل میان نوآوری و حمایت: هدف نهایی نباید محدود کردن فناوری باشد، بلکه ایجاد چارچوبی است که در آن، نوآوری اقتصادی با امنیت حقوقی و اجتماعی همسو شود.

مدیریت گروه حقوقی هامون عدالت ایران( عضو مرکز وکلای قوه قضائیه تهران )