◄ نگاهی به تاریخ حمل و نقل هوایی ایران

آرمان بیات- کارشناس هوایی

تین‌نیوز| در روزهای شادکامی از وصول وثوق اخبار مسرت بخش برای حمل‌ونقل هوایی ایران و نمایان شدن نوری تابان از امید به افق هوانوردی کشور خوب است گذری سطحی به تاریخ هوانوردی ایران داشته باشیم و مروری کنم از شکل‌گیری حمل‌ونقل هوایی کشور تا روزگاری که در زمان خود از برترین‌های جهان بودیم.
 
مدیر توسعه‌گرا باید تاریخ و گذشته را به خوبی بداند تا با درک وضعیت حال بتواند نقشه راه توسعه برای آینده را به خوبی ترسیم کند و برای تحقق آن قدم بردارد.
 
این بدین معناست؛ که چه بودیم، چه هستیم و چه قرار است که باشیم. لذا از دست‌اندرکاران تقاضامندم تا تاریخ هوانوردی کشور را خوب مطالعه کنند و بدانند چه بر ایران گذشته است، چرا که کلید بسیاری از تصمیمات درست در گنجینه تاریخ نهفته است که شاید این ضرب‌المثل به کار آید که آزموده را آزمودن خطاست.
 
با این حال مختصرا پیرامون گذشته‌ای سخن خواهم گفت که این مملکت تجربه کرده است تا از دل آن در فرصت‌های بعدی به نکاتی تحلیلی بپردازیم و نشان دهیم که تاریخ در حال تکرار است و هست.
 
سال 1304 را باید سر آغاز هواپیمایی تجاری یا غیرنظامی در ایران دانست. درست 22 سال پس از پرواز برادران رایت، در تاریخ 20 بهمن 1304 لایحه‌ای 12 ماده‌ای به تصویب مجلس شورای ملی وقت رسید که بر اساس آن حق انحصاری برقراری شبکه پروازی و ایجاد خطوط پستی هوایی و مسافری به مدت 5 سال به یک شرکت آلمانی به نام "یونکرس" واگذار شد که این شرکت متعهد گردید علاوه بر خدمات هوایی و پستی در صورت جنگ و انقلاب داخلی نیز سرویس خود را در اختیار ایران قرار دهد.

بدین صورت اولین حمل‌ونقل هوایی داخل کشوری در مقیاس بسیار کوچک شکل گرفت و اولین پروازهای این شرکت درست 1 سال بعد و از بهمن سال 1305 بین مسیرهای تهران به انزلی و تهران به بوشهر با هواپیمای یک موتوره یونکرس اف 13 که ملخی بوده و حداکثر گنجایش ظرفیت 6 نفر را داشته، برقرار گشت و به نام «بلبل» نام گذاری شد. 1 سال بعد با تاسیس شرکت یونکرس ایران، اراضی «دوشان تپه» که خود داستان جالب و شنیدنی دارد به این شرکت واگذار شد تا مرکز تعمیرات و نگهداری هواپیماهایی باشد که به 4 فروند افزایش یافته بود و تا 10 فروند و از نوع w- 33 نیز افزایش می‌یافت.

این سرآغاز شکل‌گیری فرودگاه دوشان تپه است که امروزه مقر ستاد نیروی هوایی است. با این حال در طول 2 سال بهره‌برداری یونکرس3 هزار و 500ساعت پرواز طی هزار و 870 پرواز با جابه‌جایی 3 هزار و 768 نفر به ثبت گردید. قیمت بلیت پروازها هم متوسط 40 دلار بود که نسبت به دوران خود، بسیار گران بود.

جالب است بدانید؛ اولین خلبان ایرانی که در فعالیت‌های هواپیمایی تجاری خدمت نمود ، پسر «محمدعلی خان فرزین»  وزیر خارجه حکومت پهلوی اول بود که فرزندش در آلمان تحصیل و خلبانی را آموخته بود. پسر آقای فرزین به عنوان خلبان یونکرس وارد ایران شده و در طول فعالیت این شرکت پرواز می‌نمود.
 
با این حال هیچ نظام سازمانی و حاکمیتی ناظر بر امور فعالیت‌های هوایی غیر نظامی نبود و اداره این امور به نیروی هوایی تازه تاسیس سپرده شد که در اولین اقدام رسمی در جهت تفکیک فعالیت‌های هوانوردی نظامی از غیرنظامی در سال 1315 اجرایی شد و وزارت پست و تلگراف با تشکیل یک مجموعه حمل‌ونقل هوایی با تجاربی که از شرکت یونکرس به‌دست آورده بود و با دایر نمودن دفتری در محل وزارت‌خانه و خرید 2 فروند هواپیمای دو موتوره «دراگن» نسبت به برقراری شبکه پروازی پستی و بعضا مسافری مابین شهرهای تهران، کرمانشاه، تبریز، بغداد، اصفهان، شیراز، بوشهر و مشهد اقدام کرد و بدین ترتیب شالوده حمل‌ونقل هوایی غیرنظامی شکل گرفت.

در سال 1317 نیز باشگاه خلبانی هواپیمایی تأسیس شد و با خرید 20 فروند هواپیما نسبت آموزش و تربیت خلبانان غیرنظامی اقدام کرد. اولین مقررات هواپیمایی غیرنظامی در همان سال 1317 به تصویب هیئت وزیران رسید.

جالب آن که تا سال 1325 هواپیمایی به صورت متمرکز و تخصصی دارای هیچ اداره یا متولی رسمی نبود و اداره راه کشور مسئولیت آن را بر عهده داشت تا اینکه در مردادماه سال 1325 اداره‌ای به نام اداره کل هواپیمایی کشوری با یک رئیس و یک کارمند با در اختیار گرفتن دفتری در ساختمان شمس العماره شکل گرفت و سال بعد با ساخت فرودگاه مهرآباد به این فرودگاه منتقل شد و از آن به بعد بود نسبت به ساماندهی و تدوین قوانین و مقررات مرتبط با هوانوردی غیرنظامی اقدام شد، تا اینکه در 25 تیر 1328 با تهیه و تدوین مجموعه قوانین و مقررات هواپیمایی کشوری توسط متخصصینی همچون آقایان خوشبین و افشار تصویب شورای ملی وقت قانون هواپیمایی کشوری مشتمل بر 35 ماده به وزارت راه و ترابری ابلاغ شد و در 28 تیر همان سال ایران رسماً به عضویت سازمان جهانی هواپیمایی کشوری «ایکائو» درآمد و پس از آن هیئتی نیز از ایکائو جهت هماهنگی‌های اجرایی و بین المللی وارد ایران شد.

مسئولیت‌های هواپیمایی کشوری در بدو تاسیس به شرح ذیل تعیین شده بود. (برگرفته از کتاب قانون تشکیل هواپیمایی کشوری)
 
1.صدور اجازه پرواز به هواپیماهای غیرنظامی و خارجی
2.صدور گواهینامه خلبانی
3.صدور گواهینامه قابلیت پرواز (صلاحیت فنی هواپیما)
4.صدور گواهینامه ثبت هواپیما
5.نظارت بر ایمنی شرکت‌های هواپیمایی
6.احداث فرودگاه و نصب تجهیز دستگاه‌های ناوبری
7.ارائه خدمات مراقبت پرواز
8.ارائه خدمات هواشناسی
 
اداره کل هواپیمایی کشوری در سال 1353 تا سازمان ارتقاء پیدا کرده و تحت پوشش وزارت جنگ وقت (وزارت دفاع فعلی) قرار گرفت و پس از پیروزی انقلاب و در 7 اسفند 1357 با مصوبه شورای عالی انقلاب، مجدد زیر نظر وزارت راه و ترابری قرار گرفت.
 
در همان سال تأسیس اداره کل هواپیمایی کشوری، اولین شرکت هواپیمایی ایرانی هم با زمینه حمل‌ونقل بار و مسافر با بهره‌گیری از هواپیماهای DC-3 خریداری شده از باقی مانده ناوگان ارتش آمریکا در جنگ جهانی دوم و با اخذ مجوز از اداره کل تازه تأسیس هواپیمایی کشوری ، با سرمایه‌گذاری عده‌ای از تجار و صنعت‌گران ، توسط حسن (رضا) افشار تأسیس شد.

این شرکت، شرکت سهامی هواپیمایی ایران یا «ایرانین ایرویز» نام گرفت و فعالیت خود را با 4 فروند هواپیمای داکوتا DC-3 آغاز کرد و بعدها تعدادی هواپیمای دی سی ۴ و وایکانت نیز به ناوگان ایرانین ایرویز اضافه شد.

در سال 1333 نیز شرکتی دیگر توسط احمد شفیق به نام پرشین ایر سرویس (PAS) تأسیس شد که ابتدا از هواپیماهای یورک و بعد از هواپیماهای DC-7 اجاره شده از شرکت سابانا اسکاندیناوی ، اول با حمل‌ونقل بار و بعدها با حمل‌ونقل مسافر، خدمات هوایی را آغاز و ادامه داد.
 
در اواخر دهه 1330 افسری نظامی به نام خلبان علی‌محمد خادمی که سابقه پرواز برای شرکت سهامی هواپیمایی ایران را نیز داشت، طرحی را آماده می‌کند که کشور باید یک شرکت هواپیمایی ملی و حامل پرچم ایران داشته باشد. طرح مذکور به شخص اول مملکت در آن دوران ارائه می‌شود و با نظر موافق وی و با ادغام شرکت‌های هواپیمایی ایرانین ایرویز و پرشین ایر سرویس شرکت هواپیمایی جدیدی با نام هواپیمایی ملی ایران تأسیس شد که به اختصار «هما» نام گرفت و در عرصه بین‌المللی با نام IRAN AIR  شناخته گردید.

این شرکت با سرمایه 50 میلیون تومان تأسیس شد که دولت 50 درصد آن را متعهد شده و  مابقی تا 5 میلیون تومان به صورت نقدی توسط دولت وقت پرداخت و باقی سرمایه به صورت غیرنقدی و با نام هواپیماهای 2 شرکت ادغام شده و دیگر تجهیزات محاسبه شد.

این شرکت در 5 اسفند 1340 رسما تاسیس می‌شود و لایحه قانونی آن در 28 اسفند همان سال در مجلس به تصویب می‌رسد و اولین جلسه هیئت مدیره 1 روز قبل از تصویب لایحه قانونی با ریاست هیئت مدیره تیمسار خاتم فرمانده وقت نیروی هوایی و مدیریت عاملی تیمسار علی محمد خادمی و با حضور رییس سازمان برنامه و بودجه، وزیر راه و ترابری، رییس هواپیمایی کشوری و یک شخصیت حقیقی که سابقا از وزرا بود در محل دفتر مرکزی واقع در خیابان ویلا ( نجات اللهی / دفتر فروش فعلی) تشکیل شد.

در این جلسه، لایحه‌ای که قرار بود روز بعد به مجلس برود مورد بررسی قرار می‌گیرد و همچنین مصوب می2شود که آقای خادمی در طول 2 ماه ، نسبت به خرید سهام 2 شرکت سهامی هواپیمایی ایران و پارس و ادغام این دو اقدام کند که شامل انتقال بیش از 700 نفر پرسنل و مدیران این شرکت‌ها به هواپیمایی جدیدالتاسیس بود. این شرکت پروازهای خود را با هواپیماهای داگلاس دی سی ۳، دی سی ۶، وایکانت آغاز نمود. خلبانان بزرگوار بهبودی، زاهدی، مدنی، عبدالهی فر، تیمسار از اولین خلبانان ایران ایر بودند.

تا اینکه 3 سال بعد شخص خادمی طرح جامع توسعه هواپیمایی ملی ایران رو با بهره‌گیری از نظر مشاوران مجرب بین‌المللی تدوین کرد و با اجاره یک فروند هواپیمایی بوئینگ 727 مدل 100 از کمپانی بوئینگ رسماً وارد طرح توسعه شده و ناوگان ایران‌ایر از هواپیماهای قدیمی و ملخی به هواپیماهای جت تغییر کرد و در مدت کوتاهی با سفارش هواپیماهای برد کوتاه، برد متوسط و بردبلند از نوع به ترتیب بوئینگ 737 ، 727 ، 707 و 747 عصر طلایی خود را در دنیای حمل‌ونقل هوایی آغاز کرد.

این شرکت با مدیریت مرحوم خادمی و تیمی از مجرب‌ترین معاونین و مدیران ارشد و استفاده تمام از ظرفیت و نظر مشاوران داخلی و خارجی راه توسعه و موفقیت را به سرعت طی کرد که در طول 10 سال ناوگان هما به بیش از 20 فروند هواپیمای جت بویینگ رسید و در این راه، هواپیماهای دی سی 8 و دی سی 9  و فوکر 28 وفوکر 27 را به صورت آزمایشی در ناوگان خود وارد کرد که مورد تایید قرار نگرفت.

 با خرید بوئینگ‌های ۷۴۷ اس پی، ایران ایر، این هواپیماهای دوربرد را در مسیر تهران به نیویورک به کار گرفت و به این ترتیب طولانی‌ترین خط هوایی بدون توقف جهان را راه‌اندازی کرد. همچنین در حدود سال‌های 51 و 52 ایران‌ایر با نظر شخص اول مملکت و بدون رضایت مرحوم خادمی، قرارداد خرید دو فروند هواپیمای مافوق صوت کنکورد را با کنسرسیوم انگلیسی/فرانسوی سازنده این هواپیما به امضاء رساند که درنهایت با درایت مدیریتی مرحوم خادمی این قرار داد ملغی شد.

پس از این با تخصص تیم مدیریتی مهندسی و تعمیرات ایران ایر که در رأس آن مهندس احمد ناظمی جوان بود، این شرکت به عنوان بهترین شرکت هواپیمایی دنیا در ایمنی پرواز مطرح شد. همچنین مرحوم خادمی توانست در سال 1970 طی اجلاس«یاتا» بر مسند ریاست انجمن بین‌المللی حمل‌ونقل هوایی بنشیند و بیش از پیش باعث اعتلای نام ایران‌ایر شود. همچنین در سال 1356 ایران‌ایر قرارداد خرید هواپیمایی ایرباس 300 را با کمپانی ایرباس در تهران به امضاء رساند که بدین ترتیب اولین بهره‌بردار هواپیمای ایرباس در منطقه خاورمیانه لقب گرفت.
 
به هر حال رشد صعودی ایران‌ایر با مدیریت درخشان مرحوم خادمی تا سال 1357 ادامه داشت که به دلیل شرایط خاص کشور در آن زمان و فوت ناگهانی ایشان در چند ماه قبل از پیروزی انقلاب متوقف شد اما با دلسوزی و درایت پرسنل متخصص و تربیت شده علی‌محمد خادمی، این شرکت را با تمام توان مدیریت کرده و می‌بینیم آنچه امروز ایران‌ایر، به پشتوانه آن اداره می‌شود، همین غیرت و دلسوزی خانواده همائیان بوده است.
 
در سال‌های مابین 1338 تا 1347 چند شرکت هواپیمایی دیگر تاسیس شدند و که بیشترین تمرکز آن ها بر هوانوردی عمومی و حمل‌ونقل هوایی منطقه ای بود. هواپیمایی پارس با مدیریت تیمسار رفعت، ایرسرویس با مدیریت انوشیروان جهانبانی و شرکت های هور آسمان (نماینده سسنا و پایپر در ایران) و شرکت ایرتاکسی، از جمله آن ها بودند.

این شرکت‌ها در تاریخ 7 اسفند 1357 با مصوبه شورای عالی انقلاب در یکدیگر ادغام شده و طی مصوبه لایحه قانونی در مجلس به تاریخ تیر ماه 1359 شرکت خدمات هوایی کشور «آسمان» تأسیس شد.
 
روح تاثیر گذاران حمل‌ونقل هوایی ایران شاد.