مشکل اساسی ما تعلیم و تربیت است
تین نیوز | منوچهر احتشامی، بازنشسته نویسنده، متولد سال 1315 و زاده شهر بروجرد است. او دوران دبیرستان خود را در مدرسه البرز به پایان رسانده و در سال 1377 از دانشکده فنی دانشگاه تهران، مدرک فوقلیسانس خود را اخذ میکند. پس از سالها خدمت در شهرداری تهران، در سال 1360 با پست مشاور عالی شهردار تهران به بازنشستگی میرسد. احتشامی از نوجوانی، کتابخوانی را آغاز کرده و در همان دوران برای روزنامههایی مانند «روزگار نو»، نقد کتاب مینوشته است.
وی پستهای متعددی را در حوزه خدمات مهندسی و نظارت و سرپرستی در طرحهای عمران شهری و راهسازی بر عهده داشته است که برای نمونه میتوان به مدیرکلی آسفالت، مدیرعاملی آزمایشگاه فنی و مکانیک خاک وزارت راه و ترابری و معاونت فنی و ترافیک شهرداری تهران اشاره کرد. وی بنا به ارائه خدمات عالی در وزارت راه و ترابری، از چهرههای ماندگار این وزارتخانه معرفی شده است.
مروری بر خدمات جناب آقای احتشامی در شهرداری تهران
با توجه به دوستی که با مهندس شهرستانی شهردار آن دوره و مهندس ابراهیمی، قائممقام شهردار تهران به درخواست وی به عنوان مدیرکل عمران شهرداری در سال 1348 آغاز به کار کردم. در سال 1354، مدیریت آسفالت راه و ترابری، سپس مدیرعاملی آزمایشگاه فنی و مکانیک با حفظ سمت قبلی به من واگذار شد. در سال 1354 مهندس شهرستانی به وزارت راه و ترابری منصوب شد و من نیز بهتبع دستور در وزارت راه و ترابری شدم. پس از موافقت شهردار، تا سال 1356 در آن وزارت خانه انجام وظیفه کرده و در سال 56، دوباره به شهرداری برگشتم و در سال 56 تا 57 در سمت معاونت فنی شهرداری به کار مشغول بودم.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی در سمت مشاور، خدمات خود را ادامه داده و در سال 1360 بازنشسته شدم. در یک نگاه کلی، در طول دوران شهرداری، مسئولیتهایی از جمله مدیرکل عمران، مدیرکل فنی، مدیرکل ترافیک، مدیرکل شهرسازی، شهردار منطقه 9، شهردار منطقه 1، معاون فنی شهردار تهران و مشاور شهردار تهران بر عهده من گذاشته شد.
احتشامی را میتوان نخستین رییس سازمان ترافیک شهر تهران دانست. در مصاحبهای که با وی انجام شد مطالب جالبی را در شکلگیری ترافیک تهران یادآور شد که شاید از دید ما به دور مانده بود.
تهران از چه زمانی صاحب ترافیک و سازمان ترافیک شد؟
در 1346 که وضع ترافیک تهران کمکم داشت جان میگرفت و ماشینها زیاد میشدند، در نخستوزیری وقت این مسئله به شور گذاشته شد و قرار بر آن شد تا سازمانی برای نظارت بر ترافیک شهر تهران تأسیس شود که زیر نظر نخستوزیر وقت به انجام امور ترافیکی بپردازد. اما با رایزنی و بررسی بیشتر به این نتیجه دست پیدا شد که بهتر است سازمان ترافیک تهران جزو شهرداری تهران باشد. پس از تشکیل این سازمان، دکتر ثابت که دارای مدرک دکترای ترافیک از ایتالیا بود، به ریاست اولین دفتر فنی ترافیک منصوب شد و اینگونه شد که نخستین مرکز ترافیکی کار خودش را در شهرداری تهران شروع کرد.
بسیار مرد فعالی بود و سالها در این پست فعالیت کرد تا اینکه در سال 1348 از کار در شهرداری استعفا کرده و اداره ترافیک نیز زیر مجموعه مدیریت کل فنی قرار گرفت.
مسئولیت من در آن زمان مدیرکل فنی بود که پس از این اتفاق به سمت مدیرکلی فنی و ترافیک شهرداری تهران برگزیده شدم.
در آن زمان با اداره راهنمایی و رانندگی که روسای مختلفی داشت، از تیمسار رحیمی، تیمسار شهرستانی، تیمسار افضلی فرد، همکاری صمیمانهای وجود داشت. اداره راهنمایی و رانندگی در جنوب غربی میدان توپخانه و در فضایی کاملا غیر مناسب قرار گرفته بود. هر 15 روزه یک بارهم جلسهای برگزار میشد، این جلسات هر 15 روز یکبار در دفتر هر یک از طرفین برگزار میشد که باعث میشد در تمامی مراحل با حفظ همکاری نزدیک مساوات نیز مورد دقت نظر قرار گیرد. اما در سطح همکاری با افسران پایین دست مشکل بسیار بود، بهگونهای که در اجرای عملیات عمرانی در سطح شهر افسران مانع از آن شده و
بعضا طرحها با تأخیر به پایان میرسیدند.
لذا به منظور رفع این مشکل جلسهای با مدیران ارشد شهر بانی برگزار شد که منجر به رفع مشکل در آن زمان شد.
چیزی که ما را در اداره شهر در دوران مسئولیت با موفقیت همراه میکرد همکاری میان بخشی در تمامی ارگانها و سازمانها بود که هر کس به فراخور مسئولیت خود اقدامات لازم را در برداشتن مشکل از سطح شهر به انجام میرساند. مسئولان در صدد رفع مسئولیت از عهده خود برنمیآمدند.
این در زمان تیمسار افضلی فرد اتفاق افتاد و مشکلاتی که ما از نظر کار آسفالت و ترافیک شهر و راهبندان و اینها داشتیم حل شد. چون آن افسران جزو نیروهای خدمات شهرداری شده و تعدادی از افسران هم آمدند زیر نظر سازمان ترافیک و در آنجا مشغول به کار شدند.
داستان ترافیک تهران از کجا شروع شد؟
اما داستان ترافیک تهران و این که چرا مشکل دارد و حل نمیشود، بسیار مفصل است. داستانی که هم علمی و فنی است و هم اجتماعی. گمان نکنید افرادی که پیش از این روسای سازمان ترافیک یا روسای اداره راهنمایی و رانندگی بودند، مشکل را نمیدانستند. اما در شرایط کنونی اکثر کسانی که در این عرصه به فعالیت مشغول هستند و تحصیلات آکادمیک را در این بخش به پایان رساندهاند. اما امکان عملی کردن ایدهها و آموختهها در شرایط فعلی وجود ندارد. به همین دلیل مشکل ترافیک نه تنها حل نشده بلکه بیش از گذشته خودنمایی میکند.
تاریخچه شکلگیری علم ترافیک
علم ترافیک در فرنگ آن زمان به وجود آمد. زیرا سازنده اولین خودروها کشورهای اروپایی بودن که متناسب با تولید و پیشرفت خود قوانین استفاده از آن را نیز به مرور نزد مردم خود اشاعه دادهاند. اما ایران ماشین ساخته شده را گرفت پیش از آنکه فرصت پیدا کند نسبت به فرهنگسازی در این باره اقدامی صورت دهد. ولی فرنگیها پله به پله با ساخت ماشین همراه بودند و این پیشرفت باعث میشود که بدانند با این ماشین چه میکنند. ما یک دفعه از اسبسواری و کالسکه سواری، سوار ماشین شدیم. این یک مشکل اجتماعی است. مشکل اجتماعی این است که قبلا کسانی که عهدهدار حمل بار توسط احشام بودند
و به آنها چاروادار میگفتند آمدند و شوفر شدند.
در گذشته چاروادارها مسافران و بار را از یک شهری با الاغ و قاطر و اسب و در بعضی جاها با شتر حمل میکردند و به شهر دیگری میرفتند و چون این کار و سرپرستی آن کار بسیار سختی بود، این بود آدمهایی که این کار را عهدهداری میکردند آدمهای بزنبهادر بودند. آدمهایی که فرم اجتماعی سطح پایینی داشته و اصلا در ادبیات زبان فارسی معلوم هست که وقتی کسی یک فحشی میدهد، میگوید چرا فحش چارواداری میدهی! یعنی اصلا فرم کار چاروادارها دعوا و مشکلآفرینی بود.
بهتدریج چاروادارها آمدند و با خرید انواع خودرو به خصوص انواع خودرو ویژه حمل بار، اقدام به حمل بار و مسافر کردند انسانهایی که پیش از ه چیز باید نسبت به رفتار آنها توجه میشد تا خرید ماشین. آنهایی که آدمهای مرفهی بودند و ماشین داشتند، شوفر گرفتند. در گذر زمان دیده شد که شوفر و راننده گران است، پسرانشان را گذاشتند رانندگی کرد یا خودشان رانندگی کردند، ولی آن سبک رانندگی ادامه داشت. یعنی آن نحوه تفکر همینطور به تدریج توسعه پیدا کرد. آن فرم اجتماعی و نحوه تفکر همینطور در آن آدمها بود و ماند و به شاگردانشان هم سرایت کرد.
چاره مشکل ترافیک تهران را در چه میدانید؟
ببینید مشکل اساسی ما تعلیم و تربیت است. اگر این را حل نکنیم محال است بتوانیم گره ترافیک تهران را باز کنیم. در زمان تصدی پست معاونت ترافیک، از بسیار از اندیشمندان این بخش دعوت به عمل آمد تا با ارائه راهکار نسبت به جلوگیری از گسترش ترافیک اقدامتی صورت گیرد و درخواست کردم مسئولیت کمیسیونی که تشکیل میشد را زندهیاد مهندس معرفت که در آن زمان معاون وزارت راه و از مهندسان ذیصلاح مملکت بود، به عهده بگیرند. هر 15 روزی در سازمان ترافیک این کمیسیون تشکیل میشد و رییس راهنمایی، استادان دانشگاه، پلیس راه و ... در آن کمیسیون شرکت میکردند و هر گونه نظری که برای
اصلاح ترافیک تهران و یا شهرستانهای دیگر داشتند را بیان میکردند.
در اکثر نقاط جهان رسم بر این است که کودکان از سنین آغازین زندگی و پس از 4 سالگی مورد تعلیم رفتارهای ترافیکی قرار گرفته و عبور از چراغ و رنگهای آن برای او تعریف شود. این کار در مراکز کوچک آموزش ترافیک در نهاد کودکان ماندگار شده و تا پایان عمر از ذهن او محو نخواهد شد. در اینجا نه عابر پیاده به چراغ توجه دارد و نه راننده. هر کدام عجله دارند که از این خطی که دارند رد شوند. حالا کجا میخواهند بروند معلوم نیست. میخواهد با سرعت عجیبی بیاید از چهار راه رد شود و از چراغقرمز رد شده برود برسد آنسو پارک کند و بعد برود در یک کافه بنشیند و یک قهوه بخورد. این کار اگر یک
ربع دیر میشد دنیا به هم نمیخورد.
تفاوت دریافت گواهینامه رانندگی در ایران و امریکا
کار دیگری که باید انجام شود، تربیت عمومی در مورد ترافیک است. آن زمانها یک دوره سرهنگ شیرزاد که یادش به خیر. رییس راهنمایی رانندگی بود. رفته بود انگلیس یک دوره ترافیک ببیند، نمیدانم 6 ماه چقدر مانده بود لندن، وقتی برگشت یک جلسه ما با هم داشتیم. گفتم خب آقای سرهنگ آنجا در این مدت چه چیزی یاد گرفتید. گفت ما هر چه آنها میگفتند را بلد بودیم. هیچچیزی آنها نمیدانستند که ما ندانیم. اما فرهنگ ترافیکی ما با آنها متفاوت است.
تمام مقررات راهنمایی و رانندگی ما عین مقررات راهنمایی و رانندگی آنها است؛ یعنی ما در حقیقت این مقررات را از آنها گرفتیم. باور کنید امتحان رانندگی که در تهران انجام میشود به مراتب سختتر از آن چیزی است که در آمریکا انجام میشود. من هر دوی امتحانات را دادم و میدانم که چقدر در آنجا آسان است. داستان چیز دیگری است.
به عنوان مثال، در یکی از شهرهای آمریکا 5 راهی وجود دارد که بدون حضور پلیس و چراغ راهنمایی عبور و مرور در آن انجام میشود. بنا بر مشاهدات میدانی در این 5 راهی هر یک از خودروها با رعایت حق تقدم بدون هیچگونه تداخلی ادامه مسیر داده و کوچکترین برخوردی میان خودروها به وجود نمیآید. به قول تیمسار رحیمی میگفت که ما در سر هر چهار راه یک چراغ راهنمایی داریم و یک چراغ انسانی. یعنی یک پلیس. یعنی آن چراغ راهنمایی که هست، نیاز به یک پلیس هم در کنارش دارد. در این بین بیش از هر وسیله نقلیهای در شهر تهران شاهد هستیم که دارندگان تاکسی و موتورسیکلتها بدون توجه
به دیگر خودروها و با این تصور که شهر تنها به آنها اختصاص دارد به انواع تخلف دست زده و قوانین ترافیکی را نادیده میگیرند. این همان تربیت است.
مقایسه رعایت قوانین در کشورهای پیشرفته و در حال توسعه
رعایت قوانین در کشورهای پیشرفته در مقایسه با کشورها کمتر توسعه یافته از وضعیت مطلوبتری برخوردار است زیرا گروه نخست از ابتدا با تولید خودرو به قوانین استفاده از آن خو گرفتهاند. پاکستان، عربستان و مصر از جمله کشورهایی هستند که متأسفانه از فرهنگ ترافیک بیبهره بوده و در قیاس با شهرهای لندن و لاهه بسیار وضع بدی را تجربه میکنند. چرا؟ چون آنها واقعا فکر میکنند که این قانون به نفعشان است. ما از بس قوانین به ضررمان بوده، دیگر به قوانین خوب هم تمکین نمیدهیم. متأسفانه در ایرنا نیز به دلیل ترس از پلیس تنها به رعایت قوانین راهنمایی و رانندگی توجه شده و با
عدم حضور وی بهراحتی قوانین را فارغ از خطرات ناشی از حوادث، خط قرمزهای قوانین را نادیده میگیریم. پس مشکل ما، مشکل چراغ راهنمایی، پلیس، اداره ترافیک، سازمان ترافیک و این کارشناسان نیست. مشکل ما کار و فرهنگ اجتماعی است. یعنی اگر ما نتوانیم آن را درست کنیم، نمیتوانیم به ترافیک تهران سروسامانی بدهیم.
مشکل ترافیک و برخورد پلیس ایران
متأسفانه در ایران بر خلاف دیگر کشورها از جمله انگلیس چانهزنی با پلیس به دلیل عدم جدیت مأموران در برخورد با خاطی رواج پیدا کرده و بعضا با برخی صحبتها یا از ارائه برگه جریمه صرف نظر شده و یا مبلغ جریمه را کاهش میدهند. در کشور انگلستان و آمریکا در اولین برخورد، پلیس برگه جریمه را به راننده متخلف ارائه کرده و در برخورد با ادعای وی که تقصیری متوجه من نیست راننده را به دادگاه جرائم رانندگی دلالت کرده تا در آنجا صحتوسقم گفته دو طرف کاملا مشخص شود. در ایران یک نفر از خطر قرمز رد میشود، پلیس میگوید که آقا شما از خط قرمز رد شدی، دو هزار تا دلیل میآورد و
میشود پروفسور ترافیک، شروع میکنند به کنفرانس دادن و آقان اینجوری بود، چراغ یواش روشن شد و چراغ دیر روشن شد... اگر ما آن فرهنگسازی را داشته باشیم آن وقت با پلیس هم رفتارمان عوض شود. یعنی فرمان، فرمان پلیس است.
احیای نمره منفی در تخلفات رانندگی
البته حالا هم در ایران نمره میدهند البته قبلا هم بود که حذفش کردند و دوباره احیایش کردند. در زمان تیمسار افسری فر نمرده دادن به رانندگان راه افتاد اما دیدند که کار سختی است حذفش کردند.
آیا با صحبتهای شما میتوان ادعا کرد که مشکل اصلی ترافیک تهران مردم هستند؟
قطعا چنین است. اگر مردم این قدرت تحمل را داشته باشند و بتوانند زمان را تحمل کنند. میبینید که وضع ترافیک چقدر تغییر میکند. در شهرهای بزرگ دنیا هم موج مردم در ساعت 5 بعد از ظهر و 8 صبح بهاندازهای زیاد است که آدم در داخل جمعیت گم میشود. یا مترو چنان پر میشود که درهای واگنها به زور بسته میشود اگر بتوانیم کاری کنیم که تربیت مردم به صورتی باشد که قبول کنند که از زمان بیشتری استفاده کنند، من مطمئنم که وضع ترافیک تهران بسیار خوب خواهد شد. محال است که شما بتوانید راحت بیایید و بروید، چون تعداد ماشین زیاد است و خیابانها هم در حد مشخصی است. ساختن
خیابان جدید، خراب کردن خانه مردم است. هیچکس هم دلش نمیخواهد خانه مردم را خراب کند تا خیابانی بسازند که یک آقایی ده دقیقه زودتر برسد.
دلیل اینکه روح رانندگان اولیه در تهران هنوز حاکم است چیست؟
متأسفانه دلیل این کار هنوز بر ما پوشیده است. اما جالب است اشارهای شود به زندگی ایرانیان در مسافرت به ایرانیهایی که به اروپا میروند و رانندگی میکنند نهایت دقت را بکار میگیرند که مثل آنها رانندگی کنند، اما همان آدم وقتی به تهران میآید عوض میشود. این فرهنگ است که روی انسانها اثر میگذارد. چرا؟ چون میبینید که همه دارند رد میشوند. ما باید برای آنکه این فرهنگ جا بیفتد جرائم را سنگین کنیم و متخلفان را هم معرفی کنیم. شاید با این روش بهتر بشود فرهنگ ترافیک را جا انداخت.
نظر شما در ارتباط با کمپین خط سفید چیست؟
بسیار اقدام پسندیده و خوبی است که از سوی معاونت حملونقل و ترافیک شهرداری تهران از دو سال گذشته شروع شده و اثرات آن به خوبی در بخشهای شمالی شهر به چشم میخورد. از همان روزهای ابتدایی به ما آموزش داده میشد که خط سفید همانند دیواری است که عبور از آن سانحه را برای او در پی خواهد داشت. شعار خط سفید الفبای زندگی بسیار کارشناسانه انتخاب و در معرض دید عموم قرار داده شده است. اخیر اقدامات خوبی در شهرداری تهران در ارتقای فرهنگ ترافیک میان مردم انجام شده است. اما امید میرود با جدیتی بیش از گذشته دنبال گیری شود. با استناد به مشاهدات خود، مهندس تشکری هاشمی به طور
مثالزدنی در صدد رفع مشکلات موجود در این بخش هستند و خوشبختانه کادر مجربی در این میان با وی همکاری میکنند. توجه شود دستیابی به فرهنگ بهایی دارد که رانندگان ما باید آن را با رعایت کامل قوانین راهنمایی و رانندگی پذیرا باشند.
تألیفات مهندس منوچهر احتشامی
کتابهای نقشههای استاندارد، پیشگامان اخترشناسی، راهسازی در شش جلد، دنیای اندیشه، در بارگاه فردوسی، راه و راهآهن در ایران، خوزستان و لرستان در عصر ناصری، پلهای ایران، تهیه بیش از 50 مقاله علمی و فنی در مجلههای کانون مهندسین ایران، مجله ساختمان، سالنامه گلستان، مجله صنعت حملونقل، مجله جاده، مجله جامعه مشاوران ایران و خبرنامه فارغالتحصیلان فنی، از جمله تألیفات این بزرگمرد عرصه مسئولیتهای شهری هستند.