قانون توقف! … قانون حرکت!
تین نیوز | خیلی عجیب است، روی هر پدیده شگفتآوری در ۱۵۰ سال اخیر دست میگذاریم و میخواهیم درباره آن حرفی به میان بیاوریم، سر و کله قاجار پیدا میشود، انگار راههای تجددگرایی و وارد شدن به تمام عرصههای جدید اجتماعی، صنعتی، فرهنگی و حتی سیاسی در ۲ قرن اخیر، یکسر آن به قاجاریه ختم میشود.
آنها حتی برای چگونه حرکت کردن اتومبیلها و درشکهها و چهارپایان در خیابانهای تازه تاسیس آن روزگار قوانین و آییننامههای ویژهای نوشتند و تدارک دیدند و اجرا کردند، قوانینی که با وجود رفت و آمدهای دشوار و ناهموار میان ایران و دیار فرنگ در آن روزگار، برای دیلماجها قابل دسترسی بود و ترجمهای دستکاری شده از همان قوانین فرنگ را در تهران به کار میگرفتند و به ضرسقاطع میتوان گفت نخستین قوانین و آییننامههای مربوط به چگونه رانندگی با اسبها و قاطرهای بسته شده به درشکهها و نیز رانندگی با نخستین اتومبیلهای تازه وارد به ایران
در عصر قاجارها ترجمه، نوشته و تدوین شد و قابلیت اجرایی پیدا کرد.
میگویند هنگامی که مظفرالدین شاه در سال ۱۲۷۹ هجری ـ شمسی در دومین سفر خود به دیار فرنگ، به بروکسل پایتخت بلژیک رسید، چشمش به اتومبیلهای کالسکهای آن دوره در آن بلاد افتاد و هر طور بود، دو دستگاه از همین اتومبیلهای کالسکهای را خریداری کرد و نیز در سال ۱۲۸۰ هجری برابر با ۱۹۰۱ میلادی (حدود ۱۱۵ سال پیش) وقتی به ایران آمد، آن اتومبیلها را با خود به ایران آورد، درحالی که از چگونگی رانندگی و آییننامههای مربوط به آن آموزش و اطلاع چندانی نداشت، آن اتومبیلها که از کارخانه «رنو» خریداری شده بود، در ماه آگوست ۱۹۰۰ (مرداد ماه ۱۲۷۹) به ایران
رسید که براساس نوشتههای مرحوم محمدحسنخان اعتمادالسلطنه این دو اتومبیل، در واقع نخستین اتومبیلهای وارد شده به ایران بودند که از راه ماشینرویی که بهوسیله کارشناسان راه و ترابری کشور روسیه از شمال کشور (گیلان) به سمت تهران ساخته شده و شنی بود، اتومبیلها را به سمت تهران آوردند، در آن روزگار این جاده بهوسیله روسها، هم اداره میشد، هم نگهداری. هنگامی این اتومبیلهای کالسکهای از بندر انزلی به سمت تهران حرکت کردند (بگذریم که چگونه و با چه مشقتی آنها را از کشتی پیاده و راهی جاده کردند) مردم آبادیهای بین راه از دیدن آنها شگفتزده
شدند و هر کس به فراخور فهمی که از این وسیله داشت، اسمی و لقبی به آن داد.
همچنین میگویند مظفرالدین شاه میخواست با آن اتومبیلها حداقل تا قزوین بیاید، اما همراهان وی وقوع حوادث احتمالی و دردسرهای عبور از گردنه ملاعلی و آبترش و منجیل را به او یادآوری کردند و او را از حرکت با آن کالسکه اتومبیلی یا کالسکه بخاری منصرف کردند و او رضایت داد سوار بر کالسکهای اسبی شود و آن کالسکه بخاری را یک راننده بلژیکی بدون سوار کردن هیچ مسافری تا تهران بیاورد و از قضا پیشبینیهای ملازمان و همراهان شاه درست از آب درآمد و راننده بلژیکی هنگام عبور از راههای پرپیچ و خم رشت تا قزوین به دلیل ناآشنایی در گردنه ملاعلی تصادف کرد و کالسکه
بخاری شاه درهم شکست! سرانجام شاه با کالسکه اسبی به تهران رسید و کالسکه بخاری را با گاری به تهران کشانکشان آوردند تا آن را تعمیر و از آن استفاده کنند.
و بدینسان نخستین اتومبیلهای وارد شده به کشور، به دلیل نبودن قوانین و مقررات، آییننامه و نیز نبودن متخصص و راننده وارد به جادهها، با شکست مواجه شد و مظفرالدین شاه دستور داد تا از آن پس هر چه لازم است در اینباره تهیه، نوشته و تدوین شود تا مردم روزگارش بتوانند از این سوغات تمدن فرنگ در آینده استفاده کنند. بدینسان بود که از همان سالها نوشتن مطالبی درباره «چگونه راندن» یا «طرز راندن» در جزوههای کوچک و چند ورقه به دست کسانی رسید که علاقهمند بودند بدانند با این پدیده عجیب چگونه باید مماشات کنند!
البته دیری نپایید که «میسو وارونه» راننده فرانسوی مظفرلدینشاه توانست به عدهای از اطرافیان شاه آموزشهای اولیه را بدهد و کمکم مردم با این پدیده آن عصر آشنا شدند. پدیدهای که به آن لقب «گردونه بخار» داده بودند تا آنجا که «امینالضرب» واردکننده نخستین کارخانه برق به ایران به همراه تاسیس کارخانه، یک دستگاه اتومبیل هم به ایران وارد کرد و مدعی بود چگونگی راندن و آییننامههای رانندگی با آن را میداند!
در دیگر بخشهای گزارش امروز این صفحه، شما را با چگونگی تهیه، تدوین و بهکار گرفتن نخستین قوانین، نظامنامهها و آییننامههای رانندگی در کشور آشنا میکنیم.
نخستین آییننامههای رفتوآمد اتومبیلها در تهران
در گزارشی که چندی پیش در همین صفحه به چاپ رسید و مربوط به انعکاس وقایع جانکاه تصادف و مرگومیر هنرمندان با اتومبیل بود، نوشتیم که بعد از تصادف و مرگ مرحوم درویشخان، آهنگساز شهیر ایران ـ که به عنوان نخستین تصادف منجر به مرگ در وقایع کشورمان به ثبت رسیده است ـ دستور تدوین آیین ویژه رفتوآمد خودروها از سوی دولت قاجار صادر و بعد از آن واقعه، مقرر شد نخستین نظامنامه بهوسیله شخصی به نام سرتیپ «درگاهی» نوشته شود؛ عنوان آییننامه و نظامنامه درشکههای عمومی بر آن نهاده شد و این نخستین نظامنامه عبور و مرور در ایران بود.
متن اطلاعیه مربوط به آغاز بهکار نظامنامه راهنمایی و رانندگی در اردیبهشت ۱۳۰۷ هجری شمسی انتشار یافت که چنین بود:
۲۳ اردیبهشت ۱۳۰۷ - اعلان - اداره کل تشکیلات نظمیه مملکتی
برای جلوگیری از مخاطرات قابل تصور و حسن تنظیم ایاب و ذهاب وسایل نقلیه، تابلوهای راهنما از طرف این اداره تهیه و در بعضی نقاط لازم شهر نصب شده است، به موجب این اعلان، به اطلاع عموم رانندگان اتومبیلهای کرایه و شخصی و کسانی که مایل به اتومبیلرانی هستند، میرساند که برای فراگرفتن اسلوب و طرز عبور و مرور در شهر به تابلوهای یادشده، مراجعه و مقررات آن را بهطور کامل مرور و رعایت کنند.
نظامنامه ویژه هم که برای انجام این مقصود تدوین شده است، قریبا از طبع خارج و رانندگان و مالکان اتومبیل میتوانند به سهولت در شعبه تامین عبور و مرور این اداره، واقع در میدان سپه خریداری و اطلاعات لازمه را کسب کنند. متخلفان از مقررات مزبور تعقیب و به محکمه خلاف تسلیم خواهند شد.
طهران - اردیبهشت ۱۳۰۷-نمره اعلان ۱۶۰۲- رییس کل تشکیلات نظمیه مملکتی- سرتیپ درگاهی
در این نظامنامه تمامی مقررات مربوط به رانندگی انواع وسایل نقلیه درج شده بود که تنها ۲۰ رقم از علائم راهنمایی و رانندگی را در برمیگرفت. در این سال گواهینامهها نیز درجهبندی شده و ۳ نوع گواهینامه صادر شد. وزیر الوزرا نیز بعد از آن دستور داد اداره پلیس نظمیه، شعبهای به نام «وسایط ناقله» تاسیس کند و مقر آن در خیابان باب همایون باشد.
نخستین افسر آزمایش رانندگی که نام و امضای او در پای اوراق رانندگان زمان قاجاریه وجود دارد به زبان فرانسه نوشته شده است. شخصی بهنام «مسیوکلین» بود که بعد از وی این سمت به «ناصرخان انشاء»، نخستین متخصص نظمیه محول شد. همچنین نخستین آییننامه رانندگی در زمان «وستد اهل» سوئدی تهیه و تنظیم شد.
در نظامنامه و آییننامه قید شده است که راننده هنگام روز در شهر و اماکن پرجمعیت ضمن حرکت از سمت راست باید با سرعت ۱۵ کیلومتر در ساعت و در خارج شهر ۲۵ کیلومتر در ساعت و شبها با ساعتی ۱۰ کیلومتر براند یا اینکه در موقع نزدیک شدن به حیوانات از قبیل اسب و قاطر که به طبع از صدای ماشین وحشت دارند از سرعت اتومبیل خود بکاهند و آرام حرکت کنند تا باعث وحشت و رمکردن حیوانات نشوند.
اوراق شوفرها!
در سال ۱۳۰۹ هجری شمسی، اداره تشکیلات نظمیه مملکتی، قانونی در ۳۸ ماده تنظیم کرد. آنچه مسلم است اینکه مفاد این آییننامه براساس اتومبیلهای آن روز تنظیم شده و بسیاری از مفاد آن جالب توجه است. براساس این آییننامه شوفر اتومبیلها ملزم به رعایت برخی نکات میشدند که تا به آن روز مورد توجه نبود. ازجمله مفاد این آییننامه عبارتند از:
اوراقی که رانندگان باید همیشه داشته باشند، عبارت است از تصدیق اداره نظمیه و تصدیق مالکیت (یا سواد تصدیق مالکیت) قبوض مالیات و چنانچه اتومبیلی که میرانند کرایه یا کامیون باشد ورقه معاینه نیز همراه آنها باشد، هر اتومبیل باید دارای ۵ پلاک باشد، پلاک کارخانه اتومبیل، پلاک اسم و نشانی صاحب اتومبیل، نمره عقب، نمره جلو پلاک مالیات که به نمره جلوی اتومبیل نصب خواهد شد. در موقع حرکتدادن ماشین، نخستین وظیفه راننده این است که دست خود را بیرون آورده تا اتومبیلهای عقب و همچنین مردم بدانند که قصد شروع حرکت دارد.
موقعی که راننده بخواهد داخل کوچههای سمت چپ شود ابتدا بوق میزند و در عین حال که مطابق نیمدایره بزرگی میچرخد، دست خود را از اتومبیل بیرون آورده و مواظب طرف راست باشد. در شهر، استعمال بوقهایی که صدای سوت یا صدای نکره دارند و نیز حرکت از عقب به کلی ممنوع و قدغن بود.
در این آیین آمده بود: عبور از وسط دستجات نظامیان و همچنین دستجات شاگردان مدارس و نیز از دسته تشییع جنازه قدغن است. آنچه آمد مفادی از آییننامه ۳۲ مادهای اداره تشکیلات نظمیه مملکتی بود که برای نخستینبار تنظیم شد. در تنظیم این آییننامه، تمامی قوانین اتومبیلرانی در خیابانهای دیگر مملکت مورد مطالعه قرار گرفت و براساس آنها، قانونی طراحی شد که تا سالها، شوفرها ملزم به اجرای آن بودند.
کمکم تب خرید ماشین بین مردم عادی بالا گرفت و بسیاری در حد توان و وسع مالی خود میکوشیدند خودرویی برای خود تهیه کنند، افزایش اتومبیلها هم باعث ایجاد ترافیک در معابر عمومی شد و هم هوای سالم پایتخت را در معرض خطر قرار داد.
هشدار روزنامه اطلاعات
روزنامه اطلاعات در ۲۷ آبان ۱۳۳۶ نسبت به افزایش بیرویه خودرو در شهر تهران هشدار داد و اینگونه نوشت که: تعداد بسیار زیاد اتومبیل در تهران باعث شده تا وزارت فرهنگ و شهربانی از مردم درخواست کند تا مراقب جان اطفال بهویژه محصلان در خیابانها باشند.
رییس شهربانی گفت: محصلان هر روز ۴ بار به مدرسه میروند و جان آنها به هنگام عبور از خیابانها با این تعداد زیاد اتومبیل، در خطر است. مردم باید به فرزندان خود مقررات را آموزش دهند تا خطری جان آنها را تهدید نکند. وی گفت خیابانهای تهران گنجایش ۸۰ هزار اتومبیل را ندارد و هر هفته ۱۵۰ اتومبیل به آنها اضافه میشود.
قوانین حقالبوق در خیابانهای تهران
یکی از جالبترین قوانین تدوین شده برای رفت و آمد تمام خودروهای اسبی و بارکشها و چهارچرخها اصلاحیهای است که مجلس شورای ملی وقت در سیزدهم ۱۳۰۳ به تصویب رساند و موتمنالملک، رییس مجلس شورای ملی وقت آن را برای اجرا به دولت ابلاغ کرد. این قانون که مشتمل بر ۱۳ ماده بود، در واقع دریافت مالیات سالانه مربوط به رفت و آمد خودروها را تعیین کرده بود و در ماده اول آن مالیاتهای مقرر شده آمده بود، درحالی که مردم و رانندگان آن روزگار این مالیات را «حقالبوق» مینامیدند و معروف بود که هر رانندهای بیشتر بوق میزد، مردم و دیگر رانندگان با طعنه به او
گوشزد میکردند که بابا اینقدر بوق زدن، مالیاتت بالا میره! »
مالیاتهای مقرر شده به این شرح در ماده یک این اصلاحیه قانونی آمده بود:
ـ کالسکه و درشکه کرایه با چرخ رزین ۱۵ قران، کالسکه و درشکه کرایه با چرخ آهن ۲۰ قران، درشکه اربابی با چرخ رزین ۲۰ قران، درشکه اربابی با چرخ آهن ۳۵ قران، اتومبیل اربابی ۷۰ قران، اتومبیل کرایه ۵۰ قران، کالسکه اربابی با چرخ رزین ۳۵ قران، کالسکه اربابی با چرخ آهن ۴۰ قران، دوچرخه یکاسبه با چرخ رزین ۱۵ قران، دوچرخه یکاسبه با چرخ آهن ۲۰ قران، چهارچرخه بارکش ۱۰ قران، دوچرخه بارکش یکاسبه ۵ قران، دلیجان آمینیبوس ۴۰ قران، اتومبیل بارکش (کامیون) ۳۰ قران، گاری ۴۰ قران، بیسیکلت ۲ قران، موتورسیکلت ۱۵ قران، اسب و قاطر و مادیان و شتر
۲/۵ قران، الاغ سواری ۲ قران، الاغ باری ۱ قران.
البته ماده دوم این قانون از تمامی وسایط نقلیه که وارد شهر تهران میشدند (سوای آنها که مالیات ماهانه میدادند) هر دفعه مالیات دریافت میکرد که به این شرح بود:
گاری با دو اسب ۴ قران، گاری با چهار اسب ۵ قران، دوچرخه با یک اسب ۲ قران، چهارچرخه با یک تا دو اسب ۳ قران، کالسکه و درشکه با یک تا دو اسب ۴ قران، کالسکه و درشکه با چهار اسب ۵ قران، اتومبیل ۱۵ قران، اتومبیل بارکش (کامیون) ۱۰ قران، دلیجان و آمینیبوس با ۲ تا ۴ اسب ۸ قران، الاغ بارکش و کرایه ۲۰۰ دینار، الاغ سواری شخصی قاطر اسب مادیان و شتر ۵۰۰ دینار، بیسیکلت ۵۰۰ دینار و موتورسیکلت ۱ قران. البته در تبصره این ماده نیز آمده بود: هر گاه چهارپایان و وسایط نقلیه ورودی از تعداد مندرج در ماده دوم تجاوز کند، برای عده اضافی مالیات جداگانه اخذ خواهد شد.
قانون گردش به چپ، گردش به راست
میگویند مردمی که در یکی از روزهای دیماه ۱۳۰۹ دستهای رانندهای را که از شیشه بیرون آمده و مدام در حرکت دیدند، به خنده افتادند، اما خیلی زود یاد گرفتند از دست چپ و راستشان چه زمانی کمک بگیرند و چطور در هوا تکانشان بدهند تا شوفرهای پشتسر و اطراف بفهمند حالا قرار است صاحب این دستها چه کند؛ دور بزند؟ بایستد؟ پارک کند؟ و دقیقا از همان روزها شروع شد.
آن روزها نوای بوق تا فاصله ۱۰۰ متری شنیده میشد. همان دوره با همان قوانین ۳۲ بندی، ماشینها صاحب ۵ پلاک شدند؛ نام کارخانه، آدرس مالک، نمره عقب، نمره جلو و پلاک مالیات و در سال ۱۳۰۸ وقتی تعداد اتول سوارهای شخصی شهر به ۱۵۲۲ نفر رسید، قوانین مربوط به عابران پیاده وضع شد.
آبان ۱۳۰۵ در پایتخت نیز آقاکریم بوذرجمهر، شهردار یا همان بلدیهچی شهر یک کمپانی دانمارکی را مسئول اتوبوسرانی شهر کرد و قرار شد فرنگیجماعت ۷ خط راه بیندازند که در هر کدام ۲اتوبوس فعال باشد. کرایه این اتوبوسها ۸ شاهی برای یک مسیر بود. تهرانی که اتوبوسهایش از ابتدا تا انتهای مسیر ۲۵ بار توقف میکردند و سرعتشان ۲۰ کیلومتر بود.
اواخر سال ۱۳۱۲، وقتی «سرتیپ قلی هوشمند» به جای بوذرجمهر بلدیهچی شهر شد، اعلام کرد محل عبور پیادهها را از عرض خیابان به صورت مورب سنگفرش کنند و عابران را موظف کرد تنها از همان مسیرها عبور کنند.
بعد به سراغ اتوبوسرانها رفت و اعلام کرد آنها حین رانندگی نباید حرف بزنند و آییننامه اتوبوسرانی به وسیله شهربانی تنظیم شد.
«قاسمخان صوراسرافیل» بلدیهچی تهران بین سالهای ۱۳۱۷ تا ۱۳۱۹ اعلام کرد هر وسیله چرخدار احتیاج به پلاک و چراغی دارد که حداقل تا فاصله ۷۰ متریاش را روشن کند، اما اعتصاب اتوبوسرانهای شهر در یک سال بعد و در زمان محمد سجادی اتفاق افتاد. وقتی این بلدیهچی مالیات به بنزین و بلیت بسته بوده با این حال ایستادگی کرد که اتوبوسرانها نباید کرایه را اضافه کنند.