حمل و نقل و ترافیک
وبلاگ تین نیوز | نیاز به حمل و نقل، به تاریخ تمدن بر می گردد. اولین یا ابتدایی ترین تسهیلات حمل و نقل، گذرگاههایی بودند که از طریق باز کردن مسیر، در جنگل ها ساخته شدند و نیز برای عبور حیوانات اهلی راه ها عریض تر و بهتر گردیدند. با اختراع چرخ و استفاده از آن راه سازی پیشرفت کرد. اکثر راه های اولیه به واسطه رومیها ساخته شد.
تا قرن هفده و هجده روشهای راه سازی رومیان در بسیاری از کشورها و به ویژه اروپا، مورد استفاده قرار گرفت. اولین اصول راه سازی مدرن بوسیله Telford Macadam و Tri saguet توسعه یافت. این افراد روشهای سنتی راه را بهبود بخشیدند.
در سال ۱۸۸۵"م" با اختراع موتور درون سوز بنزینی به وسیله Dimler و Benz ، چهره کلی حمل و نقل دگرگون گردید. در سالهای ۱۹۳۰ تا ۱۹۴۰، طرح هندسی و سازه ای راه اهمیت ویژه ای یافت و تحقیقات زیادی در این زمینه صورت گرفت و مهندسی راه به عنوان یکی از مواد درسی در دانشگاهها مطرح گردید.
با رشد سریع شهرها و ترافیک در جاده ها و همچنین افزایش سرعت، مسئله تراکم و تصادفات مطرح گردید. بدین ترتیب مسائل ترافیک و جاده ها، با همه پیچیدگی های آن مورد توجه واقع شدند. این مسائل شامل ارتباط داخلی طبیعت شهر و قوانین فیزیکی زمان، فاصله و حرکت می گردیدند.
بنابراین موضوع جدید مهندسی ترافیک به وجود آمد، که بر مطالعه و اصلاح عملکرد ترافیک در شبکه جاده ها، تقاطع ها و پایانه ها تاکید دارد. در سال ۱۸۵۰ چهار شهر با جمعیت بیش از یک میلیون نفر در جهان وجود داشت. در سال ۱۹۵۰، در حدود صد شهر با این جمعیت وجود داشته، ولی با نهایت تعجب در سال ۲۰۰۰ این تعداد به بیش از هزار شهر رسید.
بدین ترتیب در دهه های اخیر، مهندسی ترافیک و بخصوص مهندسی ترافیک شهری، اهمیت ویژه ای یافت. ۱۰۷ سال پیش وقتی اولین اتومبیل وارد ایران شد موجی از شادی و سرور را دربین مردم برانگیخت. این ماشین که سوخت آن نفت بود و در موقع حرکت دود زیادی می کرد توسط مردم به ماشین دودی یا ارابه دودی تغییر نام داده شد. مردم براین باور بودند که این وسیله چهارچرخ می تواند موجب رفاه وآسایش در جامعه شود اما هرگز این تصور را در ذهن خود راه نمی دادند که این وسیله روزی زندگی کردن را برای آنها سخت کند.
با شروع شهرسازی به صورت مدرن در سال۱۳۰۰ رفته رفته واردات ماشین به ایران افزایش یافت و پس از آن نیز یعنی در سال ۱۳۲۶ اولین کارخانه اتومبیل سازی در ایران تولیدات خود را روانه بازار کرد.
در همان سال های اوایل بود که برای کاهش عوارض و مضرات آن ماشین ها، قوانین و مقررات مختلفی وضع شد به طوری که ۸۷ سال پیش یعنی در آبان ماه سال ۱۲۹۸ به دنبال وقوع دو حادثه تصادف درتهران کمیسیونی در وزارت کشور اولین نظامنامه یا آئین نامه رانندگی را تدوین کرد.
این کمیسیون دستور به کارگیری ماموران راهنمایی ورانندگی در تهران و شمیران را صادر کرد وهمچنین دستور داد که تنها پس از معاینه اتومبیل به صاحبان آن گواهینامه داده شود.
با وجود این سابقه طولانی کمتر کسی احتمال می داد که روزی شاهد کم توجهی به قوانین راهنمایی و رانندگی درکشور باشیم واین کم توجهی در جامعه فراگیر شود.
دکتر محمود حسابی دانشمند فقیه ایرانی درسال ۱۳۴۸ توصیه هایی برای عبور و مرور خودروها ارائه کرده بود که تا به امروز مورد کم اعتنایی مسئولان و فرهنگ سازان قرار گرفته است.
وی در مقاله خود تحت عنوان"مشکلی به نام مشکل رانندگی درتهران " به عدم رعایت قوانین آئین نامه توسط رانندگان اشاره کرد.
اجرای قوانین و مقررات و نظارت برآن امری اجتناب نا پذیر ولازمه آسودگی واطمینان خاطر برای سفرهای درون شهری و بین شهری است اما امروز پس از گذشت۳۷ سال از انتشار آن توصیه ها شاهد صدور روزانه ۹۰ هزار قبض جریمه برای رانندگان متخلف هستیم.
تعریف ترافیک:
ترافیک یک واژه شناخته شده بین المللی است و در قوانین به مجموعه عبور و مرور وسائط نقلیه و اشخاص و حیوانات در راهها اطلاق می گردد. ترافیک از سه عامل تشکیل می شود این عوامل عبارتند از: انسان، راه، وسیله نقلیه. چنانچه هر یک از عوامل سه گانه نباشد اصولا مساله ای به نام ترافیک وجود نخواهد داشت. بررسی ها نشان داده است که بهترین راه کنترل ترافیک و به مفهوم دیگر به حداقل رسانیدن ضرر و زیان ناشی از آن، استفاده از سه گروه عواملی است که شاید بتوان آنها را به صورت سه نوع راه جهت بهبود ترافیک بیمار در این جامعه تجویز نمود که این عوامل عبارتند از:
۱- مهندسی ترافیک
۲- اجرای مقررات
۳- آموزش در مهندسی ترافیک
علت ایجاد ترافیک:
ترافیک هم مانند عوارض یک معادله تک مجهولی نیست که با برخوردی یک بعدی بتوان آن را حل کرد. در یک دسته بندی کلی علل ایجاد ترافیک تهران را در۵ بند می توان مورد بررسی قرار داد.
1- ارزان بودن بنزین
2- کمبود شبکه های بزرگراهی درون شهری
3- کمبود شبکه حمل و نقل ریلی (مترو)
4- هوشمند نبودن ترافیک
5- عدم وجود تسهیلات در نقاط گوناگون شهر.
در مورد موضوع اول می توان اینگونه توضیح داد که ارزان بودن بنزین موجب می شود تا صاحبان خودروهای شهری تشویق شوند تا برای تردد در شهر از خودروهای تحت تملک خود استفاده کنند در حالی که آنان برای هرموردی مجبور نیستند اتومبیل هایشان را از پارکینگ منازل خود به سطح خیابان های شهر هدایت کنند. یا از سوی دیگر کمبود بزرگراه ها نیز مشکل ساز می شود.
به موجب طرحی که برای تهران تهیه شده این شهر باید ۶۰۰ کیلومتر بزرگراه داشته باشد این در حالی است که تهران تنها ۳۰۰ کیلومتر بزرگراه دارد. کمبود این شبکه های بزرگراهی نیز به تشدید مشکل ترافیک تهران کمک می کند.
بحث شبکه حمل و نقل ریلی نیز در به وجود آمدن ترافیک اهمیت فوق العاده ای دارد.
در حال حاضر تنها دو خط مترو در تهران مورد بهره برداری قرار گرفته است درحالی که در شهری مانند مادرید که نصف جمعیت تهران را دارد ۱۷ خط مترو وجود دارد که تمام شهر را پوشش می دهد. در مورد شبکه حمل و نقل عمومی مانند اتوبوس نیز نقص هایی وجود دارد که به شدت گرفتن بحران ترافیک کمک می کند.
این نکته را نیز نباید از یاد برد که لجام گسیختگی ترافیک و عدم هدایت صحیح آن در تشدید این معضل کنونی کلان شهرهای کشور و به خصوص تهران بسیار موثر است. هوشمند بودن به این مفهوم است که به کمک اطلاعات ترافیکی رانندگان خودروهای شخصی را مطلع کرد که از کدام معابر برای تردد استفاده کنند. هوشمند کردن چراغ های راهنمایی نیز در بحث هوشمند کردن ترافیک باید مورد توجه خاص قرار گیرد. دادن موج سبز که در دنیا نیز مرسوم است به خوبی این شرایط را به وجود می آورد که حرکت اتومبیل ها در بین چهارراهها منطقی شود زیرا هنگامی که یک خودرو از یک چراغ سبز عبور می کند در مواجه با چهار راه بعدی
باچراغ قرمز روبرو می شود. به این شکل در وقت او صرفه جویی می شود.
نابسامانی در توزیع امکانات در نقاط گوناگون شهر هم علت دیگر ایجاد ترافیک به شمار می آید. در کشورهای توسعه یافته تمام نیازهای شهروندان در نقاط گوناگون شهر ایجاد شده است. این امکانات شامل فروشگاه ها، مراکز اداری، مراکز درمانی و مراکز آموزشی می شود. به این طریق در دسترس بودن امکانات اولیه مورد نیاز شهروندان میزان سفرهای درون شهری آنان را کاهش می دهد و به تبع آن از بار ترافیکی شهر کم می کند. برای نمونه در شهر تهران تعداد مدارس به شکل صحیحی تقسیم نشده است. در تهران ۳۰ درصد سفرهای درون شهری به موضوع آموزش مربوط می شود. برای حل مشکل ترافیک تهران نیز باید این ۵ عامل حل
شود.
متولی حل این موضوعات نیز شهرداری است. اما نظام اداری کشور اجازه نمی دهد که شهرداری به عنوان نهاد مسئول درپی حل این بحران برآید.
به دلیل آنکه شهرداری اختیارات کامل را ندارد، قدرت مانور کمی هم پیدا می کند. ولی در شهرهای پیشرفته دنیا قدرت تصمیم گیری زیادی به شهرداری ها واگذار شده این در حالی است که در ایران حتی شهرداری منابع درآمدی کافی نیز ندارد.
اما تفکر مرکز گرایی یا سانترالیسم موجب در ایران که میان گردانندگان نظام به وجود آمده موجب شده تا این اختیارات به شهرداری واگذار نشود.
علت افزایش ترافیک:
ترافیک تهران نسبت به سالهای گذشته بدتر شد و دلیل آن را تولید بیش ازحد اتومبیل، از رده خارج نکردن ماشین های فرسوده، تردد بیش از اندازه خودروهای تک سرنشین و رعایت نکردن قوانین توسط همشهریان می دانند. بیشترین مشکل مربوط به محل پارک خودرو است. هر روز تعداد زیادی اتومبیل تولید می شود و در این باره هیچگونه فرهنگ سازی صورت نمی گیرد. تعداد ماموران راهنمایی و رانندگی نیز برای کنترل بهتر خیابانها کم است. نامناسب بودن برخی معابر و رعایت نکردن قوانیین توسط رانندگان مخصوصا موتور سواران می داند.
نحوه نادرست استفاده افراد از خودرو از جمله دلایلی است که ترافیک را افزایش می دهد. شهروندان برای هر کار کوچکی با خودروهای شخصی خود ازاین نقطه شهر به نقطه دیگر می روند، درحالی که هم اکنون با به وجود آمدن شهر الکترونیک می توان بسیاری از کار ها را بدون انجام این سفرها انجام داد. برخی عادت های بد شهروندان مانند گشت زدن های بی هدف درشهر نیز از دیگردلایل افزایش ترافیک است.
مساله دیگری که دراین زمینه وجود دارد، وضعیت بد حمل ونقل عمومی درگذشته است که باعث شده شهروندان علاقه چندانی به استفاده از وسایل حمل ونقل عمومی نداشته باشند، اما هم اکنون با گسترش مترو وخطوط BRT وافزایش ناوگان تاکسیرانی این وضعیت نسبت به سال های اخیر بهتر شده است و مردم می توانند به طورمثال به سرعت و با هزینه کم با استفاده از خطوط BRT از شرق به غرب تهران سفر کنند.
هدف مدیریت ترافیک:
اهداف مدیریت ترافیک به طور کلی هدف مدیریت ترافیک، استفاده بهینه از شبکه های راه های ارتباطی موجود و افزایش ایمنی راه هاست. این هدف باید تا حد ممکن بدون لطمه زدن به محیط زیست تحقق یابد. به عبارت دیگر مدیریت ترافیک، استفاده از امکانات موجود، افزایش بهره وری آنها و حفظ منافع عمومی مربوط به شبکه راه های ارتباطی است. اقدامات مربوط به اعمال مدیریت ترافیک شهری، به نوع ترافیک بستگی دارد.
برای مثال، اقدامات مربوط به اعمال مدیریت برای تسهیلات مربوط به عابران پیاده، دوچرخه سوارها و یا وسایط نقلیه سنگین با یکدیگر متفاوت است. همیشه اشکالاتی در هماهنگی بین این اقدامات وجود دارد و بندرت می توان طرحی تهیه کرد که درتمامی جوانب فقط سود داشته باشد.
به عنوان مثال افزایش فضای سبز پیاده رو که در تقویت روحیه افراد مسن و معلول بسیار مفید است، ممکن است سبب کاهش سطح لازم برای عبور عابران پیاده شود. اصولا طرحهای مدیریت ترافیکی با توجه به انواع مختلف جاده ها و نیازهای گوناگون مردم با یکدیگر متفاوت است، و نیز طرح هر موضوع ترافیکی با طرح همین موضوع در جایی دیگر و یا در زمانی دیگر ممکن است یکسان نباشد.
اقدامات مدیریت ترافیک:
به طور خلاصه، مهمترین اقدامات مدیریت ترافیک به شرح زیر است:
1- اجرای سریع و کم خرج طرح
2- بهبود بهره وری تسهیلات و امکانات موجود با در نظر گرفتن نیازهای مختلف استفاده کنندگان از جاده ها.
3- افزایش ایمنی راه ها و یا حد اقل جلوگیری از کاهش ایمنی آنها.
4- حفاظت از آلودگی محیط شهری تا حد ممکن.
روش های مدیریت ترافیک:
روش های مختلفی برای طراحی و اعمال مدیریت ترافیک در شهرها وجود دارد. متداول ترین این روش ها که در یک طرح جامع مدیریت ترافیکی شهری استفاده می شود، شامل موارد زیر است:
1- حفظ امنیت عبور عابران پیاده "گذرگاهی ایجاد نرده های محافظ جزایر ترافیکی"
2- کنترل پارک های خیابانی و طرح استفاده بهینه از پارکینگ ها
۳- اقدامات مربوط به ساخت پیاده روها
۴- اقدامات مربوط به حق تقدم عبور اتوبوس ها
۵- وضع قوانین مربوط به دوچرخه سواری
۶- وضع قوانین مربوط به کامیون ها " راه های کامیون رو و پارکینگ های آن"
۷- طرح آرام سازی ترافیک
۸- کنترل بهبود وضعیت تقاطع ها "جزایر ترافیکی کنترل حق تقدم ایجاد راه های گردش به راست ایجاد میادین نصب تابلوهای علایم"
۹- هماهنگی بین چراغ های راهنمایی
۱۰- ایجاد محدودیت عبور
۱۱- یک طرفه کردن خیابان ها
۱۲- رنگ کردن خیابان ها "خط کشی، آسفالت رنگی"
بهترین راه حل ترافیک:
بهترین راه حل این معضل اجتماعی اقتصادی فرهنگی آموزش فرهنگ ترافیک است. آموزش ترافیک به صورت بنیادی و فرهنگی بهتراست از گروه های سنی پایین و از سطوح کودکستان و دبستان و سپس مدارس راهنمائی و دبیرستان شروع شود تا این فرهنگ از کودکی در خمیر نسل آینده حک شود. علاوه بر انسان که اولین عنصر تشکیل دهنده ترافیک است با عامل دیگری روبرو هستیم و آن راننده است که باید فرهنگ استفاده از وسیله نقلیه خود و کاربرد آنرا به خوبی بداند و بشناسیم تا بتواند به صورتی رانندگی کند که خود انتظار دارد دیگران رانندگی کنند. باید توجه داشت که آموزش باید به طور
مداوم و مستمر برای این گروه از رانندگان که نقش بسیار حساسی را در ترافیک شهرها به عهده دارند انجام بشود. جاده ها و راه های ما باید با تکیه بر اصول مهندسی ترافیک طراحی و احداث شود و از کیفیت ایمنی و ضریب اطمینان مطلوب برخوردار و به علامات شناخته شده بین المللی مجهز باشند نه علائم دیگر.
نحوه آموزش ترافیک:
به طور کلی ما در زمینه آموزش ترافیک فقر فرهنگی داریم و ما اغلب نمی دانیم که ابزار ترافیک جزو اموال عمومی است یا شخصی و هنوز نمیدانیم که اینهمه علائم نصب شده در خیابان ها برای تزئین نیستند. هنوز نحوه استفاده صحیح از بوق، چراغ، چراغ راهنما را نمی دانیم تا چه رسد به نحوه استفاده از کمربند ایمنی.
جایگاه دوچرخه و موتور در ترافیک:
امروزه در مدیریت ترافیک شهری دوچرخه نقش مهمی دارد. امتیاز استفاده از دوچرخه بر همه ما آشکار است. دوچرخه نسبت به وسایل نقلیه دیگر ارزان تر است و نیازی به سوخت ندارد. آلودگی صوتی و زیست محیطی ندارد. فضای کمی اشغال می کند و تعمیر و نگهداری آن آسان است و در صورتی که عمومیت یابد گامی در راه بهبود سلامت جسمی جامعه است. به علاوه اینکه طیف سنی وسیعی را شامل می شود و حوادث ان کم خطرتر است.
کپنهاگ پایتخت دانمارک از نظر شدت استفاده از دوچرخه جایگاه ویژه ای دارد تا اندازه ای که می توان آن را پایتخت دوچرخه سواران نامید. از کتاب زندگی جدید شهری (New City Life) اثر یان گل (Jan Gehl) و همکارانش چند تصویر جالب از رواج استفاده از دوچرخه در این شهر را انتخاب کرده ام. در این تصاویر طیف های مختلفی از شهروندان از زنان، مردان و کودکان و از طبقات شغلی مختلف دیده می شوند. استفاده از دوچرخه در کپنهاگ به اندازه ای است که در ساعات اوج آن ظرفیت مسیرهای ویژه کافی نیست و تعریض آنها در بعضی قسمتها در دستور کار مدیریت شهر قرار گرفته است. ترافیک و آلودگی هوا از مشکلات اصلی شهر تهران است.
گهگاهی می شنویم که برای حل بخشی از این مشکل دوچرخه مورد توجه قرار می گیرد و حتی مسیر ویژه دوچرخه نیز در مسافت محدودی ساخته شده است. دوچرخه نقشی در رفت آمد روزانه شهروندان ندارد و بیشتر یک تفریحا ورزش است. حضور کم رنگ دوچرخه در شهر دلایل اجتماعی، طبیعی و کالبدی دارد که نقش دلایل کالبدی و طبیعی مهم تر است.
تهران کلانشهر بزرگی است که بر دامنه جنوبی کوه های البرز گسترش یافته است. اختلاف ارتفاع جنوب تا شمال شهر حدود ۶۰۰ متر است و این امر استفاده از دوچرخه را در راستای شمالی جنوبی مشکل می کند. نحوه پراکندگی کاربری در سطح شهر و به ویژه مهاجرت کاربریهای اداری و خدماتی سطح بالا به ناحیه شمالی شهر به شدت این مسأله می افزاید.
به دلیل مختصات جغرافیایی خاص نبود تسهیلات لازم از قبیل مسیر ویژه دوچرخه دارای اهمیت کمتری است. اما در مقابل از لحاظ شرایط آب و هوایی به غیر از مدت کوتاهی در تابستان و زمستان در بقیه اوقات سال دما و میزان رطوبت در تهران مانعی برای دوچرخه سواری نیست. در عین حال برای افرادی که محل کار و زندگی آنها نزدیک است دوچرخه می تواند وسیله ای مطلوب باشد که در این زمینه نیازمند کار فرهنگی هستیم. اما می توان امیدوار بود که با تکمیل شبکه مترو، شهروندان بیشتری به استفاده از دوچرخه و مترو ترغیب شوند. برای این کار باید فضای پارکینگ مناسب و سیستم های دوچرخه اجاره ای عمومی را در
ایستگاه های مترو طراحی کرد.
می توان تهران را شهر موتور سواران نامید. موتور به قیمتهای مختلفی در دسترس است، بنزین کمی مصرف می کند و محدودیت ورود به طرح ترافیک ندارد. موتور سواران کمتر به قوانین رفت آمد اعتنا می کنند و در ترافیک سنگین شهر از تمام فضای خیابانها و پیاده روها استفاده می کنند. در نتیجه موتور به وسیله رایجی مبدل شده است به وِیژه برای قشرکم درآمد یا آنهایی که محل کار و زندگی اشان در محدوده مرکزی شهر است.