سالهاست پیادهروهایمان را از دست دادهایم
پیادهروهای شهر را با چه تصویری به خاطر داریم؟ جایی که تصویر خیالانگیز رویایی قدمزدن بیمقصد در شهر را برای ما تداعی میکند یا جایی که از تردد مکرر موتورسیکلتها به ستوه میآییم، جایی که ردیف دوم پارک خودروهاست و جایی که این روزها قرار است به اشغال هرچه بیشتر رستورانها و فستفودها درآید و به عبارتی دیگر، به «بهرهبرداری» برسد.
پیادهروهای شهر را با چه تصویری به خاطر داریم؟ جایی که تصویر خیالانگیز رویایی قدمزدن بیمقصد در شهر را برای ما تداعی میکند یا جایی که از تردد مکرر موتورسیکلتها به ستوه میآییم، جایی که ردیف دوم پارک خودروهاست و جایی که این روزها قرار است به اشغال هرچه بیشتر رستورانها و فستفودها درآید و به عبارتی دیگر، به «بهرهبرداری» برسد.
به گزارش تین نیوز، روزنامه اعتماد در گزارشی به تاریخ 23 آذر ماه نوشت: لایحه بهرهبرداری از پیادهروهای پایتخت از سوی شهرداری به شورای شهر ارایه شده بود و میخواست اجاره پیادهروها را به عنوان محل درآمد شهرداری معرفی کند. گرچه طی ماههای اخیر کمیسیون شهرسازی و معماری شورای شهر اشکالات اساسی بر این لایحه گرفته و با توجه به نظرات جامعه مدنی و کارشناسان، به ضرورت بازنگری این طرح تاکید کرده است، اما همچنان اصل این طرح، یعنی فروش پیادهرو به منزله فروش شهر برای ایجاد منبع درآمد برای شهرداری محل مناقشه است.
«حسین ایمانی جاجرمی» دانشیار گروه برنامهریزی توسعه اجتماعی دانشگاه تهران و رییس موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی که پیش از این مکتوبات متعددی در زمینه جامعهشناسی شهر و سیاستها و برنامههای توسعه شهری در ایران داشته است، در گفتوگویی با «اعتماد» ابعاد مختلف نگرش کالایی به شهر را بررسی و تاکید میکند که پیادهروها جزیی از زیرساختهای اجتماعی شهر هستند و فروختن آنها شکل دیگری از خودخوری است، زیرا با از دست رفتن چنین فضاهایی نخستین امری که از دست میرود، مدنیت شهری است.
ایمانی جاجرمی پیادهروها را فضای واسط حوزه خصوصی و حوزه عمومی میداند و در این گفتوگو بارها به نقش پیادهروها در شکلدادن به حیات مدنی شهر اشاره میکند. با وجود این او معتقد است که ما سالهاست پیادهروهای شهرهایمان را از دست دادهایم و حالا صرفا کالبدی از آنها برای گذر عابران پیاده و موتورها و پارک خودروها و بساطگستری فروشگاهها باقی مانده است. در ادامه گفتوگو، ایمانی جاجرمی با ارایه مثالهایی از تجربه کشورهای جهان در مواجهه با زیرساختهای اجتماعی، سیاستگذاری فروش شهر را نقد میکند و معتقد است که این سیاست عملا نتیجهای جز از دست دادن شهر نخواهد داشت. او میگوید: «شهری را که میفروشیم، شهری از دست رفته خواهد بود، شهری که مدنیت آن از بین رفته است و به سادگی قابل بازگشت نخواهد بود.»
فضای پیادهرو در شهرها عموما به عنوان فضایی برای گذر عابران پیاده شناخته میشود، اما طبق لایحه بهرهبرداری از پیادهروهای پایتخت این پرسش پیش میآید که آیا اساسا پیادهرو فضایی برای بهرهبرداری است؟ اصولا در ادبیات شهری پیادهرو به چه کسی یا چه کسانی تعلق دارد و در این گستره فضای شهری، کدام نهادها یا عاملیتها بازیگر هستند و نه قوانین و ضوابط، بلکه شیوه بهرهبرداری از آن را تعیین میکنند.
برای پاسخ به سوال شما باید به کتابی اشاره کنم که اخیرا کار ترجمه آن را به پایان رساندهام، کتاب «کاخهایی برای مردم» که از زیرساختهای اجتماعی میگوید و در این بحث، پیادهرو را یکی از زیرساختهای اجتماعی میداند و تاکید میکند که اگر شهری در جستوجوی سرمایه اجتماعی و تابآوری است، اگر میخواهد با قطبی شدن، نابرابری و افول حیات مدنی مقابله کند، اگر شهری میخواهد مردمانش با یکدیگر تعامل داشته باشند و در مواقع بحران به داد هم برسند، در این صورت حرف و شعار نتیجهای نخواهد داد، بلکه پیادهکردن این خواسته به فضا و مکان نیاز دارد، فضا و مکانی که از قضا رایگان باشد، مثل کتابخانههای عمومی شهر که بتواند خدمات خود را فارغ از ویژگیهای شخصی افراد مانند میزان درآمد و نژاد یا تعلق به گروههای اجتماعی خاص و بدون ملاحظه به تمام شهروندان ارایه دهد.
پیادهرو نیز همین نقش را دارد، پیادهرو فضای واسط حوزه خصوصی و حوزه عمومی است و در مدنیکردن شهروندان نقش مهمی دارد. اما ما پیادهروهایمان را به تدریج در سالهای گذشته از دست دادهایم و در ایران شاهد تنزل پیادهرو و در نتیجه حیات مدنی بودهایم و این واقعیت قابل انکار نیست. به همین دلیل، پیادهروهای ما حالا بیشتر به فضای عبور و مرور محدود شدهاند، یا عابران پیاده و موتورسیکلتها در آن تردد میکنند، یا خودروها از آن به عنوان فضای پارک استفاده میکنند، یا مغازهداران و دستفروشان بساط خود را در حاشیه آن میگسترانند.
بنابراین عملا پیادهروها در ایران به سبب حذف گروههایی مانند کودکان، سالمندان، پرسهزنان و مانند آنها کارکرد اجتماعی و حیات مدنی پرشور خود را از دست دادهاند و دیگر پیادهرو فضایی برای شرکت تمام گروهها و صداهای اجتماع نیست. متعاقب این امر، فضاهای میانجی طی سالهای اخیر از بین رفته و همراه با آن دیگر نمونهای از کارکرد درست پیادهرو برای ما و مسوولان نیز باقی نمانده است.
اگر بخواهیم نگاهی به نظریه حق به شهر داشته باشیم، مبنی بر اینکه پیادهرو فضایی است برای تحقق و حضور تمام صداهای شهر، با تمام تکثر و گوناگونی آنها و نه کالایی برای فروش، در این صورت آیا با این طرح پیادهروهای ما به عنوان کالا مبادله خواهند شد؟ برای مثال یکی از گروههایی که از پیادهرو طبق این طرح محروم میمانند، دستفروشانی هستند که در این وضعیت اقتصادی از طریق پیادهروها خرج زندگی خود را به دست میآورند.
من درک میکنم که شهرداری محدودیتهای مالی دارد اما قرار بر این نیست که هزینه سیاستهای اقتصادی و روابط خارج پر هزینه کشور را شهر پرداخت کند. این سیاستگذاری نوعی خودخوری است، زیرا اگر شهر از حیات مدنی خالی شود، تاب آوری جامعه از دست میرود. در حال حاضر فشارهای اقتصادی به حد غیرقابل تحملی رسیده است و من درک میکنم که دستفروشان فاصله اندکی با بیکاری و فقر دارند، اما حضور دستفروشان در پیادهروها نیز باید با قاعده مشخصی صورت بگیرد. سالهاست که بحث دستفروشی را در شهرک اکباتان دنبال میکنم و در این میان شاهد فعالیت برخی دستفروشان هستم که چندان جزو گروههای نیازمند قرار نمیگیرند و به قول شما، خرج زندگی خود را از این طریق به دست نمیآورند. به همین دلیل اگر قرار است در فضای پیادهرو کار اقتصادی صورت بگیرد، باید به گروههایی اختصاص داده شود که چاره دیگری جز این کار ندارند و فعالیت آنها نیز باید پالایش شود و مورد ارزیابی قرار بگیرد.
علاوه بر این، چنین فضایی باید در تمام شهر، حتی در بالای شهر نیز برای شهروندان فراهم شود. برای مثال در کوالالامپور، کنار برجها و فروشگاههای گرانقیمت، جایی که ارزش زمین از ارزش طلا نیز فزونتر است، زمینهایی وجود دارد که در زمانهای مختلف کارکردهای متفاوتی به خود میبینند. برای مثال طی روز به عنوان محل پارک خودرو مورد استفاده قرار میگیرند و در شب میشوند محلی برای حضور فروشندگان خیابانی، در اینجا به این نکته توجه شده است که سهم گروههای مختلف اجتماعی، حتی در گرانترین مناطق شهر لحاظ شود. این سیاستی است که ما نیز باید به آن توجه کنیم. پیادهروها فضاهای ذخیره شهری هستند و به همین دلیل است که باید بزرگ و مجانی باشند.
سیاست کالاییشدن شهر چند سالی است که بر شهرداریها حاکم شده است، شهرداری دستگاهی است که افراد مختلفی را استخدام کرده است و از آنها انتظار کارهای خدماتی داریم، اما این نهاد نمیتواند شهر را بفروشد که حقوق و مزایا پرداخت کند. هر نهاد عمومی باید کارایی و اثربخشی خود را مشخص کند، نه اینکه مثل سالهای گذشته، با فروختن شهر برای خود بودجه دست و پا کند. اگر قرار است طبق سیاست فروش شهر، به پیادهروها نیز دستدرازی شود، این امر به معنای آسیبزدن به زیرساختهای اجتماعی خواهد بود، امری که نشان از خوردن کفگیر به ته دیگ دارد، خطرناک است و عاقبت خوبی برای شهر نخواهد داشت.
کشورهایی که به زعم شما مواجهه بهتری با پیادهرو دارند و همانطور که اشاره کردید آن را رایگان در اختیار تمام گروههای اجتماعی قرار میدهند، چه شیوههایی برای برخورد با این فضا در نظر میگیرند؟
برخی پیادهروها محلی برای شکلگیری منبع درآمد پایدار شهری هستند، مثل خیابان استقلال استانبول که نقش مهمی در اقتصاد شهری دارد، مورد رجوع جهانگردان و گردشگران است، یا خیابان و میدان واتسلاو پراگ که یکی از مراکز مهم گردشگری چک است، این خیابانها و پیادهروهایشان به خوبی به عنوان یک زیرساخت شهری مورد توجه سیاستگذاران قرار گرفتهاند. نباید فراموش کرد که پیادهرو یک زیرساخت شهری است و از این زیرساخت باید به درستی استفاده کرد. برای مثال، خیابان استقلال استانبول روزهای یکشنبه کاملا در اختیار فعالان مدنی و دستفروشان قرار میگیرد، یا در شهر اکلند در نیوزیلند در میدان اسبدوانی یکشنبه بازاری برپا میشود و به جای قرقکردن پیادهرو، روزهای یکشنبه مردم محلی برای فروش کالای خود به این محل رجوع میکنند. ما نیز در شهرهایمان دانشگاه، مدارس و ادارات داریم که فضاهای شهر را گرفتهاند و میتوانند در زمانهایی به شهروندان بازگردانده شوند.
مگر چقدر برای ما پیادهرو باقی مانده است که آنها را بفروشیم و اجاره بدهیم؟ آن شهروندانی که میخواهند چند دقیقه در فضای عمومی قدم بزنند، در فضای مدنی شهر حاضر باشند، در فضایی که پیادهرو به تصاحب گروههای مختلف رسیده است، این شهروندان باید کجا بروند و چه کار کنند؟ فرار ما به فضای مجازی و حضور بیش از حد ما در آن ناشی از راندهشدن از شهر است، یعنی شهروندان این فضای شهری را از دست دادهاند. از طرف دیگر تکلیف حکومتهای محلی مشخص نشده است و تمام مسوولیت شهر در اختیار شهرداریها نیست و آنها از نظر منبع درآمد رها شدهاند. در حال حاضر به نظر میرسد مدیریت شهری بیشتر از ارایه خدمات، برای بقای خود تلاش میکند. همانطور که جامعهشناسی سازمانها نشان میدهد نهادها و دستگاهها برای بقای خود تلاش میکنند، حتی به دروغ وظیفه و برنامه برای خود تعریف میکنند که بقا داشته باشند، زیرا افرادی در این دستگاهها مشغول به کار هستند و نمیخواهند موقعیتهای مالی و اجتماعی خود را از دست بدهند. چنگ انداختن به پیادهروها و تبدیل آنها به فضای اقتصادی دیگر فضایی را برای کنشهای مدنی باقی نخواهد گذاشت، در چنین شهری، جایگاه کودکان کجاست؟ شعارهای شهر دوستدار کودک و شهر دوستدار سالمند در ارتباط با این امر چه میگویند؟
در خیابان شریعتی پیش از ساخته شدن متروی قلهک یک پارک کودک بود، از این پارک به عنوان کارگاه ساخت مترو استفاده کردند اما پس از اتمام فرآیند ساخت ایستگاه مترو، دیگر این پارک را به شهر بازنگرداندند. یا در مثالی دیگر، نزدیک پل صدر، خانهای پنج هزار متری بود که توسط مالک وقف شهر شده بود، از ساختمان به عنوان کتابخانه استفاده میشد و از باغ خانه به عنوان پارک عظیمی. حالا به جای آن یک مال بزرگ برجاست. ما هرچه را که در شهر داشتیم، فروختیم و حالا فقط پیادهروها برای ما باقی ماندهاند و نمیدانم در این شرایط مدنیت یک جامعه در کدام فضا متبلور خواهد شد و در کجا رشد و نمود خواهد داشت.
حمایتهایی که از این لایحه میشود، اشاره بر این تصویر دارد که با برپایی صندلی و میز در پیادهروهای پایتخت، زندگی شبانه و نشاط و تازگی برای شهروندان به ارمغان خواهد آمد. از سوی دیگر، فعالان مدنی شهر بحث میکنند که چنین طرحی مشخصا قیمت غذا را افزایش خواهد داد و در همینجا بخش قابل توجهی از شهروندان از این طرح محروم میمانند. از سوی دیگر نظم و ساماندهی بهرهبرداری از پیادهروها نیز مطرح میشود، اینکه با وجود چنین قانونی هر مغازهدار یا صاحب رستوران و کافهای اجازه تعدی به حریم پیادهرو را نداشته باشد، به زعم شما چنین طرحهایی که پیادهرو را چون کالایی برای عرضه و فروش میبینند، میتوانند چنین شعارهایی را محقق کنند؟
این فضاهای عمومی تجاری را مکان سوم مینامند. کتاب کاخهایی برای مردم به مکان سوم یا زیرساختهای تجاری شهری نیز اشاره میکند و میگوید که در این فضاها عامل هزینه و زمان دخیل است، برای مثال نمیتوان در چنین رستورانهایی بیش از زمان مشخص شده نشست و از فضا استفاده کرد.
در این کتاب مثالهای متعددی از شیوه برخورد مالکان مکدونالد یا استارباکس آورده شده است که چگونه با افرادی که پول کافی نداشتند یا میخواستند بیش از زمان مقرر از فضا استفاده کنند، برخورد نامناسبی صورت گرفته است. این درحالی است که در فضای عمومی شهر، مثلا یک نیمکت شهری چنین برخوردهایی وجود ندارد، حتی چنین زیرساختهای رایگان شهری خود شعور مدنی شهروندان را ارتقا میدهد، زیرا یک شهروند در مواجهه با یک نیمکت پارک، میتواند مشخص کند که چقدر و چه اندازه از آن استفاده کند که نفر بعدی نیز سهمی از آن نیمکت داشته باشد.
اشکال مکانهای سوم در عامل طردکردن است، این فضاها شمولیت ندارند، برخی گروههای اجتماعی را طرد میکنند و دعوتکنندگی ندارند. به نظرم رویکرد اشتباه، رویکرد درآمدزایی است، این یک خطای راهبردی است که دستگاههای عمومی به فکر درآمدزایی باشند، بلکه آنها موظف هستند بستر فعالیت سایر افراد را فراهم و بودجه خود را از طریق مالیات و عوارض همان افراد تامین کنند. اگر قرار است شهرداری هزینههای خود را با فروش شهر به دست آورد، چرا از راهکار خصوصیسازی استفاده نکنیم و تامین خدمات شهر را به مناقصه نگذاریم؟ شاید بهتر باشد شهر را به دست پیمانکاران بسپاریم و دستگاههای هزینهبر غیر کارآمد را حذف کنیم؟ فکر میکنم این شیوه بهتر از آن باشد که به نام مردم شهر فروخته شود.
اگر این شیوه فعلی، شیوه درستی است، چرا شهردار پاریس زمینهای اطراف برج ایفل را نمیفروشد؟ چرا از پیادهروهای شانزهلیزه پول در نمیآورد؟ چرا شهردار لندن بافت تاریخی شهر را تخریب نمیکند و تراکم نمیفروشد که بودجه خود را تامین کند؟ حتما دلیلی هست که آنها چنین نمیکنند، آنها نمیخواهند شهرهایشان را از دست بدهند. این امر خلاف تمام قواعد بشری و جهانی است و ما چوب چنین برخوردهایی را هم میخوریم، شهری را که میفروشیم، شهری از دست رفته خواهد بود؛ شهری که مدنیت آن از بین رفته است و به سادگی قابل بازگشت نخواهد بود.