آلودگی بصری معضعل جدید کلان شهرها
وبلاگ تین نیوز، علیرضا اسماعیلی | اغلب کلان شهرهای کشور از نظر بصری جلوه زیبایی ندارند.
ساختمانهای بد شکل در كنار خیابانهایی که مملو از وسایل نقلیه و آدم های که در حال تردد هستند. شهرهایی مثل تهران و... از نظر بصری، دچار اغتشاشی است كه باید با بهره گیری از هنرهای بصری مختلف و توجه به رنگ آمیزی شهر و نقش گیاهان و درختان،سامانی یابد تا ارامش را به شهروندان منتقل کند. گرچه درسالهای اخیر شاهد تحولات عظیم و زیربنای در پایتخت کشور بودیم و جای سپاس و قدردانی از مدیریت شهر تهران می باشد.
با امعان نظر بیشتر به فضاهای شهری متوجه می شویم که بسیاری از شهرهای ما رنگ خاكستری هستند. عناصر رنگی در شهرهای ایران شاید سیمای رنگارنگ زبالههایی باشد كه در همه محیطهای شهرو کنار جادهها خودنمایی میكنند. هوای خاكستری شهرهای بزرگ، پلها و ساختمانهای بتنی و فضا های سبزی كه از فرط آلودگی هوا سبزی شان رنگ باخته است مجالی برای عرض اندام رنگ در شهرها باقی نمیگذارد. رنگ به عنوان یكی از مهم ترین عناصر بصری میتواند نمودی فعال و تاثیرگذار در منظر عمومی یك شهر داشته باشد. با این همه ضوابط و اصول مرتبط با كاربرد رنگ در شهر مدون نشده و این بخش از
زیباسازی شهرها بر پایه سلیقههای مدیران و كارشناسان هدایت میشود و آلودگی بصری كه در سطح شهرها دیده می شود در دراز مدت شهروندان را دچار پریشانی ذهنی و بیماری روحی می كند.
شما در خیابانهای شهر با انواع و اقسام تصاویر تبلیغاتی روبرو هستید و هر روزه آنها را در ذهن خود مرور می كنید. اما از این موضوع آگاه نیستید كه این تصاویر باعث آشفتگی ذهن شده و تمركز فكری افراد را كاهش میدهند. آلودگی بصری و صوتی كه در شهرها شاهد آن هستیم یكی از دلایل اصلی كاهش راندمان كاری در میان شهروندان است. به عبارت بهتر بسیاری از برخوردها و مشاجرات كه در شهر صورت می گیرد،(متاسفانه در این روزها نیز رشد فزایندهای پیدا کرده است)که در کنار مشکلات اقتصادی تحت تأثیر سوء آلودگیهای شهری به ویژه صوتی و بصری است.
در بسیاری از كشورهای توسعه یافته، تبلیغات شهری و تصاویر موجود در خیابانها بر اساس اصول شهر سازی تنظیم شده و هر محله بر اساس بافت شهری تبلیغات خاص خود را دارد. حتی رنگ بندی ساختمانها نیز معیاری خاص برای خود دارد.
در حقیقت ساختمان سازی و به تبع آن تبلیغات محلههای شهری در این كشورها قاعده مند است.
بر این اساس باید برای تبلیغات محیطی، برنامه منجسم و متمركز در نظر گرفته شود تا از آلودگیهای بیشتر بصری جلوگیری شود.
همچنین عواملی مانند معنای اجتماعی یك قسمت از شهر، نقش و وظیفه آن، سابقه تاریخی یا حتی نام آن را بر نمایانی شهر و بر تصویری كه افراد از شهر در ذهن خود ایجاد میكنند، موثر میدانند.
برای نمونه در شهر مسکو اغلب میادین خیابانها و... به تندیس شخصیتهای علمی فرهنگی و یا به نمادهای محلی مزین می باشد. برای ایجاد تغییر و تاثیر در فرم شهر، هنر میتواند به مثابه ابزاری كارآمد به خدمت گرفته شود و فرم را شكل دهد تا شهر به گونهای زیبا جلوه كند. شاید بتوان گفت كاربرد هنر در فرآیند شكلگیری كالبد یكی از دلایلی است كه مكان و كالبدی زیبا و فرحبخش به نظر آید. شاید با این استدلال بتوان به این سوال اساسی پاسخ داد كه چگونه است حضور در برخی از فضاهای شهری (برای مثال میدان نقش جهان اصفهان) توام با احساس لذت و آرامش است و حضور در فضایی دیگر
خستهكننده است. در آن احساس غرور، لذت و آرامش میكنیم و در دیگری احساس كسالت، ناآرامی و تلاطم.
آیا كالبدی كه در میدان نقش جهان هنرمندانه توسط آفرینندهای خلاق و با ذوق بر زمین نقش بسته بر این حس دامن نمیزند؟ و به ابداع اثر هنری بیبدیل میرسد. نحوه استقرار بافتهای شهری، شكل و فرم فضاهای شهری، میادین، پاركها، نماهای بیرونی كوچهها، خیابانها، ساختمانها، طراحی علائم شهری، طراحی شبكههای ارتباطی، طراحی ایستگاهها ی متروو اتوبوس و بالاخره گرافیك شهری، همه و همه، در قالب هنر و فعالیتهای هنری قابل طرح و بررسی است، هنر با ساخت و فیزیك شهر ارتباط دارد و بیتوجهی به هنر از عوامل مهم ایجاد ناهنجاری بصری در سطح شهرها
است.
وجود فیزیك و كالبد نامناسب و ناهنجار در ایجاد ناهنجاریهای رفتاری در میان افراد جامعه نقش مهمی دارد، زیرا فضا و محیط بر رفتار ساكنان خود تاثیر میگذارد، محیط و كالبد برخی الگوهای رفتاری و نقشهای اجتماعی نوین را به ساكنان خود تحمیل میكند و برخی رفتارهای موجود را تقویت و برخی دیگر را تضعیف میكند.
در کشور عزیز ما ایران، وضعیت شهرها به گونهای است که شهروندان به ناچار باید خود را با شرایط حاکم بر شهرها هماهنگ کنند. چرا که اساسا این شهرها، با نگاه شهروند مداری ساخته نشدهاند بنابراین محیطی که میتوانست زمینه مناسبی را برای زندگی بهتر شهروندان به وجود آورد، شرایط نامساعدی را برای برآورده ساختن نیازهای انسانها به وجود آورده است.
اگرچه ما چندان متوجه آلودگیهای بصری نمیشویم و به آنها عادت کردهایم، اما این مساله به این معنی نخواهد بود که آلودگیها نیز با گذشت زمان اثرات نامطلوب خود بر جسم و روح شهر و شهروندان را از دست دادهاند. وقتی چند ساعتی در خیابانها قدم میزنیم و به خانه برمیگردیم، خسته هستیم این خستگیها میتواند ناشی از تاثیر آلودگیهایی باشد که از راه چشم منتقل میشوند. المانهای زاید شهری، ضایعات فلزی و ... است که گاهی در معابر و نمای بیرونی ساختمانها دیده میشوند و نوعی بینظمی را در شهر بهوجود میآورند.
بهنظر میرسد مدیران شهری باید ایجاد آرامش بصری و نشاط شهروندان را به عنوان یکی از اهداف مهم در اجرای پروژههای شهرسازی مورد توجه قرار دهد تا بتواند میزان آلودگیهای دیداری را که اغلب نادیده گرفته میشوند، به میزان قابلتوجهی کاهش دهد. اما بسیاری از کارشناسان نیز بر این باورند که داشتن شهری عاری از هرگونه آلودگی دیداری و شنیداری علاوه بر اجرای طرحهای جامع که با هدف نظارت بر تبلیغات و معماری شهری و همچنین حذف المانهای زاید شهری انجام میشود به آموزش همگانی شهروندان نیاز دارد. اگر افرادی که ساکن شهرها هستند نخواهند یا به هر علتی
نتوانند در این زمینه همکاری داشته باشند، بدیهی است که نمیتوان شهرنشینی مدرن را تجربه کرد و در این شرایط بدون اینکه خود متوجه شده باشیم میان آشفتگیها و آلودگیهایی که محیط اطرافمان را فرا گرفتهاند، در حرکت به سوی توسعه و پیشرفت با شکست مواجه خواهیم شد.
در دهه اخیر، عدهای فرصت طلب با سوءاستفاده از سکوت شهروندان در برابر آلودگیهای صوتی، آلودگیهای بصری را نیز به مجموعه آلودگیهایی که امروزه زندگی شهری را تحتالشعاع خود قرار داده است، اضافه کردهاند. آنها با استفاده از شیوههای تبلیغاتی مختلف، ناآرامیهای دیداری زیادی را در شهرهای بزرگ بهوجود آوردهاند. نوشتههای تبلیغاتی در کنار تابلوهای بزرگ سردر شرکتها، سازمانها و فروشگاهها و همچنین آگهیهای تبلیغاتی مختلفی که روی در و دیوار و بیلبردهای بزرگ تبلیغاتی نصب میشوند در بلندمدت سبب خستگی و آزار چشم شده و در نتیجه به
روان انسانها صدمه میزنند بهنظر میرسد انگیزههای مادی سبب نادیده گرفته شدن هویت فرهنگی و انسانی شهروندان شده است.
هماکنون حجم قابل توجهی از فضای شهری دراختیار تبلیغات قرار دارد این درحالی است که اگر شیوههای تبلیغاتی مختلف به صورت اصولی و قانونمند انجام شده و تبلیغات ساماندهی شود، آرامش روحی شهروندانی که بهناچار هر روز از کنار این آلودگیهای دیواری عبور میکنند، افزایش مییابد. از آنجاییکه صنعت تبلیغات در کشور، صنعت جدید و نوپایی است، هیچگونه مطالعهای از نظر شکل، ابعاد و محل استقرار تبلیغات و حتی شرکتهای تبلیغاتی انجام نشده است.
بهطورکلی ما انسانها آنقدر که به گوش و صداهای ناهنجار محیطی حساس هستیم، بهچشم و آلودگیهای بصری اهمیت نمیدهیم و در حقیقت آنها را نادیده گرفتهایم. در حالیکه تمامی آنچه در اطراف ما دیده میشود بهطور ناخودآگاه تاثیرات مثبت و منفی در ما خواهند داشت.
اگر با دقت به تابلوها و علائم راهنمایی و رانندگی و چگونگی نصب آنها در کنار تابلوهای تبلیغاتی نگاه کنیم، هیچ نوع هماهنگی را در میان آنها نخواهیم یافت، بلکه نوعی ناهماهنگی، تکرار و بینظمی در بین آنها وجود دارد که سبب از دست دادن ارزش و جایگاه واقعی آنها شده است.
در میان ازدحام و شلوغی، چشم چیزی را نمیبیند و در حقیقت در بسیاری از مواقع به علت آلودگیهایی که سبب آزار چشم میشود، با نوعی نابینایی دیداری از کنار آنها عبور میکند. امروزه با توجه به گسترش تبلیغات و تنوع تابلوها و آگهیهای تجاری در سطح شهر، مردم با موجی از ابهامات مواجه شدهاند که وجود یک سیستم قانونمند و علمی میتواند بسیاری از مشکلات ناشی از آن را از میان بردارد و محیط مناسبی را برای زندگی انسانها بهوجود آورد؛ گرافیستها و طراحان محیطی در دستیابی به چنین اهدافی نقش بسیار مهمی را بهعهده دارند.
در قرن چهارم پیش از میلاد برای نخستین بار زیباسازی محیطی به عنوان یکی از اهداف مورد توجه در رفع نیازهای شهرسازی و زیباهای دیداری شهری در اروپا مورد توجه قرار گرفت که نتایج آن را میتوان در نقاشیهای دیداری، تابلوهای نصب شده در میادین، مجسمهها و... در شهرهای بزرگ مشاهده کرد که از آثار هنرمندان حوزه شهرسازی است. با دستیابی انسانها به فناوریهای نوین در حوزه صنعت و فناوری، معرفی این دستاوردها به انسانهایی که کاربران این نوع فناوریها هستند بیش از پیش مورد توجه قرار گرفت و به این ترتیب با فعال شدن صنعت تبلیغات، تحولات جدیدی در
زیباسازی شهری به وجود آمد. بیش از نیمی از اوقات مردم ساکن شهرها در محل کار، اطراف محل زندگی، اماکن تفریحی و... سپری میشود و چشم انسان در چنین مکانهایی باید حداقل 3 برابر شرایط عادی و معمولی انرژی صرف کند.
ناهماهنگی تابلوهای شهری، ساختار سازهها و موضوع طرحهای تابلوهای تبلیغاتی و همچنین عدم وجود هماهنگی در ساختار تبلیغاتی محیطی سبب سردرگمی دیداری و خستگی چشم میشوند. آیا برای افرادی که هیچ اطلاعاتی درباره علوم و مفاهیم اولیه واژههای دیداری تبلیغاتی ندارند، این تبلیغات موثر است یا این که تنها سبب خستگی بیشتر او پس از ساعتها کار روزانه میشود به نظر میرسد شهروندانی که مخاطبان اصلی پیامهای تبلیغاتی هستند نیز در برخورداری از محیطی آرام و مواجهه با تصاویر و هنرهای صحیح و اصولی دیداری حقی دارند که اغلب نادیده گرفته شده است.
اگر در تابلوهای تبلیغات شهری ضوابط مشخصی وجود نداشته باشد، به تدریج آرامش و زیبایی محیط کاهش یافته و پدیدههای نوظهوری مانند آلودگیهای دیداری بیش از پیش زندگی ما انسانها را در معرض تهدید خود قرار خواهد داد.
بسیاری از کارشناسان بر این باورند که تابلوهای تبلیغاتی و محیطی لازمه زندگی شهری است که در استفاده از آنها باید تناسب تابلو را از نظر مکان نصب یا اندازه، سطح کیفی و نوع طراحی با کاربرد آن مورد توجه قرار داد تا بتواند به محیط زیبایی بخشیده و آزردگی دیداری به همراه نداشته باشد. تبلیغات شهری در شهر تهران سابقهای 140 ساله دارد. تا آن زمان نصب تابلو رواج نداشت و اگر در جایی تابلویی نصب میشد، بیشتر به صورت کتیبه بود.
متخصصان علوم ارتباط محیطی براین باورند که یکی از مهمترین علل افزایش آلودگیهای دیداری در کشور ما این است که در ایران ما ابزار درستی برای معرفی فعالیتهای خود نداریم. در حالی که در کشورهای پیشرفته برای انتقال پیام فعالیتهای اجتماعی و اقتصادی از ابزارهایی مانند ، ایستگاههای پیامرسانی محیطی یا رسانههای ارتباطی محلی استفاده میشود و پیامدهای مربوط به فعالیتهای کوچک و بزرگ از این طریق به اطلاع شهروندان رسانده میشود.
تابلوهای تبلیغاتی موضوع مهمی است که اگر قوانین مشخصی بر آن حاکم نباشد، به عنوان یکی از مهمترین علل افزایش آلودگیهای دیداری میتواند پیامهای نامطلوبی را در زندگی شهرنشینی به همراه داشته باشد که مقابله با آنها به مراتب دشوارتر از ایجاد زمینهای مناسب برای کاهش آلودگیهای بصری خواهد بود.