◄ جاده، شریان حیاتی ترانزیت داخلی/ راهبردهای حفظ نبض حمل و نقل جاده ای

در جوامع مدرن، ترانزیت داخلی به عنوان یکی از ارکان اصلی توسعه اقتصادی و اجتماعی، نقش حیاتی در انتقال کالا، مسافر و منابع ایفا می کند. در ایران، با توجه به گستردگی جغرافیایی، تنوع اقلیمی و تمرکز فعالیت های اقتصادی در مناطق مختلف، حمل و نقل جاده ای به عنوان پرکاربردترین و انعطاف پذیرترین شیوه حمل و نقل، سهم غالبی در ترانزیت داخلی دارد و  ستون فقرات اصلی شبکه ترانزیت داخلی در  ایران محسوب می شود.

به گزارش تین نیوز،  ترانزیت جاده ای قلب تپنده شبکه حمل و نقل داخلی ایران است که توسعه اقتصادی را تسهیل می کند.وابستگی ترانزیت داخلی به شبکه جاده ای بیش از سایر شیوه های حمل و نقل (ریلی و دریایی) است و  این وابستگی به دلیل پوشش گسترده زیرساخت های جاده ای و قابلیت دسترسی مستقیم به مناطق دورافتاده، افزایش یافته است. با این حال، چالش هایی مانند فرسودگی زیرساخت ها، تراکم ترافیک، نوسازی ناکافی ناوگان و کمبود سیستم های نظارتی هوشمند، اثربخشی این شبکه را تحت تأثیر قرار داده اند. بنابراین، بهینه سازی نقش حمل و نقل جاده ای در ترانزیت داخلی نیازمند سیاست های استراتژیک، سرمایه گذاری مداوم و ادغام فناوری های نوین است تا به یک سیستم پایدار، کارآمد و قابل اعتماد تبدیل شود.

بر اساس داده های وزارت راه و شهرسازی و سازمان برنامه و بودجه، حمل و نقل جاده ای به طور متوسط بیش از ۷۵٪ تا ۸۰٪ از کل جابه جایی کالا (بر حسب تن-کیلومتر) در داخل کشور را بر عهده دارد. این سهم در جابه جایی مسافر نیز بسیار بالاتر از سایر روش ها است. انعطاف پذیری بالا، قابلیت دسترسی «از درب تا درب» (Door-to-Door) و پوشش دهی ۹۵٪ از مناطق مسکونی و صنعتی کشور که توسط شبکه ریلی یا آبی پوشش داده نمی شوند.

نقش محوری جاده، ناشی از مزایای ساختاری زیر است:

چالش های جاده در ترانزیت داخلی

با وجود اهمیت حیاتی، بخش جاده ای در ترانزیت داخلی با چالش هایی مواجه است که اثربخشی کلی ترانزیت را تحت تأثیر قرار می دهد:

• فرسودگی ناوگان: همانطور که پیشتر ذکر شد، نوسازی ناوگان به کندی پیش می رود. فرسودگی باعث افزایش مصرف سوخت، هزینه های نگهداری و کاهش متوسط سرعت حمل و نقل در کریدورهای اصلی می شود.

• تراکم و گلوگاه ها: تمرکز بیش از حد بر جاده ها منجر به تراکم شدید در ورودی و خروجی کلان شهرها و همچنین در محورهای کوهستانی (مانند گردنه های جاده ها) شده که موجب اتلاف وقت و افزایش هزینه های لجستیک می شود.

• کیفیت زیرساخت های فرعی: در حالی که بزرگراه ها بهبود یافته اند، جاده های فرعی و دسترسی به مناطق صنعتی از کیفیت مناسبی برخوردار نیستند که زمان و ایمنی حمل و نقل را کاهش می دهد.

• مقررات و هزینه های غیرمستقیم: مسائل مربوط به عوارض، نظارت های پلیس راه، و هزینه های بیمه می تواند بر قیمت نهایی تمام شده حمل و نقل جاده ای تأثیر بگذارد.

راهبرد بهینه سازی نقش ترانزیت داخلی از طریق جاده

بهینه سازی ترانزیت جاده ای نیازمند رویکردی جامع شامل تأمین منابع مالی پایدار، به کارگیری فناوری های نوین و توسعه زیرساخت های مکمل برای کاهش وابستگی صرف به جاده ها در مسیرهای طولانی است. برای بهینه سازی نقش ترانزیت داخلی از طریق جاده، تمرکز باید بر موارد زیر باشد:

1. تکمیل کریدورهای اصلی: اتمام پروژه های تکمیل بزرگراه ها و توسعه ظرفیت شاهراه های حیاتی برای کاهش بار ترافیکی و افزایش متوسط سرعت مجاز.

2. توسعه حمل و نقل ترکیبی: استفاده از جاده برای کوتاه ترین بخش ها و استفاده از ریل برای مسافت های طولانی (بیش از ۵۰۰ کیلومتر) برای کاهش فشار بر جاده ها و بهبود مصرف انرژی.

3. توسعه فناوری و لجستیک هوشمند: به کارگیری سیستم های مدیریت ناوگان (FMS) و ردیابی آنلاین برای بهینه سازی مسیرها و کاهش زمان توقف.

اقدامات کلیدی در بخش ترانزیت داخلی

سازمان راهداری و حمل و نقل جاده ای  در سال های   اخیر با اجرای پروژه های زیرساختی، نظارت هوشمند و ارتقای ناوگان، نقش بسزایی در بهبود کارایی، ایمنی و پایداری ترانزیت جاده ای داخلی ایفا کرده است.اقدامات این سازمان به طور مستقیم بر افزایش سرعت، ایمنی و کارایی حمل و نقل کالا و مسافر در سطح کشور تأثیر گذاشته است.  با این حال، چالش هایی مانند کمبود سرمایه گذاری مداوم، سرعت پایین نوسازی ناوگان و فشار ترافیکی در کلان شهرها نیازمند توجه ویژه در آینده است.

اهداف اصلی اقدامات سازمان راهداری و حمل و نقل جاده ای در حوزه ترانزیت داخلی، بر پایه های زیر استوار است: بهبود زیرساخت های جاده ای در سرتاسر کشور به منظور افزایش سرعت و کاهش زمان سفر در کریدورهای حیاتی و همچنین کاهش چشمگیر تصادفات از طریق ارتقاء ایمنی ترافیک. علاوه بر این، سازمان بر تقویت ناوگان و امکانات نظارتی تمرکز دارد تا کارایی عملیاتی افزایش یابد و به طور استراتژیک، از طریق پشتیبانی از توسعه ترانزیت ترکیبی ، وابستگی به حمل و نقل جاده ای در مسافت های طولانی را از طریق ادغام با شبکه ریلی مدیریت نماید.

سازمان راهداری با تمرکز بر زیرساخت ها، ایمنی و لجستیک، اقدامات مؤثری برای افزایش کارایی این شبکه انجام داده است از جمله:

الف) توسعه و بازسازی شبکه جاده ای

• ساخت و بازسازی بزرگراه ها و جاده های دوطرفه : در سال های ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۲، بیش از ۱۵۰۰ کیلومتر جاده در سطح کشور بازسازی یا توسعه یافته است، از جمله:

  • بزرگراه تهران–کرج–کرج–کاشان

  • جاده های اصلی کریدورهای شرقی (تهران–مشهد) و غربی (تهران–کرمانشاه)

• تکمیل کریدورهای بزرگراهی : اجرای پروژه های بزرگراهی در کریدورهای ترانزیتی مانند تهران–سیرجان–بندرعباس و تهران–اراک–چابهار برای کاهش زمان سفر و افزایش ظرفیت.

ب) ایمنی و نظارت بر ترافیک

• نصب سیستم های نظارتی هوشمند : نصب بیش از ۱۰۰۰ دوربین مداربسته و سیستم های کنترل ترافیک در کریدورهای اصلی ترانزیت.

• ایجاد ایستگاه های کنترل ترافیک (TMC) : در مسیرهای شلوغ مانند جاده تهران–کرج، ایستگاه های کنترل با استفاده از سیستم های هوشمند ایمنی و مدیریت ترافیک ایجاد شده است.

• کاهش تصادفات : طبق گزارش سالانه سازمان راهداری، تعداد تصادفات در کریدورهای بازسازی شده در سال ۱۴۰۲ نسبت به سال ۱۳۹۹ ۲۵٪ کاهش یافته است.

ج) نوسازی و حمایت از ناوگان جاده ای

• پروژه های جایگزینی اتومبیل های قدیمی : در همکاری با وزارت صنعت، معدن و تجارت، پروژه های جایگزینی اتومبیل های قدیمی (بیش از ۱۵ سال) با وسایل نقلیه مدرن و کم مصرف در مناطق ترانزیتی اجرا شده است.

• تولید و توزیع اتوبوس های الکتریکی : در مناطق ترانزیتی مانند تهران و مشهد، اتوبوس های الکتریکی به طور گسترده معرفی شده اند.

د) توسعه لجستیک و ترانزیت ترکیبی

• ایجاد ایستگاه های ترانزیت ترکیبی : در مناطق کلیدی مانند کرج، اراک، و سیرجان، ایستگاه هایی برای انتقال کالا از جاده به ریل ایجاد شده است.

• همکاری با سازمان راه آهن : برای ایجاد اتصال مسیرهای جاده ای به خطوط ریلی در کریدورهای اصلی.