◄ هما و ماهان دو فرزند ایران
همواره در محافل دیدهایم که هواپیمایی ماهان با هواپیمایی جمهوری اسلامی (هما) مورد قیاس قرار میگیرد و پیوسته شنیدهایم که ماهان را بهتر از ایرلاین ملی تشخیص میدهند که اگر از نگاه عوام بدان پرداخته شود، درست جلوه میکند.
اما در این زمینه مولفههایی وجود دارد که از چشم متخصصین امر مدیریت دور نمیماند؛ حال لازم است مختصرا تحلیلی از قیاس این دو شرکت که منقش به پرچم مقدس نظام جمهوری اسلامی ایران است انجام شود.
اساسا شرکت هواپیمایی ماهان با هما قابل قیاس نیست چرا که ماهان مشمول قانون تجارت و قانون کار است و هما مشمول قوانین بالادست مدیریت دولتی همچون قانون مدیریت خدمات کشوری، قانون برنامه و بودجه، قانون تنظیم مقررات مالی دولت، قانون محاسبات، قانون مناقصات، آییننامههای مالی و معاملات دولتی و دیگر اسناد بالادست سیاستهای کلان کشور و دستگاههای نظارتی قرار میگیرد.
بنابراین هما را نمیتوان در شرایط برابر با ماهان مقایسه کرد. نصب مدیران عالی در سطح هیئتمدیره و مدیرعامل عطف بر اساسنامه مصوب ۱۳۴۷ و اصلاحیه ۱۳۵۹ در حوزه وظایف یک مجمعی است که ریاست آن را وزیر راه برعهده دارد و با پیشنهاد وزیر و تصویب هیئتدولت (مدیریتعامل) منصوب میشود.
مدیران میانی در سطح معاونتها و مدیران کل تماما باید در رده اطلاعات و نه حراست مورد تایید قرار گیرند که احراز صلاحیت امنیتی افراد خارج از حوزه سازمان حراستهای کل کشور خود نشان از فرآیندی پیچیده دارد.
در بخش تصمیمات سرمایهگذاری و سرمایهپذیری آزادیهای قانون تجارت برای هما وجود ندارد و یک تصمیم بابت هر اقدامی خود سیری طولانی از مصوبات را با تعریف مسئولیتها باید طی نماید. حال علاوه بر ذره چالشهای موجود اشاره شده در فرآیندها، کیفیت مدیریت را هم باید لحاظ کرد که خود بر اصطکاک هامی افزاید.
قطعا ماهان در سطح هما نبوده و نخواهد بود و نمیتوان یک شرکت را صرف ناوگان مورد ارزیابی قرار داد که خود نشان از عدم تخصص در این حوزه است. گرچه نباید رشد شرکت ماهان را در مقایسه با هم سطح در اوایل دهه ۷۰ و 80 نادیده گرفت. این شرکت قابل تشبیه به بادکنکی زیباست که مدیران حاضر در تلاش بر اصلاح مسیری هستند که در طول ۱۸ سال گذشته بعضا اشتباه پیمودند و آن اقدام به تصدی حملونقل در پوشش مشتری غیرنظامی و فقدان ساختار مطلوب مبتنی بر اصول سیستماتیک مدیریت حملونقل هوایی است.
ماهان شرکتی است که اگر ۵۰ فروند طیاره ایرانایر را در اختیار داشت عینا عملیاتی مینمود و این به معنی پویایی سازمانی نیست، بلکه نقص در فرآیند سازمانی بر پایه مستندات و طبقات مدیریتی معنی میشود.
ماهان سازمانی است که با ساختاری قائل به تصمیم فرد اداره میشود و جدایی آن فرد به هر دلیلی، ممکن است تیر خلاصی بر پیکره آن شرکت تلقی شود که خود تهدیدی جدی در راهبرد آتی آن است.
اتفاقی که پس از ۲۵ سال مدیریت عابدزاده در شرکت هواپیمایی آسمان رخ داد و پس از ایشان آن شرکت را به یکی از ضعیفترینها مبدل کرد.
این همان ساختاری است که در طول ۱۷ سال پس از تاسیس در هما و پیش از انقلاب نهادینه شد و این شرکت را ۳۷ سال پس از انقلاب حفظ کرد.
گرچه گاهی افراد صلاحیت و کیفیت پایبندی به اصول اجرایی آن نظام را نداشتند اما شرکت پایداری خود را حفظ کرد. پایداری که در آسمان وجود نداشته و ظرف ۳ سال پس از ۲۵ سال مدیریت فرآیند تولید بر پایه یک نام فرو ریخت و ضربه جبران ناپذیری بر سیاست استراتژیک پروازهای منطقهای و کوتاه برد کشور و پوشش شبکه به مناطق محروم وارد کرد.
این اصلیترین مشکل ماهان است که نظام ندارد که البته فقدان نظام، منظور نبود ساختار سازمانی نیست که تاکید بر فرآیندهای جاری است.
اما قاطعانه ماهان در رده بهترین شرکت هواپیمایی بخش غیردولتی قرار میگیرد که حتی با تصمیمات شخصمحور که خود گاها حلال مشکلات در روزهای تحت تحریم است، توانست به موفقیتهایی در رشد ضریب صندلی، ناوگان و توسعه شبکه پرواز برسد که به واقع افتخاری برای کشور در روزها و سال های نقض ظالمانه حقوق ایران اسلامی بود.
ماهان شرکتی است که در حوزه مارکتینگ و فروش درسطح ایران درست عمل کرد و حقوق مشتری را حفظ و آنچه به نگاه مشتری بود را بهترین نمایش داد که از این بعد نسبت به سایر شرکتها نمره قبولی دارد.
چالش اصلی این روزهای هما کاهش ضریب کار، به دلیل فقدان ناوگان و عدم توان در مدیریت کسب و کار است که قطعا با ورود هواپیما، به ثبات نسبی خواهد رسید و پس از آن میتوان نظام راهبردیاش مورد اصلاح قرار گیرد. منظور از ورود هواپیما ۱۰۰ فروند و ۱۱۸ فروند نیست که آن خود نیاز به بازپروری ساختاری و راهبردی دارد بلکه نظر به تعدادی هواپیما، هرچند دست دوم جوان است که صرفا ضریب افزایش بهرهوری و افزایش ضریب کار را تحت تاثیر قرار دهد تا این فشار حاکمه تا حدودی کاهش و فرصت برای تبیین استراتژی و برنامهریزی در افق مشخص بلند فراهم گردد.
بدون شک ماهان و هما از دو جنس مخالف اما افتخار کشور و فرزندان ایران هستند که لازم است در اهداف مشترک ملی، پشتوانه یکدیگر در عرصه بینالمللی باشند.